Tuesday, 25 December 2012

Монголын Эрүүл Мэндийн Даатгалын гажуудал



                                Г.Марал (Лондон хотын Cass Business School-ын оюутан)
Манай улс дөнгөж сая төрсөн хүүхдээ оруулаад 3 сая орчим болж байна. Энэ нь европын жижиг хотын хэмжээний хүн ам юм. Гэвч газар нутгийн хувьд Английн нутаг дэвсгэрээс гэхэд долоо дахин том бөгөөд Орос Хятадтай хиллэж, Төв Азийн цээжин дээр оршдог орон.

Бид 1990 оноос социалист замаас татгалзаж, ардчиллын замыг сонгосон. Нийгэм эдийн засгийн энэ их өөрчлөлтөнд ололт олохын хамт алдаа ч бас хийж байна. Үүний нэг нь манай эрүүл мэндийн даатгалын систем. Үүнд эрүүл мэндийн даатгалд төлсөн мөнгөнийхөө хэмжээгээр эмнэлгийн үйлчилгээ авч чаддаггүй гэж иргэд тун дургүй байдаг. Иймээс ч мөнгөө хий дэмий юманд үр ашиггүй зарцуулж байгаа гэсэн бухимдал нийгмийн дундаж болон доогуур түвшний амьдралтай иргэдэд үүссэн.

Хэрвээ Монголын дундаж амьдралтай айлын хэн нэг нь хүнд өвчин тусвал тус өрхийн хувьд ядуурлын харангын дохио сонссон мэт болдог. Эмчилгээний төлбөрийг төлөхийн тулд өр зээлийн дарамтанд орох, орон байраа зарах зэргээр санхүүгийн хувьд уналтанд орж, амьдралаа алдсан иргэд олон.

Тухайлбал, өндөр өртөгтэй мэс заслын эрүүл мэндийн даатгалын тариф нь 500 мянган төгрөг гэтэл хагалгаа 5 сая төгрөг болдог. Ингэхээр иргэн эрүүл мэндийн даатгалтай хэрнээ 4.5 сая төгрөг нэмж төлдөг. Мөн өвчтөнийг эмчлэх шаардлагатай эм тариа нь эмнэлэгт байдаггүй. Иймээс тухайн эмнэлгийн эмч сувилагчаас хувиараа худалдаж авдаг.

30 настай төрийн албан хаагч эмэгтэй Л. ярихдаа “Миний бөөр үрэвсээд.. Шинжилгээ өгч, эмнэлэгт хэвтэх хэрэгтэй болсон. Гэтэл эмнэлгийн ор хоног байхгүй гээд сар орчим хүлээж нэг юм хэвтэж эмчлүүлэхээр болтол:

-Эмчлэх эм тариа байхгүй, чи өөрөө гаднаас ол эсвэл биднээс ав. Гадуур бол Хятад Оросоос орж ирсэн хуурамч эм тариа байгаа. Харин биднийх бол найдвартай гэдэг юм байна. 

Яах вэ дээ, хэлсэн үнээр нь тэр эм тариаг нь авч эмчлүүлсэн болсон. Бөөр эдгэсэн юм байхгүй одоо ч гэсэн даарах эсвэл гам алдвал эргээд сэдэрдэг. Харин ээж маань бөөр эмчлэх ардын уламжлалт эмийн ургамал олж өгсөн. Үүгээр л өвчнөө торгоож байна. Ер нь эмнэлгийн ажилтнуудын дунд эм тарианы бизнес цэцэглээд хөгжжээ. Өвчиндөө шаналсан ямар ч өвчтөн хүссэн мөнгийг нь өгөхөөс өөр аргагүй юм билээ. Мөнгөө авахгүй бол эмчилгээ хийхгүй. Ямар эмнэлгийн орон дээр шаналаад үхэлтэй биш...” гэж ярьсан.

Энэ талаар эрүүл мэндийн шинэ сайд Н.Удвал “Эрүүл мэндийн даатгалыг төрөөс бодит өртгөөс доогуур тогтоосон болохоор амьдралд нийцэхгүй байгаа юм. Тухайн хүнийг эмчлэх өртөг нь өндөр байсан ч эрүүл мэндийн даатгалын тарифт тааруулан үйлчилгээ хийдэг. Иймээс өвчтөн эм тариагаа гаднаас зайлшгүй авах хэрэгтэй” гэж хэлж байна.

Монголын төрөөс иргэндээ багцаагаар 8 мянган төгрөг эрүүл мэндийн даатгалд өгдөг. Харин төрд ажиллаж байгаа хүмүүс цалингаасаа 20-30000 төгрөг эрүүл мэндийн даатгалд суутгадаг.

Монголын эрүүл мэндийн сайд (2008-2012) асан Ламбаа “Ийм иргэд эрүүл мэндийн даатгалын үйлчилгээний 30% эзэлдэг гэтэл 70%-ийг ажилгүй хүмүүс эзэлдэг. Өөрөөр хэлбэл иргэд даатгалд мөнгө төлөх нь харилцан адилгүй мөртлөө үйлчилгээ нь адилхан байдаг. Даатгалд төлсөн мөнгөнийхөө хэрээр тэр хэмжээний үйлчилгээ аваагүй байхад харин эрүүл мэндийн даатгалын хуримтлуулсан сангаас өөр иргэн авч, биеэ эмчлүүлдэг. Ийм шударга бус тогтолцоо байгаа юм” гэж хүлээн зөвшөөрсөн байдаг.

Гэтэл ажилгүй гэгдэж төрөөс эрүүл мэндийн даатгал авдаг иргэд гэж хэн бэ? 

Орон гэргүй бөгөөд гудамжинд гарсан хүмүүсийн нэг “Хог түүж үүгээрээ хооллодог надад эрүүл эрхтэн гэж байхгүй болов уу. Найрка (усаар найруулсан спирт) ууж л өвчнөө мартдаг. Эмчилгээнд явья гэсэн ч мөнгө байхгүй тэгээд ч над мэтийн амьтдыг эмнэлгийн үүднээс эрүүл мэндийн даатгалгүй гээд хөөдөг. Эрүүл мэндийн даатгалтай ч адилхан юм билээ дээ. Эмнэлгийн анхан шатны тусламж өгсөн болж эмнэлэгт 10 хонуулаад хөөгөөд явуулдаг юм биш үү. Өвчинд ороогдож зовохгүй л үхэх юмсан гэж бодох юм” гэж 40 настай эрэгтэй Э. гунигтайгаар ярьж билээ.

Монголын эрүүл мэндийн даатгалын 2010 оны судалгаанд 2.5 сая хүн даатгалд хамрагдсан. Үүнээс эрүүл мэндийн даатгалын орлогын 80% нь ажиллаж даатгалаа төлдөг хүмүүсээс бүрэлддэг гэжээ.

Одоо Монголын УИХ-ын чуулганаар Иргэний эрүүл мэндийн даатгалын хуулийн шинэчилсэн найруулгыг хэлэлцэж байна.

Эрүүл мэндийн шинэ сайд Н.Удвал өмнөх үеийн эрүүл мэндийн салбарын ажлыг “Энгийн үгээр хэлэхэд уруу нь харуулаад уутыг нь сэгсэрчихсэн хөл толгой нь мэдэгдэхгүй ажил” гэж дүгнээд цааш нь “Шинэчлэл хийх олон ажил бий. Үүнд эрүүл мэндийн даатгалын шинэчлэл, эмийн аюулгүй байдал, эмчилгээний стандарт технологид шинэчлэл хийнэ. Энэ талаар Ерөнхий сайдтай уулзаж ярилцсан удахгүй хэрэгжүүлж эхэлнэ” гэж мэдэгдэж байгаа.

Гэхдээ өмнөх эрүүл мэндийн сайд асан Ламбаагийн үед бас дээрх эрүүл мэндийн даатгалын тухай хуулийн шинэчилсэн найруулгын төслийг хэлэлцэж байсан бөгөөд 2 засгийн газар дамнаж байгаа энэ эрүүл мэндийн даатгалын хууль нь бидэнд хэр үр өгөөжтэй тусаж буухыг хүлээх хэрэгтэй болж байна.

Ашигласан ном зүй
1.       Эрүүл мэндийн салбарыг уруу нь харуулаад уутыг нь сэгсэрчихэж
Sonin.mn 2012/10/29
2.       Vip76.mn
(76.26) Иргэний эрүүл мэндийн тухай хууль
Архангай аймаг 2011/06/21

Thursday, 20 December 2012

Àðäûí óëàìæëàëûã áàÿæóóëàõàä àÿëàë æóóë÷ëàë ÷óõàë


2011.1

Хэрэв та хүсвэл жинхэнэ монгол баатар болж морь унаж, бөх барилдаж, нум сум харваж, бүргэдээр ан хийнэ. Сарлаг, цаа буга, тэмээ, морь унан поло тоглоно. Мөсөн дээр шагай наадаж, нохойн чаргаар Хөвсгөл нуур дээгүүр гулсаж, уулнаас ухаанаа алдатлаа чаргаар уруудаж эд бахыг эдлэнэ. Хэрэв энэ бүгд чамлагдаад байвал говийн марафонд уралдаж 42 км гүйж болно. Эсвэл өдөрт дор хаяж 100 км дугуйгаар давхижжинхэнэ шандсаа шалгаж болно. Бас мөсөн гэрт унтаж, мөсөн бааранд шар айраг залгилсан шигээ алжаалаа тайлж болно.
Ийм боломжуудыг аялал жуулчлалын үйл ажиллагаа явуулдаг байгууллага, тур операторууд та бүхэнд олгоно. 200 гаруй гишүүнтэй Монголын аялал жуулчлалын холбоо энэ сарын 28-нд хуралдаж 2011 онд зохиогдох арга хэмжээнүүдээ бусдад танилцуулаа.
Тус хуралд оролцож, энэ онд зохиох арга хэмжээнүүдээ танилцуулсан байгууллагуудыг харахад манай улсад адал явдал,соёлын аялал жуулчлал илүүхөгжих шинжтэй байна.Гадаадын жуулчид Монголын хөдөө хээрээр аялахдаа өөрсдөө ч гэсэн хэсэгхэн хугацаанд нүүдэлчин болж шинэ мэдрэмж, амьдралын туршлагатай болохыг хүсдэг бололтой.
Дэлхийн бусад улс оронтой харьцуулахад нийслэл хотод маань үзэж сонирхох музей цөөхөн, хотын соёл бараг байхгүй гэж хэлж болохоор тул жуулчид манай улсад өнгөрөөх ихэнх хугацаандаа хөдөө хээр байх дуртай. Энэ хандлагыг нь ч манай аялал жуулчлалынхан мэдэрч нүүдэлчдийн өвөрмөц соёл ахуйтай тэднийг танилцуулах олон арга хэмжээнүүд зохиодог болжээ. Хөдөө орон нутгийн оршин суугчид ч гэсэн өвөрмөц уламжлал, соёлоо жуулчдад танилцуулахын хажуугаар өөрсдөө өв уламжлал, соёлоо улам анзаарч байна.
Жишээлбэл, “Selena Travel” тур оператор монголын тур операторуудаас анх удаа дэлхийд нэр хүндтэй аялал жуулчлалын “Virgin Holidays” байгууллагын“Хариуцлагатай аялал жуулчлал” гэдэг шагналыг авахдаа соёлын өвийг хамгийн сайн хадгалсан гэдэг (Best for Conservation of Cultural Heritage) категориор шалгарчээ. Тэд жил бүрийн 9 дүгээр сарын 17-18-ны хооронд Төв аймгийн Гүн галуутад нутгийн малчидтай хамтарч “Нүүдэлчний өдөр” гэдэг арга хэмжээг зохион байгуулдаг юм байна. Энэ арга хэмжээний үеэр малчид баг болж (нэг багт дөрвөн насанд хүрсэн хүн, нэг 15 нас хүрээгүй хүүхэд байх ёстой) нэг өдөр нүүдэл хийж, гэрээ барьж, уламжлалт зан заншлаараа айлчин гийчинг угтах гэх мэт зан заншлаа хэн нь сайн мэдэх вэ гэдэг шалгуураар уралддаг юм байна. Энэ бүхэн нь гадаадын жуулчдад үзүүштэй, сонирхолтой байхаас гадна нутгийн ард иргэдэд нүүдэлчин уламжлал, соёлоо ч мартахгүй байхад ашиг тустай байдаг бололтой. Энэ арга хэмжээнд оролцох гэж нутгийн малчид үндэсний хувцсаа өмсөж, язгуур урлагаа үзүүлж, уламжлалт зан заншлаа сурталчилдаг байна.
Мөн “Нью жуулчин” 7 дугаар сард наадмын өмнөхөн Тэрэлжид үндэсний хувцасны наадам зохион байгуулдаг ажээ. Энэ наадмын үеэр ч жуулчид монгол үндэсний хувцас өмсөж зураг хөргөө авахуулах, морь унаж үзэх зэрэг нүүдэлчдийн соёл, заншилтай танилцах боломжтой юм байна.
Аялал жуулчлалын компаниудын зохион байгуулах арга хэмжээнүүдэд зөвхөн гадаадын жуулчид оролцох бус мөн монголчууд ч оролцох бүрэн боломжтой нь харагдаж байлаа. Ялангуяа өвлийн цагт Улаанбаатар хотод амьдрагсад ганц өдөр ч гэсэн эрүүл агаарт гарвал тустай.Жишээлбэл өвөл 2 дугаар сард Туул голын мөсөн дээр зохиогдох “Мөсөн шагайн наадам”-д гадаад орны найз нөхдөө дагуулж очоод мөн өөрсдөө мөсөн шагайн тэмцээндоролцох бололцоотой аж. Мөн өнгөрсөн жилийн өвлөөс Улаанбаатар хотод тэмдэглэдэг болсон Бүргэдийн баярыг олуулаа үзэж сонирхож болно. Казакын ард түмний уламжлал, соёлыг танилцуулах, бүргэдийг хамгаалах зорилгоор анх 1999 онд Баян-өлгий аймагт анх зохиогдсон энэ наадам олныг хамарсан арга хэмжээ болох төлөвтэй.
Бас цагаан сарын үеэр манай улсад амьдарч байгаа гадаадын иргэдийг “Монголын Нууц Товчоо” амралт, аялал жуулчлалын цогцолбор эрүүл агаарт авч гарч, малчин айлын аж ахуй, битүүлэх, шинэлэх ёстой танилцуулж, монгол ёсоор мөрийг нь гаргаж, золгуулдаг ажээ. Ер нь манай улсад өвлийн цагт үзэж харах юм хомс байдаг. Үүнийг ч манай аялал жуулчлалын салбарынхан анзаарч олон сонирхолтой, үндэсний шинж чанарыг агуулсан баяр наадам, арга хэмжээнүүдийг зохион байгуулж байгаа нь анзаарагдлаа.
Соёлын өвийг сурталчилсан аялал жуулчлалыг өргөжүүлэн хөгжүүлснээр орон нутгийн ард иргэд орлого олохоос гадна устаж, мөхөх аюул тулгараад байгаа зан заншил сэргэх, ховордсон мал сүргийн тоо толгойг өсгөж нэмэгдэхэд тус дэм болж байна.
Хөвсгөл аймгийн Хатгал суманд энэ жилийн 7 дугаар сарын 13-нд зохиогдох “Сарлаг Фестиваль”-ийн гол зорилго нь сарлагийн тоо толгойг өсгөн үржүүлэх, ашиг шимийг нь нэмэгдүүлэх, хамгаалахад оршиж байгаа гэнэ. Энэ арга хэмжээний үеэр сарлаг унасан болон сарлаг тэрэгтэй хүмүүсийн жагсаал, сарлагтай сайхан хос шалгаруулах тэмцээн, сарлаг унаж буухиа дамжуулах тэмцээн, сарлагийн хялгасаар дээс томох тэмцээн гээд л үнэхээр сонирхолтой тэмцээн уралдаанууд болдог юм байна.
Бас “Түмэн тэмээ—тэмээн аялал холбоо” 1997 оноос хойш жил бүр Өмнөговь аймгийн Булган суманд зохион байгуулдаг“Тэмээний баяр” нь тэмээг өсгөх, хамгаалах, аялал жуулчлалаар дамжуулан малчдын орох ашиг орлогыг нэмэгдүүлэх зорилготой юм байна. “Тэмээний баяр”-аар ч мөн тэмээ уралдах, гоё тэмээтэй сайхан хосыг шалгаруулах, тором уралдах, хүүхдүүдийн дунд тэмээний сэдвээр зургийн ба шүлгийн тэмцээн зохион байгуулах гээд олон сонирхолтой үйл явдлууд өрнөдөг ажээ. Тэмээний поло тун өвөрмөц бөгөөд улам олон сонирхолыг татаж байгаа гэнэ.
Соёлын аялал жуулчлалаас гадна монголын байгаль орчны эрс тэс байдалд түшиглэсэн бие тамир спортын тэмцээн уралдаан хөгжих өндөр магадлалтай байна. Өмнөговь аймгийн Булган Сумын Баянзаг гэдэг газар 11 дахь жилдээ “Олон улсын Говь марафон” зохион байгууллагдаг юм байна. Үүнээс гадна тэсвэр хатуужил их шаардсан уулын дугуйн олон улсын “Mongolian bike challenge” тэмцээн өнгөрсөн оноос хойш зохиогдоод, жил бүр болох төлөвлөгөөтэй байгаа юм байна.
Дээрх бүгдээс дүгнэхэд аялал жуулчлал (тэр тусмаа соёлын) нийгэмд эерэг нөлөө үзүүлж, үндэсний өвөрмөц соёл, уламжлалыг хадгалах, хөгжүүлэхэд чухал хүчин зүйл болж байгаа нь ойлгомжтой байна. Хэрэв монголчууд өвөрмөц соёлгүй байсан бол соёлын аялал жуулчлал өргөжихгүй. Харин бид бусдаас эрс ялгарах өвөрмөц соёлтой. Тиймээс уламжлалаа улам шинэ санаагаар хөгжүүлж, дэлхийн хаана ч байхгүй өвөрмөц хэв маягтай аялал жуулчлалыг бий болгох нь үндэсний бахархал урам зоригийг сэргээж, соёлын дархлааг бэхжүүлэх сайн үр дагавартай ажээ.

Ìýýðýý! Ìýäðýãäñýí ººð÷ëºëò àëãàà!


2011.1 сар

Õîòûí ìýýð àâòîáóñààð ¿éë÷ë¿¿ëæ êîíäóêòîð, æîëîî÷ õî¸ðûã çàãíàñíû ìàðãààø ºäºð íü 1 ä¿ãýýð õîðîîëëîîñ àâòîáóñààð àæèëäàà ÿâëàà. ͺ㺺 ë õàëòàð àâòîáóñ, ýâã¿é ¿íýð, ìóóõàé ààøòàé êîíäóêòîð, îãöîì òîîðîìñîëäîã æîëîî÷… “Õýðýâ áè õîòûí ìýýð áàéñàí áîë ýíý ìóó õî¸ðûã çàä çàãíàõñàí” ãýæ áîäîîä… ¯ã¿é ýý òýãæ áîäîîã¿é þì áàéíà õóäëàà õýë÷èõëýý. Õàðèí áåíçèíû ¿íýðò òîëãîé ýðãýýä õîéíîîñ øàõàí çîãññîí õºäººíèé áàéðûí ã¿íä¿¿ãèéí ýðèéí õèðòýé äýýëèéí ýíãýðò õàìðàà íààìààð ñàíàãäààä åðººñºº áîëîîã¿é. Ãýõäýý õ¿éñýý ñîëüñîí áèø áèåý áàðüæ ë çîãñîâ. ßäàõíàà FM-ýýð ýýæýý, ààâàà, àõàà, ýã÷ýý, õàéðàà, õàíèà ãýæ õàíãèíàñàíã¿é. Óã íü òýð ÷èíü ñàòààðóóëààä çàì áîãèíîñãîäîã þì. Àøã¿é õàðèí àâòîáóñíû óðäààñ àíõèëóóí àðö ìýò òàìõèíû óòàà ¿íýðòýæ õýñýã ãàéã¿é áîëîâ. “Óòàà ÷ áàñ àìèíä îðäîã ë þì áàéíà.”

Òýãæ áàéòàë Õ¿íñíèé õîðèéí çîãñîîë äýýð îëîí õ¿ì¿¿ñ áóóæ, àâòîáóñ ñèéðýãæèí ñóë ñóóäàë ãàðàâ. Äàõèàä õýäýí áóóäàë öààø ÿâàõ òóë àãøèí àëäàëã¿é ñóóäàë äýýð ñóóëàà. Çàëáèðàõ þì ìààíü: Ýìýý, ºâºº íàð áèòãèé ë îðæ èðýýñýé… Áóðõàí ñîíññîí ìýò íýã ÷ ýìýý, ºâºº îðæ èðñýíã¿é. Õàðèí ö¿äèéñýí ãýäýñòýé æèðýìñýí õ¿¿õýí îðæ èðëýý. Õàðñàí ÷ õàðààã¿é ìýò öàíäñàí öîíõûã àìüñãààãààðàà ãýñãýýæ, õóðóóãààðàà ìààæèí øàãàéâ÷ ãàðãàí ò¿¿ãýýðýý øèðòýæ ñóóòàë ìóóõàé äóóòàé êîíäóêòîð àâãàé “Õººø òýð õ¿ðýí ïàëüòîòîé çàëóó! Æèðýìñýí õ¿íä áîñîîä ºãºº÷!” ãýâ. Çààâàë áè áàéõ íü ÿìàð ó÷èðòàé þì áý? Áè ãýñýí áàñ ñóóìààð áàéíà ø¿¿ äýý. Ýíý áåíçèíû ¿íýðò ÷èíü óãààðòàæ ¿õëýý… Ãýõäýý òýãæ õýëýýã¿é ë äýý. Äóóãàé áîñîîä öàðàéãàà íóóæ óðàãøàà ÿâàí æîëîî÷èéí á¿õýýãýíä òóëæ çîãñëîî. “¯ã¿é ýíý ìóóõàé ààøòàé êîíäóêòîðûã ÿàíà àà. ßäàõíàà ñî¸ëòîé àñóóæ áîëíî ø¿¿ äýý. ×àìàéã õîòûí ìýýðýýð ÷ çàãíóóëàõ áàãàäíà” ãýæ áîäñîí. Íýýðýý òýãýõýä õîòûí ìýýðèéã áîäñîí þì áàéíà.

Õýðýâ ìàíàé õîòûí äàðãààñ àâàõóóëààä áóñàä íèéòèéí òýýâðèéí ãàçðûí äàðãà íàð àâòîáóñààð çîð÷èæ àðä ò¿ìíèéõýý äóíä ºäºð 30, 40 ìèíóò ºíãºðººäºã áîë õý÷íýýí øóäàðãà áý? ßäàõíàà êîíäóêòîðóóä çîð÷èã÷ íàðààñàà ýìýýäýã áîëíî. Õààÿà õààÿà ýäíèéã çàä çàãíàæ áàéõã¿é áîë á¿ð äàâðààä áàéãàà þì. Äýýð íýã çàëóóã 100 òºãðºã äóòóó ºã뺺 ãýýä í¿¿ðèéã íü ìààæààä õàÿñàí. Áàñ íýã óäàà íýã îõèíû ïàëààæèéã íýã êîíäóêòîð óðààä õàÿñàí. Òýãýõýä çóí áàéñàí þì. Áàñ íýã ñîãòóó ýðèéã àâòîáóñàí äîòîð Ẻëæ뺺 ãýýä çîãñîîã¿é àâòîáóñíààñ àìáààðäààä óíàãàñàí... Òýãýõýýð ýäýíä äàðóóëãà õýðýãòýé áàéãàà áèç. Õàðèí ìèññ¿¿äèéã àâòîáóñàíä ñóó ãýõã¿é ë äýý. Òýä ÷èíü ººðñäèéíõºº ÷àäëààð ìºí㺠îëäîã. Õ¿ñâýë ñóóíà áèç. Õ¿ñýõã¿é áîë òýð ë áèç. Õàðèí äàðãà íàðûã áîë ÿàäàã þì. Òýä ÿìàð ãîî ñàéõíààðàà áèäíýýñ èë¿¿ þì óó. Áèäíýýñ èë¿¿ èäýæ óóñàí íü òýð ë þì áàéãàà áèç. Òýãëýý ãýýä òýíãýðèéí àìüòàí øèã íèéòèéí òýýâðèéí óíààíäàà ñóóõã¿é áàéõäàà ÿàäàã þì. Íèéòèéí…íèéòèéí ãýñýí áàéãàà áèç äýý. Äàðãà ÷èíü íèéòèéí ýðõ àøãèéã õàìãààëäàã áèç äýý. Ýñâýë ¿ã¿é þì óó?

Õîòûí ìýýðèéã ãàíö óäàà àâòîáóñàíä ñóóõàä íü íýã íîãîîí äýýëòýé ýìýý ñóóäëààñàà áîñîæ “Òà ñóó” ãýñýí ãýíý ëýý. ¯ã¿é òýð 㺺ìºí äîëèãîíóóð ýìýý åý. Íàñ íàìáàà áîäîîä ñóóæ ë áàéõã¿é. Áèä íýã èéì ë àðä ò¿ìýíäýý. Íýã øîã çóðãàí äýýð ãàðäàã íýã õ¿íèéã õýò ºðãºìæèëæ ºðãºæ ÿâñààð áàéãààä ººðñ人 ñ¿¿ëä íü äàðàãäàæ ¿õäýã õ¿ì¿¿ñ øèã. ¯ã¿é ýìýý ìèíü ýý! Òà áèä õî¸ð ÿìàð àâòîáóñààð ¿éë÷ë¿¿ëäýãèéã õîòûí ìýýð áèåýðýý ìýäðýã ë äýý. Òýãñýí íü òà áèä õî¸ðò ë ºëçèéòýé… (Тэгээд ч хотын мээр автобусанд суусан, жолооч кондукторыг загнасан гэж бичсэн болохоос автобусныхаа мөнгийг төлж суусан гэж лав бичээгүй. Харин ногоон дээлтэй эмээ төлсөн байх. Төлөөгүй юмаа гэхэд үнэгүй явдаг үнэмлэхээ лав үзүүлсэн байх).
 
Èéìýðõ¿¿ ç¿éë áîäîí çîãñëîî. ßã ¿íýíýý õýëýõýä áè õîòûí ìýýðò óóðëàñàí þì áèø õàðèí ñóóäëààñàà áîññîíäîî óíäóéöñàí þì. Ò¿¿íýýñ áèø ãàíö óäàà àâòîáóñàíä ñóóñàí õîòûí ìýýðýý ìóóëààä ÷ ÿàõàâ. Íýã ÷ ãýñýí õ¿í àâòîáóñààð ¿éë÷ë¿¿ëýõã¿é áàéâàë àøòàé þó.

Õîòûí ìýýð äîîä òóøààëòíóóäàà íèéòèéí òýýâðèéí ¿éë÷èëãýýíèé ñî¸ëûã äýýøë¿¿ë ãýæ òóøààãààä, ººðºº ¿ëãýð÷èëæ ãàíö óäàà àâòîáóñàíä ñóóæ ãàéõóóëààä áàéäàë ñàéæðàõ óó. Ãàíö àâòîáóñíû êîíäóêòîð, æîëîî÷èéã ñî¸ëòîé áàé, òàìõè áèòãèé òàò, àâòîáóñàà óãàà öýâýðëý ãýýä áàéäàë ººð÷ëºãäºõ ¿¿? ªºð÷ëºãäºõã¿é. ªºð÷ëºã人ã¿é íü ÷ ºíººäºð õàðàãäàæ áàéíà. Àâòîáóñ ãÿë öàë áîëæ, êîíäóêòîðóóä òºðºë àðèëæèí îíãîöíû ¿éë÷ëýã÷ øèã ìàëèéòàë èíýýõã¿é áàéíà. Á¿õ äàðãà íàðûã àâòîáóñàíä ÷èõýýä ÷ êîíäóêòîðóóäûã áèä èíýýìñýãë¿¿ëæ ÷àäàõã¿é. Ãýõäýý êîíäóêòîðóóäàä äàí áóðóó áàéõã¿é ø¿¿. Ò¿ð¿¿í æààõàí äóðã¿é õ¿ðýýä õàìààã¿é õýë÷èõëýý. Ýíý íèéòèéí òýýâðèéí ¿éë÷èëãýýíèéõíèé àæèëëàõ íºõöºë áàéäàë ¿íýõýýð õýö¿¿ ãýäãèéã àâòîáóñààð ¿éë÷ë¿¿ëäýã õ¿í á¿õýí ìýäýõ áàéõ. Èéì áàéõàä òýäíýýñ ýåëäýã áîëîâñîí õàðèëöààã øààðäàõ àõàäñàí õýðýã. Íýã ñàðûí ñî¸ëòîé ¿éë÷ëýõ àÿí çîõèîãîîä ÷ îëèãòîé ¿ð ä¿íä õ¿ðýõã¿é. Ãýõäýý àâòîáóñààð ÿâäàãã¿é ÷ ñàíàà çîâñîí äàðãà íàðòàà áàÿðëàæ áàéíà àà.

Òýãæ ÿðèõ þì áîë ìàíàé íèéñëýëèéí ýíý õýäýí ÿìáèé àâòîáóñíóóä ìààíü ñàéæèð÷èõààä áàéãàà íü ýíý. ªã뺺, îðîé àæèë, ñóðãóóëü ýõëýõ òàðàõ öàãò ë ïèã õ¿í áàéäàã áîëîõîîñ áóñàä ¿åä ãàéã¿é. Õýäõýí æèëèéí ºìíº ãàíöõàí æîëîî÷ áèø çîð÷èã÷èä íü õ¿ðòýë àâòîáóñàíä òàìõè òàòäàã áàéñàí. Àâòîáóñ õ¿ðýëöýõã¿é 30, 40 ìèíóò àâòîáóñ õ¿ëýýäýã áàéñàí. (Îíäîî ÷èãëýëèéí àâòîáóñíóóä îäîî õ¿ðòýë èíãýæ õ¿ëýýëãýäýã ãýæ ñîíññîí õàðèí ìàíàé ÷èãëýëèéíõ áóðõàíû èâýýëýýð îãò õ¿ëýýëãýõýý áàéñàí.) Àâòîáóñ çîãñîîë äýýðýý çîãñîõã¿é, çàðèìäàà êîíäóêòîðóóä íü ñóóëãàõã¿é ãýæ ò¿ëõäýã áàéñàí. Õàðèí îäîî õààëãààðàà öóõóéæ áàéãààä ë ÷èãëýëýý çàðëàæ ñóóõûã óðèàëàæ áàéíà. Èíãýýä äýâøýýä áàéâàë ÿìàð ÷ àÿí ìàÿí çîõèîëã¿é àÿòàéõàí íèéòèéí òýýâðèéí ¿éë÷èëãýýòýé áîëîõ áàéõ

¯íýõýýð ¿ð ä¿íã õ¿ñýæ áàéãàà áîë ãýíýò ñàíàñàí ìýò àÿí çîõèîõîîñ àðàé îíäîî àæèëëàìààð þì. Íààä çàõ íü àâòîáóñíû æîëîî÷äûí àæëûí ¿¿ðýãò àâòîáóñàí äîòîð òàìõè òàòàæ áîëîõã¿é, æîëîîíû á¿õýýãòýý õ¿í ñóóëãàæ, ÿðüæ áîëîõã¿é ãýýä çàà÷èõ. Õýðýâ çàà÷èõñàí, õàðèí æîëîî÷ íàð ¿¿íèéã ìºðääºãã¿é áîë òýäíèéã ìàòàõ óòàñíû äóãààðûã á¿õ àâòîáóñàíä èë õàðàãäàõ ãàçàð áè÷ýýä íàà÷èõ õýðýãòýé. ̺í èðãýäèéã óðàìøóóëäàã ìºí㺠ºãäºã áîë ìºí àìàðõàí ñî¸ëæèíî äîî. Ýíý ìºíãèéã õàðèí ä¿ðýì çºð÷ñºí æîëîî÷îîñ àâààä çîð÷èã÷èä ºãºõ ¸ñòîé…

Íýã ìýäñýí õîîñîí ìºðººäºæ æîëîî÷èéí á¿õýýãíèé óðä øàëäàí õ¿¿õí¿¿äèéí çóðàã õàð÷èõñàí ñýãñ÷¿¿ëýí çîãñîâ. Áàñ ÷àìèí á¿õýýãòýé æîëîî÷ þìàà. Òîì õºõòýé ÷ õ¿¿õýí þì. Áóóõ áóóäàë ìààíü õàðàãäàæ áàéíà... Õàðèí áóóãààã¿é áàéñàí ìààíü äýýð áàéæ. ßàñàí ãýõýýð á¿ðýí çîãñîîã¿é áàéõàä íü áóóãààä õàøëàãàíä øèëáýý öîõèîä õóãàë÷èõñàí. Òýãýýä ¿¿íèéã îäîî ãýðýýñýý áè÷èæ áàéíà. Íàìàéã õºëºº áàðèàä óíàõàä æîëîî÷ õàðñàí àòëàà õàðààã¿é ìýò õààëãàà õààãààä àðèëààä ºã÷ áàéãàà þì äàà. Àçààð ñàéí ñàíààòàé õ¿í òààðàëäàæ, òàêñèíä ñóóëãàæ Ãýìòýëä ð¿¿ ÿâóóëñàí...

¯íýíäýý àâòîáóñíû ñî¸ë ìî¸ë ÿàõ âý? Àþóëã¿é áàéäëûã íü èë¿¿ àíõààðàà÷, äàðãà íàðàà. Ýíý æîëîî÷ íàðûã á¿ðýí çîãññîíûõîî äàðàà õààëãà îíãîéëãîæ áàé ãýæ ñàéí ñàíóóëàà÷. Àæèãëàõàä èõýíõ æîëîî÷èä àâòîáóñíû áóóäàë äýýð õààëãàà îíãîéëãî÷õîîä õºä뺺ä áàéõ þì. ßàäàã ãýõýýð óðäàõ àâòîáóñíóóäûí àðä áóóäëûí çàõàä çîãñ÷èõîîä õààëãà îíãîéëãîñíûõîî äàðàà óðàãøèëæ áóóäàë ðóóãàà äºõºõ ãýæ áàéãàà íü òýð. Ýñâýë àâòîáóñíû çîãñîîëóóä æèæèãäýýä, ìºí öººäººä áàéíà óó?   Õýðýâ òèéì áîë îëîí ÷èãëýëèéí àâòîáóñ çîãñäîã çîãñîîëóóäûí õàæóóä áàñ çîãñîîë áèé áîëãîæ îíäîî ÷èãëýëèéí àâòîáóñóóäûã îíäîî çîãñîîëóóä äýýð çîãñäîã áîëãîìîîð. Мөн жолооч, кондуктор нарын цалин аргачлалыг өөрчлөхгүй бол аâòîáóñны жолоочид олон хүн суулгах гэж хоорондоо уралдах юм. Чи урдуур орчихлоо, ална шүү, хядна шүү гээд л нийтийн тээврийн жолооч нар автобусныхаа цонхоор хоорондоо хэрэлдэх юм байна шүү дээ.

̺í ýíý ÿìáèé àâòîáóñíóóäûí àøèãëàëòûí õóãàöààã çºâ òîäîðõîéëæ áàéí øàëãàìààð áàéíà. Ñàÿõàí íýã àâòîáóñ øàòàæ, àçààð õ¿ì¿¿ñ øàòàëã¿é, õàðèí æîëîî÷ íü ãàë óíòðààã÷ õýðýãëýõ ãýæ áàéãààä íýã çîð÷èã÷ûí í¿ä ð¿¿ öàöààä çóãòñàí õýðýã ãàðñàí ø¿¿ äýý. Ýíý áîë äîõèî. Òýãýõýýð íèéòèéí òýýâðèéí óíààíû çîð÷èã÷äîä ãàë ãàðñàí ¿åä ÿàæ àâòîáóñíààñ ãàðàõ óó ãýäãèéã çààæ ñóðãàìààð áàéíà. Àâòîáóñ áîëãîíä àþóë, îñëûí ¿åä çóãòàõ çààâðûã íààìààð þì.

Áàñ àâòîáóñíû çîãñîîë äýýð ºíäºð ºíäºð õàøëàãàíóóä õýð çîõèìæòîé âý. Îëîí õ¿í á¿äýð÷ áàéíà ø¿¿ äýý. ¯¿íýýñ ãàäíà àâòîáóñíû æîëîî÷ íàð á¿õýýãýý ýëäýâ ÿíçûí øàëäàí õ¿¿õíèé çóðàã ãàíãàëäàãûã õîðèãëîõ õýðýãòýé. Òýðíýýñ ÷èíü áîëæ õºëºº õóãàëëàà. Õ¿¿õä¿¿äýä ÷ ìóó ¿ëãýð äóóðàéëòàé.

Ýöýñò íü ãýõäýý ýõýíä ÷ áàéæ áîëîõ íýã àñóóäàë áîë íèéòèéí òýýâðèéí ¿éë÷ë¿¿ëýýä õîõèðñîí èðãýä èíãýýä ë þó ÷ ¿ã¿é õîöðîõ óó? Àìü äààòãàë ãýæ áàéäàã óó?

2011.01