Thursday, 11 August 2011

МОНГОЛЫН ИНФЛЯЦИ ХЯТАДЫНХААС ИХ БАЙНА

Өмнөх оны мөн үетэй харьцуулахад инфляци 10.1 хувиар өсчээ. Үндэсний статистикийн хороо 7 дугаар сарын нийгэм, эдийн засгийн байдлыг танилцуулахдаа ингэж мэдээллээ. Хэдийгээр манай эдийн засаг өсч байгаа ч энэ бол муу мэдээ. Монголын 10.1 хувийг, Хятадын 6.5 хувьтай харьцуулахад бүр ч таагүй. Учир нь монголын инфляци өмнөд хөршийн инфляциас өндөр байна.

Хятадын Үндэсний статистикийн хорооны гаргасан мэдээгээр бол тус улсын инфляци 7 дугаар сард өмнөх оны мөн үетэйгээ харьцуулахад 6.5 хувиар өсчээ. Хятадын Засгийн газар үнийн өсөлтийг тогтоохын тулд олон арга хэмжээ авсан боловч барьж дийлэхгүй байгаа аж. Тэд зээлийн хүүг нэмж, арилжааны банкнуудын дүрмийн санг өнгөрсөн 12 сард хэд хэдэн удаа нэмсэн байна.

Гэвч дэлхийн эдийн засгийн өнөөгийн байдал Хятадын эдийн засгийг улам хүнд байдал оруулж байна гэж шинжээчид үзэж байна. АНУ-ын зээлийн зэрэглэл буурч, Европын орнуудын өрийн асуудал өмнөд хөршийн эдийн засагт сөргөөр нөлөөлөх нь дамжиггүй. Оны эхний улиралд 9.7 хувьтай эдийн засгийн өсөлт хоёрдугаар улиралд 9.5 болж буурсан байна. Ер нь Хятадын эдийн засгийн өсөлт буурах хандлагатай болжээ.

Экспортоос хамаардаг Хятадын эдийн засаг АНУ, Европын улсуудад үүссэн нөхцөл байдлаас болж хүнд байдалд орж магадгүй гэж шинжээчид үзэж буй нь манай улсад ч мөн хамаатай. Хятадаас экспорт, импортын үлэмж хамааралтай байдаг манай улсын Хятадын эдийн засгийн байдал нөлөөлөх болно.

Монголын ДНБ (2005 оны зэрэгцүүлэх үнээр) 2011 оны эхний хагас жилд 2152.6 тэрбум төгрөгт хүрч, өмнөх оны мөн үеийнхээс 14.3 хувь буюу 269.1 тэрбум төгрөгөөр өссөн үзүүлэлтэй байгаа. ДНБ-ний бодит өсөлт 14.3 хувь болсон өндөр үзүүлэлт юм. Оны эхийн улиралд эдийн засгийн бодит өсөлт 9.9 хувь байсан бол хоёрдугаар улиралд ийнхүү 14.3 хувиар өсчээ.

Бүтцээр нь аваад үзвэл хөдөө аж ахуйн салбарт үлэмж өссөн байна. Өнгөрсөн жил 16 орчим хувийн бууралттай байсан ХАА салбар энэ жил 6 хувь өссөн байна. Мөн аж үйлдвэр, барилга, үйлчилгээний салбарын нийт бүтээгдэхүүний өсөлтийн хэмжээ өссөн нөлөөлжээ. Гэвч инфляци жилийн дотор 10.1 хувиар өссөн тул дээрх амжилтад тайвширч болохгүй.
Аж үйлдвэрийн салбарын бүтээгдэхүүний нийт үйлдвэрлэл 2005 оны зэрэгцүүлэх үнээр 2011 оны эхний 7 сард 1083.9 тэрбум төгрөг болж, өмнөх оны мөн үеийнхээс 69.3 тэрбум төгрөг буюу 6.8 хувиар өсжээ. Энэ өсөлтөд зэсийн баяжмал, металл агуулгаараа, газрын тос, нүүрс, төмрийн хүдэр зэрэг уул уурхай, олборлох аж үйлдвэрийн салбарын гол нэр төрлийн бүтээгдэхүүний үйлдвэрлэл 0.1-78.2 хувиар өссөн нь голлон нөлөөлсөн гэж ҮСХ мэдээлсэн. Өөрөөр хэлбэл дийлэнх хувийг нь Хятадын зах зээлд гаргадаг манай улсын экспортын бүтээгдэхүүнүүд. Эндээс харахад л Хятадын эдийн засгийн өсөлт удаашрах нь, манай эдийн засагт нөлөөлөх нь гарцаагүй. Ямартаа ч инфляциараа бид Хятадыг “гүйцсэн” байна. Инфляци буурдаг улиралд инфляци өссөн нь энэ жилийн онцлог гэж ҮСХ онцолсон. Гүйлгээнд байгаа бэлэн мөнгө, мөн иргэдийн хэрэглээний зарлага нэмэгдсэн нь инфляци өсөх нэг шалтаг болсон бололтой.

ТӨРӨЛТ НЭМЭГДЖЭЭ
Улсын хэмжээнд 2011 оны эхний 7 сард 39846 эх амаржиж, 40036 хүүхэд амьд төрсөн байна. Энэ нь өмнөх оны мөн үеийнхээс 783 эхээр, 809 хүүхдээр илүү таатай үзүүлэлт юм. 2009 оноос хойш гарсан өндөр үзүүлэлт гэж мэргэжилтнүүд үзэж байна. Улсын хэмжээнд 2011 оны эхний 7 сард нэг хүртэлх насандаа 697 хүүхэд эндэж, өмнөх оны мөн үеийнхээс 94 хүүхэд буюу 11.9 хувиар буурсан байна. Харин 1-5 хүртэлх насны 149 хүүхэд эндэж, 66 хүүхэд буюу 30.7 хувиар буурчээ.
АЖИЛ ХАЙСАН ИРГЭД ИХСЭВ
40.6 мянган хүн ажил идэвхтэй хайж байна. Аймаг, нийслэлийн хөдөлмөр, халамжийн үйлчилгээний хэлтэс (ХХҮХ)-т бүртгэлтэй, ажил идэвхтэй хайж байгаа ажилгүй иргэдийн тоо өмнөх оны мөн үеийнхээс 1376 хүнээр буюу 3.5 хувиар өссөн байна. Бүртгэлтэй ажилгүй иргэдийн тоо өмнөх оны мөн үеийнхээс Улаанбаатар хот (2714 хүн), Өвөрхангай (1170), Ховд (1163 хүн), Дархан-Уул (276 хүн), Баян-Өлгий (94 хүн), Булган (76 хүн), Дундговь (65 хүн) аймагт өссөн нь ажилгүй нийт иргэдийн тооны өсөлтөд голлон нөлөөлжээ. 28.5 мянга гаруй хүн ХХҮХ-ээр зуучлуулан ажил орсон байна. 2010 онд 23.5 гаруй иргэн ХХҮХ-ээр зуучлуулан ажил орсонтой харьцуулахад энэ бол өссөн үзүүлэлт юм.
ГАДААД ХУДАЛДАА АЛДАГДАЛТАЙ ГАРАВ
Манай улс 2011 оны эхний 7 сард дэлхийн 116 оронтой худалдаа хийж, гадаад худалдааны нийт бараа эргэлт 5.8 тэрбум ам.долларт хүрсэн байна. Үүнээс экспорт 2.3 тэрбум, импорт 3.4 тэрбум ам.долларт хүрч, гадаад худалдааны тэнцэл 1.1 тэрбум сая ам.долларын алдагдалтай гарчээ.
Нийт бараа эргэлтийн хэмжээ өмнөх оны мөн үеийнхээс 2.5 тэрбум ам.доллар буюу 80.3 хувиар өссөн байна. Импортын хэмжээ 1.7 тэрбум ам.доллар, харин экспортын хэмжээ 803.1 сая ам.доллараар өсчээ. Гадаадад худалдааны тэнцэл алдагдалтай гарсан нь уул уурхайн салбарын машин техник, мөн иргэдийн хувийн тээврийн хэрэгсэл импортоор их хэмжээгээр орж ирсэн нь нөлөөлсөн гэж Үндэсний статистикийн хороо мэдээллээ.
НИЙГМИЙН ДААТГАЛ
Нийгмийн халамжийн тэтгэвэрт 2011 оны эхний 7 сард 56.2 мянган хүн хамрагдсан нь өмнөх оны мөн үеийнхээс 478 хүн буюу 0.9 хувиар өссөн үзүүлэлт юм. Харин олгосон тэтгэврийн хэмжээ 4.7 тэрбум төгрөг буюу 32.5 хувиар нэмэгджээ. “Хүний хөгжил” сангаас 2011 оны эхний 7 сард 413.7 тэрбум төгрөгийг давхардсан тоогоор 2.7 сая иргэнд олгосон байна.

НУМАН ТУЛГУУРТ” ХИЙСЭН ГЭРЭЭ

“Эрдэнэс Тавантолгой” компани Тавантолгойн ордын Цанхийн зүүн хэсгээс олборлосон нүүрсээ өмнөд хөрш рүү экспортолж эхэлснээс хойш долоо хонолоо.
Хэдийгээр гэрээт олборлогчийг сонгож хараахан амжаагүй ч БНХАУ-ын төрийн өмчит “Chalco” компани Монгол Улсад 250 сая ам.долларын урьдчилгаа төлбөр өгч Тавантолгойн нүүрсийг таван жилийн турш ганцаар борлуулах эрхтэй болсон.
250 сая ам.долларын урьдчилгаа төлбөрийг манай улс 1-1.5 жилийн хугацаанд төлж дуусгана. “Урьдчилгаа төлбөрөө барагдуулж дууссаны дараа 20-30 хувийг бид мэдэлдээ аваад үлдсэнийг нь таван жилээ дуустал БНХАУ-д нийлүүлнэ. Бид хүнээс мөнгө зээлчихсэн байгаа учраас тодорхой хэмжээний квотыг БНХАУ-ын талд давуу байдлаар өгч байна” гэж Төрийн өмчийн хорооны дарга Д.Сугар хэлсэн. Тэрээр мөн Цанхийн зүүн хэсгээс олборлосон нүүрснийхээ 30 хүртэл хувийг “Chalco”-ooр дамжуулж БНСУ, Японы компанид нийлүүлнэ гэж хэлсэн.

Энэ жил Тавантолгойн Цанхийн зүүн хэсгээс 1.3 сая тонн нүүрс олборлох төлөвлөгөөтэй. Ирэх жилд 3 сая орчим тонн нүүрс олборлоно. Харин 2015 онд Цанхийн зүүн хэсгээс олборлох нүүрсийг 15 сая тонн хүргэж бүрэн хүчин чадлаараа ажиллаж эхлэх билээ.

Хятадын “Chalco” компаниас урьдчилгаа төлбөр авч таван жилийн хугацаатай Тавантолгойн нүүрсийг нийлүүлэх болсон нь энэ жилийн улсын төсвийг батлахад сануулж байсан сэрэмжлүүлэг биелэв гэж олон ажиглагчид дүгнэж байна.

Монгол Улсын түүхэнд урьд өмнө нь тохиож байгаагүй хамгийн том зардал ихтэй, ДНБ-ий 9.9 хувьтай тэнцэх алдагдалтай 2011 төсвийг инфляцийн дарамтыг гааруулж, Засгийн газрыг гадаадын компаниудтай Тавантолгойн ордыг ашиглах гэрээ хэлэлцээр хийхэд хүнд байдалд орно гэж тэд сануулж байсан билээ.

Хүний хөгжил сангаас иргэдэд хишиг хүртээх 805.2 тэрбум төгрөгийг энэ жилийн төсөвт тусгасан. Нийт зардлын 301.2 тэрбум төгрөгийг сангийн орлогоор, 504 тэрбум төгрөгийг нь ашигт малтмалын ордын урьдчилгаа төлбөрөөс санхүүжүүлнэ гэж тооцоолсон. Энэ мөнгийг нүүрсээ өмнөд хөршид таван жилийн хугацаанд зах зээлийн үнээс хямд зарж олох боллоо.

“Эрдэнэс Тавантолгой” компани “Хүний хөгжил сан”-д тодорхой хэмжээний мөнгө бэлдэж өгөх ёстой. Энэ гэрээг байгуулаад, урьдчилгаа төлбөр авснаар бид “Хүний хөгжил сан”-д мөнгөө байршуулах юм” гэж ТӨХ-ны дарга хэлсэн. Тэрээр үүнээс илүү борлуулалтын гэрээг хийх боломж байсан. Мөнгө олж өгөх Засгийн газрын шахалтанд орж урьдчилгаа төлбөр авахын тулд борлуулалтын гэрээ хийсэн гэдгийг нуухгүй байгаа.

Дэлхийн банк, Олон улсын валютын сангаас авахуулаад бүгд л ашигт малтмалын ордын урьдчилгаа төлбөрөөс төсвөө бүрдүүлвэл хэлэлцээрийн ширээний ард суухад манай тал “нуман тулгуурт” орно гэж сэрэмжлүүлж байсныг санавал “нуман тулгуурт” орсон байдалтай манай улс “Chalco”-той гэрээ байгуулав.

Гэхдээ улс төрийн популист амлалтуудаас үүссэн өнөөгийн нөхцөл байдалд “Chalco”-той байгуулсан гэрээг дан хараар будаж болохгүй. Ямартаа ч хамтарсан Засгийн газар уул уурхайн салбараас урьдчилгаа төлбөр авч, урд хормойгоо хойд хормойгоороо нөхсөөр иргэддээ сар бүр 21 мянган төгрөг, их дээд сургуулийн оюутанд 500 мянган төгрөг гэх мэт бусад “Хүний хөгжил сан”-аас гарах мөнгийг олох янзтай.

Харин “зах зээлийн бус зарчмаар” зарч байгаа нүүрсний үнэ яг хэдээр үнэлэгдэх нь “Chalco”-той анх экспортын гэрээ байгуулахад тодорхой биш байлаа. Хэвлэл мэдээллийнхэн зөвхөн таамаглаж байсан. Албан ёсны мэдээлэлгүй байв.Үндэсний статистикийн хорооны гаргасан судалгаараа энэ жил манай улс нэг тонн нүүрсийг дунджаар 100 ам.доллараар экспортолсон. Энэ нь өнгөрсөн оны дундаж үнэлгээ буюу 52 ам.доллароос бараг нэг дахин өссөн. Тэгэхээр “зах зээлийн бус зарчмаар” өмнөд хөршид Тавантолгойн нүүрсийг нийлүүлэхдээ тонныг нь 100 ам.доллараас бууруулахгүй байх гэж хэвлэл мэдээллээр таамаглаж байсан. Гэвч тонныг нь 70 ам.доллараар зарах болсныг нүүрс экспортолсон анхны өдөр тодорхой болсон. Гэхдээ нүүрсээ угаагаагаад экспортолж эхлэхэд 150 ам.доллараар тонн нүүрснийг зарах боломжтой болох юм байна.

Таван жилийн дараа “Эрдэнэс Тавантолгой” компани дуртай зах зээлдээ, дуртай үнээрээ өөрийн нөхцлөө тулгаж нүүрсээ нийлүүлнэ гэж албаны хүмүүс мэдэгдсэн. Гэвч өнөөгийн байдлаас харахад дуртай үнээрээ, дуртай зах зээлдээ нүүрсээ зарах тийм ч амархан бүтэхгүй бололтой. Наад зах нь Хятадын зах зээлд нүүрсээ зарч байгаа манай компаниуд нэгдсэн бодлогогүй, маркетингаа зөв боловсруулаагүй. Ихэнх нь нүүрсээ борлуулагчаар дамжуулан арилжаалдаг гэдгийг шинжээчид бичсэн. Тэгэхээр төрийн өмчид “Эрдэнэс Тавантолгой” компани нүүрсээ дэлхийн зах зээлийн үнээр зарахын тулд монголын хувийн компаниуд болон улс төрийн бүлэглэлүүд нүүрсний үнийг унаган бие биенээсээ уралдан зардгыг болиулах шаардлагатай. Өөрөөр хэлбэл шинжээчдийн хэлээд байгаа зохиуцуулалтыг хийх учиртай.

Тавантолгойд толгой эргүүлсэн олон зүйл бий гэж олон ажиглагч, шинжээчид үзэж байна. Саяхан Монгол Улсад суугаа Япон Улсын Элчин сайд Такүо Кидокоро Цанхийн баруун баруун хэсэгт хөрөнгө оруулах тендерт Японы компани шалгараагүйд гайхан сонинд ярилцлага өгсөн. Тэрээр Тавантолгойн тендер эргэлзээтэй болсон. Ойлгомжгүй зүйл байна гэсэн.
Мөн зарим хэвлэл мэдээллээр нь Цанхийн баруун хэсэгт үйл ажиллагаа явуулах стратегийн хөрөнгө оруулагчдыг тодруулсан байдлыг Монголыг барьцаалсан улсуудын компаниудад өгсөн. Хүссэн хүсээгүй хоёр хөршийн нутаг дэвсгэрээр дамжиж нүүрсээ дэлхийн зах зээлд гаргах тул ОХУ, БНХАУ-ын ашиг сонирхол Тавантолгой ордын хэлэлцээрийг “атгалаа” гэцгээсэн.

Цанхийн баруун хэсэгт БНХАУ-ын Шинхуа групп 40, АНУ-ын Пибоди 24, Орос-Монголын хамтарсан консерциум 36 хувийн хөрөнгө оруулалт хийхээр одоогийн байдлаар шалгараад байгаа. Эдгээрээс ганцхан “Пибоди” цэвэр арилжааны сонирхлоор орж ирсэн. Бусад бүх компани тухайн улсынхаа улс төрийн ашиг сонирхлыг давхар илэрхийлж байгаа гэж нэрээ хэлэхийг хүсээгүй нэгэн төрийн түшээ хэлжээ. Тавантолгой толгой эргүүлж байгаагын нэг шалтгаан нь энэ. Улс төрийн ашиг сонирхол байдлыг улам л бүрхэг болгож байна.

ЯПОН, СОЛОНГОСЫН КОМПАНИУД ХАСАГДСАН УУ, ХАСАГДААГҮЙ ЮУ
ТӨХ-ны дарга Д.Сугар “Mongolian Mining Journal” сэтгүүлд Тавантолгойн ордын талаар өгсөн ярилцлага тун сонирхол татлаа. Тавантолгойн Цанхийн баруун хэсэгт стратегийн хөрөнгө оруулагчийг тодруулахтай холбоотой үл ойлголцлыг арилгахаар ярихдаа тэрээр “Япон, Өмнөд Солонгосын компаниудыг шалгаруулалтаас хасах үндэслэл байхгүй. Цаашид хамтран ажиллах шаардлагатай” гэж хэлсэн байна. Тэрээр мөн “Япон, Өмнөд Солонгосын хөрөнгө оруулагчид яагаад хасагдав гэдгийг тайлбарлая. АНУ-ын “Пибоди”, Хятадын “Шинхуа”, Японы “Мицуи” хоёрын нэгдэл болон “Оросын төмөр зам”, Япон, Өмнөд Солонгосын компаниуд багтсан том консорциум байгаа. Манай ажил зохион байгуулж байсан хүмүүс эдгээр консорциумд урилга өгөхдөө гол үүрэгтэй газрууд руу нь явуулчихсан юм билээ… Үүнээс болж Япон, Өмнөд Солонгосын хөрөнгө оруулагчид өөрсдийгөө хасагдсан хэмээн ойлгохоор нөхцөл үүссэн” гэв. Өөрөөр хэлбэл Япон, Өмнөд Солонгосын компаниуд Цанхийн баруун хэсэгт стратегийн хөрөнгө оруулагчийг тодруулах тендерээс бүрмөсөн хасагдаагүй гэсэн ойлголтыг Д.Сугарын ярианаас авахаар байна. Хэрэв эгзэг нь таарвал Япон, Өмнөд Солонгосын компаниуд тендерийн сонгон шалгаруултад эргээд тодроод гараад ирэх боломжтой мэт горьдлогыг тэр төрүүлсэн.

“Стратегийн хөрөнгө оруулагчийг тодруулах албан ёсны шийдвэр гараагүй. Ойлголтын зөрүүг арилгаж, цаашид алдаа дутагдлаа засах бололцоо бүрэн бий” гэж ТӨХ-ны дарга сануулжээ. Тэрээр мөн Япон, Солонгосын талууд өндөр технологи ярьдаг ч үүнийгээ бодит амьдралд биелүүлээгүй гэв. Ний нуугүй хэлэхэд тэд бидний итгэл найдварыг хугалсан. Албан ёсны түвшний уулзалтуудад энэ хоёр улсын хөрөнгө оруулагчид “Монголд ашигт малтмалын асар их нөөц бий. Бид өндөр технологитой. Ингээд нийлбэл үр дүнд хүрнэ” гэж ярьдаг. Гэвч тэднийг яг уриад санал авахаар Япон, Солонгосоос өндөр технологи хүлээгээд бүтээгүй гэж Д.Сугар ярьсан байна.

Түүний хэлснээр бол япон, солонгосчууд зөвхөн коксжих нүүрс худалдаж авах сонирхолтой. Харин өндөр технологио нэвтрүүлэх хүсэлгүй байгаа бололтой. Уг нь манай тал гангийн үйлдвэр, нүүрс шингэрүүлэх технологио өгөөч ээ гэсэн хүсэлтийг тавьсан байна. Гэвч үүнийх нь хариуд тэд тодорхой санал хэлээгүй ажээ.

Мөн Цанхийн баруун хэсэгт БНХАУ-ын Шинхуа групп, АНУ-ын Пибоди, Орос-Монголын хамтарсан консерциумын хөрөнгө оруулах хувь яаж ч өөрчлөгдөж мэдэх бололтой. Хятад, Орос, АНУ-ын Пибоди гурав бүгд л 51 хувийг эзэмшинэ гэж зүтгэж байгаа гэнэ. Бас Японы тал Оростой хамтрахгүйгээр 10 хувь эзэмших хүслээ Д.Сугарт хэлжээ. Ямартаа ч геополитик, эдийн засаг, Монголын эрх ашигт нийцүүлсэн гэрээ, хэлэлцээр, шийдвэр гарган жинхэнэ утгаараа “эзэн нь юмаа мэдэж, эрэг нь усаа хашдаг болох”-ын тулд нэлээн хугацаа шаардах бололтой. Дэлхийн зах зээлд гарахад хоёр хөршийн “зөвшөөрөл” хэрэгтэйг Тавантолгойн өнөөгийн байдал харуулж байна.