Thursday, 27 October 2011

ДЭЛХИЙД ТУСГААР ТОГТНОЛОО ХҮЛЭЭН ЗӨВШӨӨРҮҮЛСЭН ОЙ

НҮБ-д элссэний 50 жилийн ойг өчигдөр Монгол Улс тэмдэглэлээ. Монгол Улс НҮБ-ын бүрэн эрхт гишүүн болсон 50 жилийн ойн тохиолдуулж НҮБ-ын Ерөнхий нарийн бичгийн дарга Бан Ги Мүн илгээсэн мэндчилгээндээ, Монгол Улсын Засгийн газар, ард түмэнд чин сэтгэлийн халуун баярыг хүргээд “Монгол Улс ямагт НҮБ-ын идэвхтэй гишүүн байсаар ирсэн. Монгол олон улсын 140 гэрээ конвенцид нэгдэн орсон. Мөн уур амьсгалын өөрчлөлт, цөлжилтийн эсрэг идэвхтэй арга хэмжээ авч байна. Нутаг дэвсгэрээ цөмийн зэвсэггүй бүс болгон зарлаж, жил бүр зэвсэг хураах долоон хоногийг тэмдэглэн өнгөрүүлэхэд шийдвэрлэх үүрэг гүйцэтгэж байна” гэж манай улсын НҮБ-д гүйцэтгэсэн үүргийг онцолсон байна. Тэрбээр мөн Монголын дэлхий дахинд энхийг сахиулах үйлсэд оруулсан хувь нэмрийг дурджээ. Монголын ардчилсан нийгэмд энх тайван замаар амжилттай дэвшин орсонд бид бахархдаг гэж НҮБ-ын Ерөнхий нарийн бичгийн дарга бичсэн байна.

50 жилийн ойг тэмдэглэж Гадаад харилцааны яам “Монгол Улс НҮБ-д 50 жил” сэдэвт эрдэм шинжилгээний бага хурал, Нээлттэй хаалганы өдөрлөгийг зохион байгуулав.

Гадаад харилцааны сайд Г.Занданшатар эрдэм шинжилгээний хуралд хэлсэн итгэлдээ Монгол Улс НҮБ-д элссэн нь өнгөрсөн ХХ зууны түүхэндээ олсон томоохон ололтын нэг гэдгийг дурдаад “Энэ нь манай улсын хувьд тусгаар тогтнолоо бататгах улс төр, дипломатын том амжилт, чухал алхам болсон төдийгүй олон улсын хэмжээнд эзлэх байр суурийг бэхжүүлж, идэвхтэй үйл ажиллагаа явуулах үүд хаалгыг нээж өгсөн” гэж дүгнэв. Эдүгээ манай улс 155 улстай дипломат харилцаа тогтоосон байна. Мөн НҮБ-д элссэнээсээ хойш олон улсын болон бүс нутгийн засгийн газар хоорондын 60 гаруй байгууллагад гишүүнээр элсэж, олон улсын 240 орчим гэрээ, конвенцид нэгдэн оржээ.

“Монгол Улс НҮБ-д 50 жил” сэдэвт эрдэм шинжилгээний бага хуралд Монгол Улс НҮБ-ын бүрэн эрхт гишүүн болсны ач холбогдол, түүхийн талаар илтгэл тавьсан Шинжлэх ухааны академийн олон судлалын хүрээлэнгийн захирал, НҮБ-ыг дэмжих Монголын нийгэмлэгийн тэргүүн Л.Хайсандайтай бага хурлын үеэр уулзаж ярилцлага авлаа.


-Тухайн үед Монгол Улс НҮБ-д элсэх зайлшгүй шаардлагатай байсан уу?

-НҮБ-д элсэх зайлшгүй шаардлагатай байлгүй яах вэ. Яагаад гэвэл БНМАУ-ыг дэлхий нийтээр хүлээн зөвшөөрөх асуудал их чухал. НҮБ-д элссэнээр Монгол Улсын гадаад орчин их тааламжтай болно. Монгол Улсын хөгжил, дэвшилд их түлхэц өгнө. Монголын гадаад харилцааны нэр хүнд дээшилнэ. Монгол бүрэн эрхт тусгаар улс гэдгийг дэлхий нийтээр хүлээн зөвшөөрөхөд маш их ач холбогдолтой байгаа юм л даа. Тийм учраас 1946 оны 6 дугаар сард Монгол Улс НҮБ-д гишүүн болох өргөдлөө гаргасан байдаг. Учир нь 1945 онд НҮБ байгууллага 51 гишүүнтэй үүсгэн байгуулагдсан. Тэгээд нэг жилийн дараа л бид элсэх өргөдлөө өгсөн. Орох нэг шалтгаан гэвэл 1945 онд Ялтын хэлэлцээр байгуулагдсан. Ялтын хэлэлцээрээр гадаад Монголын статус квот хэвээр нь байлгах заалт гарсан. Хоёрдугаарт, тэр үеийн ЗХУ, БНХУ буюу Чан Кайшигийн тэргүүлж байсан гоминданы Хятад хоёрын хооронд хэлэлцээр хийгдэхэд Монголыг хүлээн зөвшөөрүүлэх шаардлагыг зөвлөлтийн тал их шаргуу хятадын талд тавьсан. Ингэхэд хятадын тал БНМАУ, Хятадын салшгүй хэсэг гэдгийг их баримталж байсан. Харин сүүлд нь Японы эсрэг дайнд ЗХУ-ыг татан оролцуулахын тулд Монголын тусгаар байдлыг Хятад хүлээн зөвшөөрсөн. Германы фашизмыг ялсны дараахан, фашист орнуудын нэг гэж тооцогдож байсан Японы эсрэг дайнд ЗХУ-ыг татан оролцуулахгүй бол болохгүй байсан. Японы эсрэг дайнд ЗХУ-ыг татаж оролцуулах явдал нь бол БНХАУ-ыг Японы эзэрхийллээс чөлөөлөхөд ач холбогдолтой. Тиймээс Зөвлөлтийн талд Хятадад дарамт шахалт үзүүлсэн. Та нар Монголын тусгаар тогтнолыг хүлээн зөвшөөр гэж. Олон удаа бүтэлгүй болж байсан уулзалтуудын дараа, эцсийн эцэст гоминданы Засгийн газар, хэрэв гадаад Монголын тусгаар тогтнолыг бүх нийтийн санал асуулгаар зөвшөөрөгдөх юм бол бид БНМАУ-ыг хүлээн зөвшөөрч дипломат харилцаа тогтооно гэж тохиролцсон. Ингээд 1945 оны 10 дугаар сарын 20-нд Бүх нийтийн санал асуулга болсон. Энэ санал асуулгын дүнг Чан Кайшигийн Засгийн газарт албан ёсоор хүн очиж мэдээлсэн. Мөн энэ санал асуулгыг ажиглахаар гоминданы Засгийн газрын төлөөлөгчид ирж байсан. Монгол Улс Бүх нийтийн санал асуулгаар тусгаар тогтнолоо баталсан. Үүний үндсэн дээр гоминданы Засгийн газар 1946 оны 1 дүгээр сарын 5-нд албан ёсоор манай улстай дипломат харилцаа тогтоохоор болсон.

-1946 оноос хойш манай улс НҮБ-д элсэх өргөдлөө өгч, 15 жилийн дараа НҮБ-д элссэн. Манай улс НҮБ-ын гишүүн болох гэж хамгийн удаан хүлээсэн орон мөн үү. Манайхаас өөр ингэж удаан хүлээсэн улс байгаа юу?

-Яг одоо ийм олон жил хүлээсэн улс орныг би сайн мэдэхгүй байна. Ер нь Монгол бол НҮБ-д элссэн орнуудын дотроос гишүүн болох гэж хамгийн олон жил хүлээсэн. 15 жилийн турш Монголыг элсэн ороход саад болсон ямар асуудал саад болж байсан гэхээр тэр үеийн үзэл суртлаар талцсан хоёр системийн зөрчил, тэмцэл байлаа. Хэрвээ Монголыг НҮБ-д оруулчихвал хүчний харилцаа өөрчлөгдөх, мөн Аюулгүйн Зөвлөлд байсан Чан Кайшигийн төлөөлөгчид үргэлж хориг тавьдаг байсан. НҮБ-ын дүрмээр бол Аюулгүйн Зөвлөлийн байнгын таван гишүүн байгаа юм.

-Ямар улсууд уу?

Англи, Америк, Франц, Хятад, Орос гэсэн таван их гүрэн байсан. Эдгээрийн нэг нь л хориг тавьж, татгалзсан тохиолдолд асуудал шийдэгддэггүй. 15 жилийн турш гэж бараг хэлж болно. Хятадын Чан Кайшигийн НҮБ-д байсан төлөөлөгч Монголыг биеэ даасан улс биш, Хятадын салшгүй хэсэг гэдэг нэрийдлээр арван хэдэн жил Монголд хориг тавьж байсан.

-Англи, Америк, Франц гурав ямар байр суурьтай байсан юм бэ?

-Тэд тухайн үеийн цаг үеийн байдлаас болоод янз янз байсан. Анх 1946 онд Англи, Америк бол Монголын талаар мэдээлэл их хомс байна гээд манай улсыг татгалзаж байсан. Харин Хятад бол зөвшөөрсөн. 47 оноос эхлээд л хятадууд Монголыг гишүүнээр элсэхэд дандаа хориг тавьдаг байсан. Англи, Америк, Франц гурав бол эхний үедээ голдуу Хятадын төлөөлөгчийн саналыг их харгалзаж үзэж саналаа өгдөг байсан. Яагаад гэвэл Монголын талаар хамгийн их мэдээлэл сайтан нь Хятад гэж тэд үздэг учраас... Гэхдээ янз янз л даа. Зарим үед Англи, Америк, Франц зөвшөөрдөг байсан, зарим үед түдгэлздэг байсан.
-Нийт хэдэн удаа манай улсыг гишүүн болгох асуудлыг хэлэлцсэн бэ?
-Нийтдээ...Монголыг гишүүн болгох асуудлыг бараг жил болгон хэлэлцсэн гэж хэлж болно. Харин бид өргөдлөө нийт 8 удаа жинхэнэ албан ёсоор өгсөн. Жил болгон л шинэ гишүүн авах болоход Монголын асуудлыг ярьдаг. Чан Кайшигийн төлөөлөгч хориг тавьдаг. Нэг ийм л дүр зураг харагдаад байдаг.

-Анх 1946 онд манай улстай хамт ямар ямар улс гишүүн болох өргөдлөө өгч байсан бэ?

-Монголтой долоон улс хамт өргөдлөө өгсөн байдаг. Афганистан, Албани, Ирланд, Испани, Швейд, Португали, Транс Иордан гэх зэрэг долоон орон. Үүнд АНУ-ын төлөөлөгч Жонсон гэдэг хүн НҮБ-д бүх орон тэгш эрхтэй НҮБ-д орох ёстой гэсэн байр суурийнхаа дагуу энэ наймыг наймууланг нь зэрэг элсүүлье гэдэг санал тавьсан. Үүнийг бол бусад орнууд дэмжсэн. Ер нь бүгдийг нь гишүүн болгоё. НҮБ бол нээлттэй байгууллага тийм учраас элсэж оръё гэсэн орнуудад хориг тавиад байх шаардлага байхгүй. Бүгдийг нь элсүүлье гэсэн. Үүнийг ЗХУ төлөөлөгч эсэргүүцсэн. Яагаад гэхээр Португали, Испани гэх мэт фашист дэглэмтэй орнууд энэ дотор байна гээд эсэргүүцсэн. Тиймээс өргөдөл өгсөн он сараар нь эдгээр улсуудыг хэлэлцэе гэдэг саналыг дэвшүүлсэн. Тэгээд нэг бүрчлэн хэлэлцэхэд Монгол гишүүн болж чадаагүй.

-Бусад улсууд нь гишүүн болсон уу?

-Бүгд бас ороогүй. Албани, Ирланд гэх мэт улсууд бас ороогүй.

-Хэрэв ЗХУ бүгдийг нь нэг нэгээр нь хэлэлцэе гэдэг санал гаргаагүй байсан бол манай улс НҮБ-д 1946 онд гишүүнээр элсэх боломжтой байжээ

-Манай зарим судлаачид, дипломатууд хэлдэг юм байна лээ. Хэрэв ЗХУ энэ наймыг зэрэг элсүүлье гэдэг саналыг дэмжсэн бол наймуулаа НҮБ орох боломжтой байсан юмаа гэдэг. Үнэхээр ч байдал тийм байсан болов уу гэж би бодоод байгаа юм. Харин нэг бүрчлэн хэлэлцсэн тул Албани, Монгол гэх мэтийн улсууд хасагдсан. Тэгээд 15 жилийн турш асуудал шийдэгдэхгүй бид хүлээсэн. Үүний гол шалгаан нь хүйтэн дайны л нөхцөл байдлаас болсон доо.

-НҮБ элсэх саналыг анх монголчууд бид өөрсдөө гаргасан уу? Эсвэл Монголыг дэмжиж байсан ЗХУ биднийг НҮБ элс гэсэн үү?

-ЗХУ-д бидэнд санал тавьсан юм байхгүй. Манай улс анх өөрсдөө НҮБ-д элсэе гэдэг саналыг тавьсан. Яагаад гэхээр хоёр их гүрэн маань манайхыг хүлээн зөвшөөрчихсөн. Мөн 1945 онд Бүх ард түмний санал асуулгаар тусгаар тогтнолоо баталгаажуулчихсан байсан тул Монгол Улс НҮБ орох бүрэн боломжтой боллоо гэж монголчууд үзэж өргөгдлөө өгсөн. Гэхдээ мэдээж өргөдлөө өгөхөд, НҮБ элсэх таван асуултад хариулахад ЗХУ-ын гадаад харилцааны яам, ГХ-ын сайд нь байсан Молотов гэх зэрэг хүмүүстэй зөвлөлдсөн юм бий. Зөвлөгөө авч байсан. Тэнд зөвхөн Монгол л ЗХУ-аас зөвлөгөө авдаг байсан юм биш. Бүх л жижиг орнууд бүгд л тус тусынхаа хамаатай их гүрнүүдээс зөвлөгөө авдаг байлаа.

-Манайх удаан хүлээж гишүүн болсон нь тухайн үеийн Аюулгүйн Зөвлөлд ЗХУ ганцаардсан учраас болсон юм болов уу?

-Тийм. Энэ бол мэдээж. Гэхдээ ЗХУ ч гэсэн олон асуудалд хориг тавьдаг байсан. Жишээ нь 1955 онд Японыг НҮБ-д элсүүлэхийг ЗХУ хойшлуулж л байсан. Монголыг НҮБ-д оруулахгүй болохоор нь Японд хориг тавьж байсан юм. Ингэж л Аюулгүйн Зөвлөлийн гишүүд хориг тавих эрхээ ашигладаг л байсан л даа. Тэгсэн чинь Монгол, Япон хоёрыг зэрэгцүүлэх үндэс байхгүй. Япон бол Монголын хажууд хамаагүй чухал улс. НҮБ-д оролцох бүрэн эрхтэй улс гэж баахан шуугьсан шүү дээ. Гэхдээ ЗХУ-ын гол шалтгаан нь Дэлхийн хоёрдугаар дайнд Япон, Германы фашистуудын талд орсон гэж байсан л даа.

-1960-аад онд НҮБ Ази, Африкийн улсууд НҮБ-д олноор элсжээ. Энэ НҮБ-ын үйл ажиллагаанд яаж нөлөөлсөн бэ?

-Нааштайгаар өөрчлөгдсөн. 1950-иад оны эцэст 1960-аад эхээр колоний систем нуран унасан. Ихэнх Ази, Африкийн орнууд тусгаар тогтнолоо тунхагласан. Тэр орнуудыг Монгол хүлээн зөвшөөрч, дипломат болон найрамдалд харилцаа тогтоох тохиролцоонд хүрч байсан. Ингэхээр Монголын гадаад харилцаанд эерэг нөлөө үзүүлсэн. Хоёрдугаарт, Ази, Африкийн шинээр тусгаар тогтносон улсууд чинь Тайваныг НҮБ-аас хөөе, БНХАУ-ыг Аюулгүйн Зөвлөлд байрыг эзлүүлье гэдэг дуу хоолой их гарсан. Ийм, ийм хүчин зүйлүүд л Монголыг НҮБ-д ороход их дөхөм болсон.

-Манай улс НҮБ-ын хэд дэх гишүүн болсон вэ?

-101 дэх

-1961 онд НҮБ-д элсэхэд хэн хэн очсон бэ?

-Гадаад хэргийн орлогч сайд, профессор Д.Цэвэгмид тэргүүтэй төлөөлөгчид явсан. Бүрэлдэхүүнд нь Б.Жаргалсайхан, Н.Лувсанцүлтэм, Ж.Банзар, Д.Оросоо, Б.Ванчиндорж нарын хүмүүс энэ тэмдэглэлт үйл явдалд оролцсон. НҮБ-ын хүндэт индэрээс профессор Цэгмид монгол хэлээр үг хэлсэн. Одоо тэрийн тэмдэглэлт үйл явдалд оролцсон хүмүүсээс ганцхан Оросоо гуай л амьд сэрүүн байна даа.

-Анх манай улс НҮБ-ын гишүүн болоод анхныхаа саналыг өгөхдөө нэг өдөр элсэн орсон Мавританийг НҮБ-д элсүүлэхгүй гэж саналаа өгсөн гэдэг. Энэ талаар та яриач?

-Мавританитай манай улсыг барьцаалсан л даа. Яагаад гэхээр Франц болоод өрнөдийн гүрнүүд Мавританийг НҮБ-д элсүүлэх сонирхолтой байсан. Уг нь Францын колони байсан орон л доо. Мөн Мавританийг африкийн улсууд дэмжиж байсан л даа. Тэгэхээр нь ЗХУ-ын төлөөлөгч, хэрвээ Монголд та нар хориг тавихгүй бол бид Мавританид хориг тавихгүй. Эхлээд Монголын асуудлыг хэлэлцэнэ гэж байж Монголын асуудлыг хэлэлцүүлээд, дараа нь Мавританийн асуудлыг хэлэлцүүлсэн. Мавританийг хэлэлцэхэд ЗХУ хориг тавиагүй, харин түдгэлзсэн. Монголчууд яагаад түдгэлзсэн гэдэг нь ойлгомжтой. Бид бол дөнгөж НҮБ-д элссэн орныхоо хувьд бол ЗХУ-ын л байр суурийг л дагах учиртай байлаа шүү дээ.

-Хориг тавина гэдэг түдгэлзэхээс ялгаатай юу?

-Хориг тавих бол татгалзана гэсэн үг. Түдгэлзэх бол дэмжих ч үгүй, хориглох ч үгүй л гэсэн үг. Ер нь бол тухайн үед бүх л жижиг орнууд өөрийн талын их гүрнүүдийн байр суурийг дагадаг байлаа. Францын колони байсан улсууд Францыг, Английн колони байсан улсууд Англиасаа л зөвлөгөө авдаг, аяыг нь дагадаг байсан. Ийм л цаг үе байсан ганцхан Монгол Зөвлөлтийг дагаагүй.

-Тавин жилийн хугацаанд НҮБ-ын үйл ажиллагаанд Монгол Улс хэрхэн оролцсон бэ?

-Сая Зандаршатар сайдын илтгэлд ч гарлаа. Монголын санаачилгаар нийт 20 гаруй асуудлаар 70 гаруй тогтоолыг санаачилан НҮБ-ын Ерөнхий Ассамблейгаар хэлэлцүүлж батлуулсан байна. Энд янз бүрийн сэдвүүдийг хамруулсан. Зэвсэг хураах долоон хоног гэж явууллаа, улс түмний энх тайвнаар орших эрхийн тунхаг батлууллаа. Бүх нийтээрээ бичиг үсэгтэй болох хөдөлгөөнийг Монгол санаачиллаа. Үүний дагуу манайх буурай, жижиг хөгжилтэй улс орнуудаас манайх хамгийн түрүүн нийтээрээ бичиг үсэгтэн боллоо гэж ЮНЕСКО-гийн өргөмжлөл, шагнал авлаа. Мөн бидний тооцоогоор манайх 14 удаа НҮБ-ын салбар хуралдааны дарга хийж байсан байдаг юм байна лээ. Мөн 8,9 удаа бүс нутгаа төлөөлж гол илтгэгч нь болж байсан байна. Бас манай олон хүн НҮБ-ын нарийн бичгийн даргын ажлын албанд орж ажиллаж байсан. Тэр бол зөвхөн Монголыг биш НҮБ-ыг төлөөлнө гэсэн үг. Гэх мэт дурдвал олон жишээ байнаа.

No comments: