Wednesday, 9 March 2011

Сансарт нисэх үү, сансраас зайлах уу?

Удахгүй монгол хүн анх сансарт ниссэний 30 жилийн ой болно. Гэтэл сансар гэдэг үг огторгуйн синоним болоод хэдэн жил болж байгааг мэдэх хүн ховор. Уг нь сансар гэдэг бол эртний Энэтхэгээс гаралтай, огт сэхээгүй, тасралтгүй эргэлдэх үхэх төрхийн зовлонт хүрд гэсэн утгатай үг. 1921 оны Ардын хувьсгалаас өмнө монголчууд гэгээрээгүй эгэл хүмүүний нүгэлт орчлон ертөнцийг сансар гэдэг байлаа. Харин өнөөгийн монгол хэлэнд сансар гэдэг үг үндсэн утгаасаа гадна огторгуйг мөн төлөөлөх болжээ.
Энэ нь “бурангуй шашныг” устгаж социализм байгуулахаар чармайж байсан үеэс улбаатай.
Чухам ямар замаар шашнаас гаралтай энэ үг улаан коммунистуудын хатуу хяналтыг молигодож огторгуйтай ижил утгатай болсон нь сонирхолтой санагдана. 1966 онд зохиогдсон Я.Цэвэлийн “Монгол хэлний товч тайлбар толь”-д сансар гэдэг үгийг “орчлон, сансрын хүрд” гэсэн болохоос огторгуй гэж тайлбарлаагүй байна.
Магадгүй манай орчуулагчид орос хэлнээс “космос” гэдэг үгийг орчуулахдаа сансар гэж орчуулсан нь ийм байдалд хүргэсэн байх. МОНЦАМЭ агентлагийн ахмад настан Т.Балдандорж гуайн яриа үүнийг батлана. Тэрбээр “Зарим томоохон эрдэмтэн, тухайлбал, ЦДамдинсүрэн Б.Ринченг энэ агентлагийн ажалд өдөр тутам зөвлөгөө өгч байхаар болж, манай байгууллагын хүндэт зөвлөхөөр ажиллуулж байсан.
Нарийн төвөгтэй, ээдрээтэй үед тэднээс зөвлөгөө авдаг байлаа. Тухайлбал МОНЦАМЭ агентлаг сансрын нислэгийн тухай шаардлагатай мэдээ хийж, Ц.Дамдинсүрэнгээр хянуулахад огторгуйн нисгэгч гэдгийг сансрын гэж өөрчилсөн. Энэ мэдээгээ радиод уншуулаад “Үнэн” сонинд хэвлүүлснээс хонш Монгол даяар огторгуйн нисэгчээс бүрэн татгалзаж сансрын нисэгч гэх болсон” гэж хэлсэн юм. Үүнээс үзэхэд хүн анх сансарт ниссэн 1960-аад оноос хойш монголчууд огторгуйг сансар гэж нэрлэх болжээ.Өнгөц харахад огторгуй, сансар хоёр ижил утгатай байх нь балаггүй мэт боловч уламжлалт соёл, шашнаа эөв ухаарахад садаа болж байна. Тиймээс дээр орших орон зайг илэрхийлэхдээ аль болох огторгуй гадэг үгийг хэрэглэж байх нь зөв.
(Монгол хэлэнд тэнгэр, огторгуй хоёр үг бий.) Тэгээд ч сансар гэдэг үг монгол хэлний унаган үгийг мартагнуулах янзтай.
Жишээлбэл:Саатаж юундаа хорогдох вэ,Сансрын орноос зайлаарай хэмээн XIX зуундах яруу найрагч Данзанравжаа ерөөн хэлснийг,Сансрын нисгэгч ахааСайн яваад ирэв уу хэмээн дуулж өссөн манай үеийнхэн бараг ойлгодоггүй.
Бид ойлгоогүй юм чинь сансрын дайнаар өвчилсөн XXI зууны багачууд ойлгох болов уу. Сансар хорооллынхон бүр согтуу Равжаагийн үгийг сонсоод дургүйцэж мэднэ.
Хамаг оршин суугчид нь нэгдэн “Сансраас бид явахгүй” хэмээн жагсаж магадгүй. Социалист нийгэмд шашин дахин сэргэхгүй, мөхнө гэж сурталчилдаг байхад шашнаас “зээлдсэн” сансар гэдэг үг ямар ч зөрчилгүй оршин тогтнож болж байсан байх. Гэтэл одоо шашин мөхөлгүй, харин сэхэв. Бүр бидний урьд өмнө дуулж байгаа ч үгүй олон шашин “нотлогдтол” Монголд нүүцлэн ирлээ. Ийм цагт уламжлалт шашны гүн утга агуулгатай сансар гэдэг үгийг ч зөв утгаар нь хэрэглэвэл соёлын дархлааг бэхжүүлзхэд ч тустай билээ.
Нэгэнт л монгол хэлэнд тэртээд орших орон зайг огторгуй гэж нэрлэх үг байсаар байхад сансар гэдгээр түүнийг орлуулан хэрэглэх нь оновчгүй юм. Ардын хувьсгалын аугаа их тархи угаалтаас 65 жилийн өмнө талийн одсон Данзанравжаагийн босоо монгол бичгээр бичсэн шүлгүүдэд сансар нь сансраараа, огторгуй нь огторгуйгаараа байна. Равжаагийн бичснээр бол сансарт нисдэггүй, харин сансраас зугтдаг жаргавал сансрын тойрогт бус чөлөөнд жаргадаг аж.
“Бардан сэргэлэн борыгоо” гэдэг янаг амрагийн, Балждумаа нэртэй хүүхэнд зориулсан шүлэгтээ:
Сайхан амгалан хоосноор,Сансраас гарах болтугай гэж Данзанравжаа сэтгэл татагдсан хүүхэндээ зориулж бичсэн байх юм. Эсвэл “Дэлгэр зуны жаргалд” хэмээх бас нэгшүлгэндээ:Мунхарч хоцрох хүслийн харанхуйдМухирч төөрөгч сансрын жам хэмээн сансрын жамыг хүслийн харанхуйд төөрөгч жам гэж тодорхойлжээ.
Энэ мэтчилэн сансрын тухай олон шүлэг Данзанравжаад бий. Равжаагийн шүлгүүдэд гардаг сансарт нисч болохгүй, харин огторгуйд нь бол нисч дэрвэж одод мичидтэй наадах боломжтой.Зэрлэг бүргэдийн зулзага ньЖигүүр сөдөө гуйцэхэдУужим огторгуйд нисэхийгОлноор бүгдээр мэднэ гэж “Урьхан хонгор” нэртэй ардын аман зохиол болсон шахам шүлгэндээ тэр бичжээ. Мөн долоо, наймхан насандаа найран дээр дуулсан “Хурмаст тэнгэр” гэдэг алдарт дуундаа:Огторгуйн од олон боловчОнчтой гэрэлтэй нэгэн хоёр хэмээсэн байна.
Д.Нацагдорж ч мөн дээр орших орон зайг сансар гээгүй огторгуй гэжээ.
1931 онд зохиосон “Од” шүлэгтээ “Огторгуйн оргилын олон эрдэмтэн чамайг хэдийнээс сонирхов” гэж одонд хандаж хэлсэн байна.
Нацагдоржийг дуурайвал бид сансар судлал гэхгүй огторгуй судлал, сансрын нисгэгч гэхгүй огторгуйн нисгэгч гэх болж байна. Сансар гэдэг үгийг уламжлалт шашинд хэрэглэдэг утгаар монголчууд хэрэглэвэл соёлын онцлог тодроно. Хэл, соёл, сэтгэлгээний залгамж чанар бидэнд байх учиртай. Мөн мэдээлэл асар хурдан урсаж, шинэ мэдлэг, ухагдахуун, үг хэллэг монгол хэлэнд олноороо нэвтэрч байгаа энэ үед сансар шиг утга нь будилаантай болсон үгсийг цэгцэлвэл монгол хүний сэтгэлгээ ч цэгцрэнэ.
Тэгээд ч сансар хоцрогдсон утгатай үг биш. Англи хэлэнд нийтийн хэрэглээнд орж, толь бичгүүдэд тэмдэглэгдсэн бий.
Гэтэл бид өвөг дээдсийнхээ хэрэглэж ирсэн утгыг нь өдөр тутмын амьдралдаа бараг хэрэглэхээ болиод ондоо утгаар хэрэглэж байна. Эргээд ирэх гэхэд нь саванд нь “огторгуй юүлчихсэн” садаа хийгээд байх юм.Огторгуйд нисч, сансраас зайлцгаая.

No comments: