Friday, 28 January 2011

Èíôëÿöèéí õàð øóóðãà äýãäëýý

Баяр хүргэе. Монголын эдийн засаг хямралаас гайхам амжилттай эргэн сэргэлээ 2009 онд хасах 1.3 хувийн бууралттай байсан ДНБ 2010 онд 6.1 хувиар өслөө. Гэхдээ бас жаахан таагүй мэдээ бий. Инфляцийн хар шуурга дэгдэж байна. Хар шуурга дэгдэхэд таатай сайхан гадаад дотоод нөхцөл бүрдлээ гэж Дэлхийн Банкны Монголыг хариуцсан тэргүүлэгч эдийн засагч Рожер ван ден Бринкийн яриаг ерөнхийд хураангуйлж болно. Тэрбээр Дэлхийн банкны 2010 оны эцсийн улирлын Монголын эдийн засгийн тойм судалгааг энэ сарын 26-нд хэвлэл мэдээллийнхэнд танилцуулсан юм.
Бөөний болон жижиглэн худалдаа 23 хувь, барилга 16 хувь, үйлдвэрлэл 11 хувь, уул уурхайн салбар 6 хувиар өссөн байна. Харин хөдөө аж ахуйн салбар сүүлийн 3 улиралд 17 хувиар буурчээ. Нийт мал сүргийн 22 хувийг устгасан өнгөрсөн оны зуд хөдөө аж ахуйд хүндээр тусч ноолуурын экспортыг 39 хувиар бууруулжээ.
Харин 2010 оны төсөв тэнцвэртэй гарсан байна. Монголын эдийн засгийн сэргэлт, ашигт малтмалын үнэ өсөж буй нь төсөв санхүүг сайжруулсан гол шалтгаан гэнэ.
Хэрэглээний үнийн индекс өссөх хандлагатай байна. Өнгөрсөн оны 11 дүгээр сард Улаанбаатар хотын инфляци өмнөх оны мөн үетэй харьцуулахад 12 хувиар өссөн бол 12 дугаар сард 14 хувь болжээ. Инфляци цаашид ч өсч 25 хувь болох магадлалтайг Дэлхийн банк сэрэмжлүүлэв. 2010 онд хэрэглээний үнэ огцом өссөн нь мах, сүүний үнээс шууд хамааралтай аж.
Махны хэрэглээний 30 хувийг нийлүүлдэг зүүн аймгуудын нутгаар гарсан малын шүлхий өвчин ба мал сүрэг ихээр хорогдсон зуднаас болж 2010 оны дунд үед мах, сүүний үнэ өмнөх оны мөн үетэй харьцуулахад 40 хувиар нэмэгджээ. Мөн Орос, Хятад, Вьетнам, Иран улсууд руу экспортолсон махны хэмжээ өссөн нь нөлөөлжээ.
Мах, сүүний үнэ нэмэгдсэн нь олон толгой малтай баян малчдад ашиг тустай ч цөөхөн толгой малтай малчдад төдийлөн ашиг тустай байж чадахгүй бололтой. Мөнгөний хэрэгцээнээс болж тэд зуднаас үлдсэн цөөхөн малаа аль хэдийн зарчихсан байх гэж Дэлхийн банкны мэргэжилтнүүд үзэж байна.
Мөн орлого багатай, ядуу айл өрхүүд хоол хүнсний үнэ өсөхөд нэлээн хүнд байдал орох янзтай. Улаанбаатар хотод нийт оршин суугчдын 22 хувь нь ядуу зүдүү амьдардаг гэсэн 2007-2008 оны Үндэсний статистикийн газрын судалгаа бий. Тэд орлогынхоо 80-аас дээш хувийг хоол хүнсэндээ зарцуулдаг гэнэ.
Монгол Улсын түүхэнд урьд өмнө нь тохиож байгаагүй хамгийн том бөгөөд өндөр зардал, ДНБ-ий 9.9 хувьтай тэнцэх алдагдалтай, Төсвийн Тогтвортой Байдлын хуулийн үзэл санаатай нийцээгүй төсөв инфляцийн дарамтыг гааруулна гэж Дэлхийн банкны мэргэжилтнүүд мөн тооцож байна. Улс төрийн популист амлалтуудаас болж иргэдэд их хэмжээний бэлэн мөнгө тараах нь инфляцийг улам хурдацтай өсгөж, бэлэн мөнгө тараасан ач холбогдлыг багасгах ажээ.
Инфляцид нөлөөлөх гадаад хүчин зүйлс ч ихэссэн байна. Дэлхийн эдийн засаг сэргэхийн хэрээр мөнгөний бодлого суларч бэлэн мөнгөний тархалт их болжээ. Мөн дэлхийн хоол хүнсний үнэ огцом нэмэгдсэн нь—тэр тусмаар манай улс хоол хүнсний бүтээгдэхүүн ихээхэн хэмжээгээр импортолдог Хятад, Орос хоёрт хоол хүнсний үнэ өссөн нь—биднийг улам л “чирэх” янзтай. Жишээ нь 2010 онд дотоодын хэрэглээнийхээ төмсний 94 хувийг Монгол Улс гадаадаас импортолсон гэж Дэлхийн банкны мэргэжилтнүүд тооцолжээ.
ОХУ-д өнгөрсөн оны 4 дүгээр улирлын дотор хоол хүнсний үнийн инфляци 12 хувь болж огцом өссөн нь манай улсад бараг тэр даруйдаа мэдрэгдсэн бөгөөд ялангуяа гурил, талхны үнэ “дагаж цойлсон” байна.
Хятадын хэрэглээний үний индекс ч мөн дээшээ мацах биш харваж байгаа гэнэ. 2010 оны 6 дугаар сарыг 11 сартай харьцуулвал хэрэглээний үнэ бараг хоёр дахин нэмэгдэж, өмнөх оны мөн үетэйгээ харьцуулвал 12 хувь өссөн байна. Үр тариа, хүнсний ногооны үнэ огцом өссөн нь үүнд нөлөөлжээ.
Хятадын хоол хүнсний үний хэлбэлзэл манай улсад их хамааралтай бөгөөд 3 сараар сүүлдэж бид тэднийг “мөшгөдөг” юм байна. Үүнээс Дэлхийн банкны мэргэжилтнүүд таамаг гаргаад энэ оны эхний улиралд манай хүнсний бүтээгдэхүүний үнийн инфляци өмнөх оны мөн үеийнхтэй харьцуулвал 25 хувиар өсөх магадлалтай гэжээ.
Хэрэв тэдний таамаг биелвэл хоол хүнсний хангамж, аюулгүй байдалд нэлээн хүнд цохилт болох нь. Ялангуяа хөдөө орон нутгийн болон хот суурин газрын тогтмол орлогогүй, ядуу иргэд хүнд байдалд орно. Тиймээс хормой хотоо гөвөн байж цагаан сар тэмдэглэдгээ жаахан хазаарлахгүй бол болохгүй. Ер нь хэний янаагүй, бодолтой байхгүй бол цагаан сараар цадталаа идчихээд, цаашдаа өлөн зөлмөн явах вий дээ. Цалингаас цалинд амьдардаг төсвийн байгууллагынханд ч гэсэн байдал хэцүү л болж байна. Үүнийг Дэлхийн банкаар хэлүүлэлтгүй ард иргэд мэдэрч байна.
Ямар ард түмэн байна, тийм төр засаг байна гэдэг шиг ерөөсөө нүүдэлчин удмын цустай болохоороо ч тэр үү, хадгалах, хямагдахдаа монголчууд бүгд тааруу юм. Бүгд л маргаашаа бодолгүй, олж л байвал идээд л байх дуртай ард түмэн юм байна, бид. Цагаан сар хийх гэж эсгий гэрээ зардаг эмээгийн онигоо, дарга цэрэггүй бүх монголчуудыг илэрхийлж чадна.
2008 оны эцэс 2009 оны эхэн үед тохиосон эдийн засгийн хямралд ороод манай улс яахаа мэдэхээ байсан нь зэсийн үнэ дэлхийн зах зээл дээр өндөр байхад олсон мөнгөө хадгалж, хямагдалгүй, хамаагүй үрснээс болсон гэж гадаад дотоодын мэргэжилтнүүд үздэг. Гэтэл үүнээс сургамж авалгүй дахиад баахан зардал давамгайлсан төсөв баталчихсан нь Дэлхийн банкны мэргэжилтнүүдийн дэмжлэгийг аваагүй ажээ. 2011 оны төсвийг тэд эрсдэлтэй төсөв гэж дүгнэсэн. Гэхдээ улстөрийн намуудын хоосон амлалт ийм байдалд хүргэснийг мөн ойлгож байгаа бололтой.
“Хэрэвзээ энэ жил Монголын эдийн засаг өсөөд үүнийгээ дагасан үйлдвэрлэл өсвөл санаа зовох юмгүй. Шаардагдаж байгаа бараа бүтээгдэхүүнийг үйлдвэрлээд хангалттай нийлүүлж чадвал асуудал байхгүй, үнийг барьж чадна. Хэрэв бүтээгдэхүүний хангамжийг нэмж чадахгүй бол инфляци гаарна” гэж Рожер ван ден Бринк хэлсэн. Мөн манай эдийн засгийн өсөлтийг зах зээлд шингээх чадвар муу байгаа тул инфляци хөөрөгдөх нэг шалтаг болж байгааг тэрбээр бас дурссан.
Инфляцийн хар шуурга дэгдэх “таатай” нөхцлийг хэрхэн “таагүй” нөхцөл болгох талаар тэр гурван санал хэллээ. Нэгдүгээрт төсвийн зардлыг бууруулах, мөнгөний бодлогыг чангалах, ханшийг уян хатан байлгах. Энэ гурвыг уялдаа холбоотой хийх хэрэгтэй аж.
Хэрэв Дэлхийн банкны таамаглаж буй инфляцийн хар шуурга дэгдвэл хамгийн хүнд цохилтыг цохилтыг ядуу иргэд хүртэнэ. Тэд хамхуул мэт “салхи хаашаа бид тийшээ” байх болно. Албан бус хөдөлмөрийн захууд дээр өнгөрсөн оны 12 дугаар сарын байдлаар ажилчдын тоо 9 дүгээр сартай харьцуулахад 40 хувь буурсан аж. Тэдний хөлс 9 дүгээр сараас 12 сар хүртэлх хугацаанд 30 хувиар багассаныг харвал тэд аль хэдийн “хүндээр нудруулж” байна. Өсч буй инфляцтай зэрэгцэн өвлийн саруудад ажиллах боломж багассан нь нийгмийн хамгийн эмзэг хэсгийнхний бодит цалин буурч байна гэж Дэлхийн банк мэргэжилтнүүд тайлбарлав.
Эдийн засаг өсөөд, инфляци нэмэгдэхэд хамгийн их хожих нь аль хэдийн хөрөнгө мөнгөтэй болсон баячууд, хохирох нь ядуус гэдэг нь ойлгомжтой. Нэгэн баяны хүү Улаанбаатарын машин замаар чөлөөтэй давхиж чадахгүй болохоороо “Бензины нэг литрийн үнийг 10 мянга болгочихоосой тэгвэл нэг дураарай давхих юмсан” гэж хэлсэн гэдэг. Баячууд инфляциар хожихыг энэ жишээ тод харуулж байгаа бус уу? Тиймээс ард иргэд ДНБ-ий 6.1 хувиар сэтгэлээ зогоолгүй, халаасан дахь мөнгө, ходоодон дохь хоолоороо улс орныхоо хөгжлийг хэмжихгүй бол өөр юу ч “нарийн хэмжиж” өгөхгүй гэдгийг хэрхэвч мартаж болохгүй!

2 comments:

Anonymous said...

Unshigdahgui arzaisan baina. Umnuh bichleguudee yamar fondoor bichij baisan tuundee eniig oruulaach

eebee said...

ok bi bas end jaahan budilaad baina. sain uchriig n' olohgui baina