Wednesday, 22 December 2010

Оршиx хаяг - олддоггүй хаяг

Та Улаанбаатарт амьдардаг уу? Тэгвэл “олддоггүй хаягтай” юм байна. Та ойлгохгүй байна уу? Хаягаа хэл дээ. Тэр дүүргийн, тэр хорооллын, тэр хорооны, тэр байшингийн, тэр тоот уу? Яармаг, Хайлааст, Сансар, Долоон буудал, Дэнжийн мянга гээд л та хаягаа эхлэх байх л даа. Оршин суугаа газрынхаа энэ хаягийг анкет бөглөх, ажилд орох, эмнэлэгт үзүүлэх, цагдаад шалгагдахдаа хэлдэг үү?

Харин та гэрээ бусдад зааж өгөхөөр болвол арай л ондоо хаяг хэлэх шаардлага гарна. Яагаад гэвэл “албан ёсны хаягаа” хэлвэл зочноо будилуулаад төөрүүлчихнэ. Танай хороо чинь байшингийн чинь ханад байхгүй, танай гудамж чинь “нэргүй” байж таарна. Тиймээс та ойр орчмын содон байр, олны мэддэг газрыг нэрлээд тэр хавьцаа л гэх байх: Ялалтын ардах 50 сургууль ч гэдэг юм уу. Уг нь бол 370 жилийн түүхтэй Улаанбаатарт барилга байшинд хаяг дугаар олгох, гудамж талбайд нэр өгч хадмал хаяг хадах ажлыг хариуцдаг Нийслэлийн Барилга Хот байгуулалт Төлөвлөлтийн газар гэж байдаг гэнэ. Тэд 2010 оны төлөвлөгөө 90 хувь биелүүлж, 2600 орон сууцны, 680 гудамжны нэрийн хадмал хаяг хадаж ажлаа сайн хийжээ. Гэвч хэрэв танил чинь танай дүүргийн цагдаа, түргэний эмч л биш бол та “алба ёсны бус амны хаягаа” хэлэхээс өөр аргагүй. Цагдаа, түргэн тусламжийнхан ч гэсэн албан ёсны хаяг мэдсээр бай, гэр олохгүй будилдаг. Бүр заримдаа хайж мунгинасаар цаг алдаж, шатахуунаа барж зогсдог “гэмтэй”.

Гэхдээ хаяг хариуцсан албан газарт бүх бурууг тохмооргүй. Ерөөсөө бид “гудамжгүй” хотод амьдарч буй мэт сэтгэдэг тул гудамжныхаа нэрийг ч мэддэггүй, мэдэхийг хүсдэггүй “Хаана амьдарч байна вэ” гэж өөрсдөө асууж, шалгаадаггүй. Ийм л байх ёстой мэт амьдарцгаадаг. Баараагүй л урд зүгт Богд хан, хойд зүгт Чингэлтэй уул ханхайна. Урд хойдоо мэдчихэд баруун зүүнээ ялгахад амар. Өөр юу хэрэгтэй гэж. Ертөнцийн зүг буруу заахгүй. Оршин суугчид нь гудамжныхаа нэрийг мэддэггүй, мэдэхийг хүсдэггүй юм чинь байр байшингын хананд хадмал хаяг хадаад ч яах билээ. Тиймээс өдрийн од шиг хадмал хаяг хадчихаад 2010 оны төлөвлөгөөгөө 90 хувь тэд биелүүлжээ. Удахгүй он солигдоно, он солигдоход 100 хувь төлөвлөгөө биелүүлсэн гэх вий. Ганцхан гудамжны нэр гэлтгүй ерөөсөө манай хаягжилт, хотын зохион байгуулалт замбараагүй.

Жуулчид толгойгоо базаж үгээ хэлдэг. Улаанбаатарт тэд далайн мэлхий намагт зочилж буй мэт өөрсдийгөө сэтгэж, газрын зургийг нь авчихад л ганцаараа хангалзаж явна гэдэг итгэлтэй ирдэг ч далвайсан том УБ-ын газрын зурaг бариад хэд алхаад л хогын саванд чулуудаж, бөндгөр толгойдоо найдахаас өөр аргагүйг ойлгодог. Газрын зурган дээрээ бол бараг бүх хаяг нь англи, золтой л Самбуу гэдгийг Замбуу гэчхээгүй. Peace Avenue, Central post, Tourist Street, Suhebatоr square, Bayanzurkh food market, Peace brigde, Central cultural place гээд л. Гэвч гудамж, талбай нь дандаа монголоор (хэрэв хадмал хаяг байвал шүү), тэгээд ч зураг нь бүдүүлэг. Гудамжинд хүнээс асууя гэхээр хэл ам авалцахгүй. “National centre study of contagious diseases гэдэг газар хаа вэ?” гэхэд хэн мэдэх юм бэ?

Тэгэхээр хаягийг орчуулах утгагүй. Гадаадынханд зориулсан газрын зураг хийхээр бол кириллээр биш юмаа гэхэд дэлхий нийтээрээ уншиж чадах латинаар бичвэл жуулчдад амар. (Ингэхэд монголчуудад зориулсан хотын газрын зураг бий юу?) Англи хэлтэй улсуудын гудамж талбайн нэр усыг харахад зарим нэр үндсэн утгаа алдаад “зөвхөн нэр” л болж үлджээ. Иргэд нь эдгээр нэрэнд амь шигээ хайртай. Энэ нь түүх, соёлоо хүндэлснийх. Гэтэл бид гудамжны нэрийг хайхардаггүй. Магадгүй уул усныхаа нэрийг бол илүү мэддэг байх.

Бид хаягандаа гудамжныхаа нэр усыг бичдэггүй нь том алдаа. Албан газрууд алдаг, оног хааяа хаягандаа гудамжныхаа нэрийг бичдгийг эс тооцвол бараг бүгд бичдэггүй. Хэрэв зайлшгүй шаардлагаар гудамжны хаягаа бичдэг, хэрэглэдэгсэн бол нийслэлийн хаягжилт, зохион байгуулалт ч цэгцэрч, бүгд гудамжаар цээжилж хотын соёл дээшлэнэ. Саяхан болж өнгөрсөн “Иргэний шинэчилсэн бүртгэл”, “Хүн ам, орон сууцны тооллог”-оор хэн ч надаас гудамжны нэр асуугаагүй. Асуусан ч мэдэхгүй… Гэтэл хот гэдэг бол гудам, гудамжнаас эхэлж бүрэлдээд, дараа нь хороо, дүүрэг гэж томордог. Гудамжнаас хот эхэлдэг атал бид “ундаргаа” умартаад шууд л хороо, дүүрэг (баараагүй нэг байр, хаалганы тоо байгаа) гээд явчихдаг нь “гаднах орчин тойрноо хайхардаггүй хотын соёлыг” бий болгожээ.

Уул нь бүх гудамж талбай, булан тохой бүгдийг нэрлэвэл дэмий орон зайгүй болно. Дэлхийн том хотуудын газрын зургуудыг нь харахад нэг ч нэргүй булан тохой гэж алга. (Mонгол хэлэнд орчуулахад бэрх гудамж, талбайн нэр томъёо бас байна.) Гудамжны нэрнээс хотын соёл эхлэдэг. Нэртэй бол эзэнтэй. Эзэн нь гудамжиндаа ээлтэй, эмх замбараатай, уламжлал, соёл нь хойч үедээ уламжлагдаад өнөөгийн бидний хүсдэг хотын соёлыг бий болгох хүчин зүйлсийн нэг болдог… Бас гудамжны хаалга бүрийг тоотой болгомоор. Хэдийгээр нэртэй устай дэлгүүр байлаа ч гэсэн тэр дэлгүүр маань тэр гудамжны хэд дэхь хаалга вэ? гэдгийг тоогоор хөөгөөд мэддэг болчихвол хайсан хүнд амар байна. Дэлхийн нийтийн мөрддөг жишиг ч ийм.

Төрийн ордны хаягийг мэддэг хүн бий юу?

Янз бүрийн ажил төрөл эрхлэдэг 10 хүнээс ажил, гэрийнх нь гудамжны нэрийг асуулаа. Асуусан хүмүүсээс 5 нь л ажлынхаа гудамжны нэрийг хэллээ. Тэгээд л таг. Ажлын хаягаа мэддэг шалтгаан нь өдөр тутам шахам албан бичиг уншдаг учир мэддэг гэнэ. Түүнээс биш гудамжныхаа хадмал хаягийг харч цээжилсэн нь ховор ажээ. Мэддэг таваас 2 нь бүр тийм хаяг байдаг эсэхийг ч санаагүй. Асуусан 10 хүнээс нэгнийх нь амьдардаг байр бүр 2 өөр тоотой аж: тэр хороондоо очихоороо нэг өөр тоо хэлдэг, байрныхаа мөнгийг тушаахдаа бас нэг өөр тоо хэлдэг гэнэ.

Тэднээс мөн Төрийн ордны хаягийг асуув. Сүхбаатарын талбайн тэнд шүү дээ гэхээс өөр хариу сонссонгүй. Харин ч намайг ямар тэнэг юм асуудаг юм бэ? гэсэн янзтай харцгаасан. Гэтэл манайхаас өөр улсын Төрийн ордон нь бүгд л хаягтай. Төрийн ордонд ажиллах Ерөнхийлөгч, албан тушаалтанд захиа бичье гэвэл тэр хаягаар нь явуулдаг. Жишээ нь АНУ-ын Ерөнхийлөгч Барак Обама: Тhe White House, 1600 Pennsylvania Avenue NW Washington, DC 20500 гэдэг хаягтай. ОХУ-ын Ерөнхийлөгч Д.Медведевийн хаяг: 103132, г.Москва, Старая пл., д.4, Администрация Президента РФ. Харин Их Британий Ерөнхий сайд Дэвид Камерун: 10 Downing street, London, SW1A, 2AA гэдэг ажлын хаягтай. Англичууд заримдаа Засгийн газар гэхээсээ “Number 10” гэж хэвлэл, мэдээллээрээ бичиж, ярьдаг тул бараг бүгд Засгийн газрынхаа хаягийг мэддэг гэнэ. Харин монголчууд Засгийн газар, Төрийн ордныхоо хаягийг мэдэхгүй байна! Тиймээс Засгийн газар, Төрийн ордны гудамжны хаягийг тодруулахаар Сүхбаатарын талбай орлоо.

Очоод л Төв талбайн баруун, зүүн хоёр зам Сүхбаатарын гудамж гэдэг ижил нэртэйг “нээв”. Интернэтээр хайхад ийм ойрхон 2 зам манайхаас өөр газар ижил нэртэй байдаггүй бололтой. Вашигтонд гэхэд л Цагаан ордны баруун зүүнээр урсах 2 зам ижил нэртэй ч тэднийг будилах боломжгүй. Яагаад гэвэл баруун талыг нь West Executive Avenue NW, зүүн талыг нь East Executive Avenue NW гэдэг. Тэгээд Төрийн ордны харуул хамгаалтын цэргүүдээс хаягийг нь асуутал “Тийм юм байдаг байхаа, та жолооч нараас асуу” гэлээ. 7, 8 жолооч нарыг сууж байхад нь асуутал юу асуугаад байна гэсэн шиг намайг бүгд гайхан нягталж харчихаад “Бид яаж мэдэх юм бэ?” гэж нэг нь хариулав. Харин нэг нь “Хойшоо байдаг Иргэдийг хүлээн авах байранд очиж асуу” гэж зөвлөв.

Монгол Улсын Ерөнхийлөгчийн тамгын газар, УИХ-ын тамгын газар, ЗГ-ын хэрэг эрхлэх газрын иргэдийг хүлээн авах байранд очиж зарлал мэдээллийн самбар дээр нь Төрийн ордны хаягийг олоод харчих санаатай хэсэг эргэлдсэн ч олж харсангүй. Тэгэхээр нь иргэдийн санал хүсэлтийг эхэлж хүлээж авдаг цэргийн хүүхнээс Төрийн ордны хаягийг асуулаа. Гайхаж харснаа:
—Танд ямар хэрэгтэй юм бэ? гэв.
—Захиа бичих гэсэн юм гэтэл:
—Энд авчираад өгчих гэлээ.
—Үгүй миний дүү, гадаадаас захиа явуулах гээд намайг лавлаатах гэсэн юм гэж худлаа хэллээ. Гэтэл:
—Хэнд явуулах юм бэ? гэж байна.
—Ерөнхийлөгчөд
—Тэгвэл зүгээр л Монгол Улсын Ерөнхийлөгч Ц.Элбэгдорж Танаа гээд л явуулчих. Харин буцах хаягаа заавал бичээрэй гэлээ. “Улаанбаатарт байгаа миний аав” гэдэг шиг л юм санагдаад, арай ч үгүй байлгүй гэж бодон:
—Үгүй миний дүү, ямар ч хаяг байхгүй гэж үү? Гадаадаас, Америкаас зүгээр тэгээд биччих юм уу? гэж асуутал:
—Тэгэлгүй яах вэ? гэж байна. “Гадаадаас бичлээ гэхэд монгол хэл, бичиг мэдэхгүй хүн яаж бичих билээ” гэж бодогдсон тул:
—Зүгээр л Ерөнхийлөгч танаа гэхэд л болчих юм уу? гэж лавлаж асуув. Миний асуултанд нэлээн ундуйцсан тэрбээр их л нухацтай:
—Монгол Улсад ганцхан Ерөнхийлөгч байдаг гэв. Би түүнээс дахин дахин асууж залхаасан тул тэр:
—Төрийн ордны баруун талд төрийн шуудан хариуцдаг газар байдаг. Та тэндээс асуу гэж салахын түүс болж хариулсан. Тэгээд Төрийн ордны баруун талд очиж шуудан хариуцсан хүнээс очиж асуулаа. “Монгол Улсын Ерөнхийлөгч Ц.Элбэгдорж Танаа” гээд буцах хаягаа бичээд л явуул гэхээс өөр зүйлийг хэлсэнгүй. Гадаадаас явуулах гэж байгаа юм аа гэхэд:
—Аа тэгвэл Улаанбаатар 12 гэж дээр нь бичнэ гэлээ.
—Манай шуудангийнхан чинь зип коод хэрэгжүүлсэн гээд яриад байгаа, тэр зийп коод нь аль вэ гэтэл:
—12 гэдэг чинь л зип коод нь гэж хариулав.

Ямартаа ч явсан нохой яс зууна гэдэг шиг Төрийн ордны орших газрын хаягийг яс тогтоогоогүй ч Ерөнхийлөгчдөө яаж захиа бичихээ мэдээд авлаа. Хэрэв та Ерөнхийлөгч Ц.Элбэгдоржид захиа бичих болвол:
Улаанбаатар 12
Монгол Улсын Ерөнхийлөгч Ц.Элбэгдорж Танаа гэхэд л баараагүй очих юм байна. Харин емэйл бичье гэвэл www.president гэсэн вебсайтад орж бичиж болох юм байна. (Харин манай малчдын хэд нь интернэт ашиглах боломжтой билээ дээ.)

Уг нь “Монгол Улсын Засгийн газрын үйл ажиллагааны хөтөлбөрт тусгагдсан ‘Цахим Монгол’ үндэсний хөтөлбөрийг хэрэгжүүлэх, мөн ‘Улс орны хэмжээнд нэгдмэл кодчлолыг бий болгосноор мэдээллийн нэгдсэн системийг бүрдүүлэх’, ‘Гудамж, талбай, албан байгууллага, айл өрх бүрийг хаягжуулж, шуудангийн бүсийн тогтолцоонд шилжүүлэх’, ‘Бүх шатны шуудан хүргэлтийн тогтолцоог боловсронгуй болгох’ зорилтуудыг биелүүлэх ажлын хүрээнд ЗТАЖ-ын сайдын 2007 оны 06-р сарын 29-ний өдрийн 101 тушаалаар ‘Шуудангийн нэгдсэн код’-ыг баталлаа” гэж Харилцаа, холбооны зохиуцуулах хорооны www.zipcode.mn вебсайт дээр бичсэн байх юм. Тэнд бичснээр бол бид хаягаа:
Б.Дорж
Өнөр хороолол, Энх тайвны өргөн чөлөө, 18
Улаанбаатар хот, 18050
Монгол Улс гэж бичих ёстой гэнэ. Эхний эгнээнд: Хүлээн авагч буюу явуулагчийн нэр, албан газар, албан тушаал (албан байгууллагын хаягаар явуулах бол). Хоёр дохь эгнээнд: Хаягийн бүсийн нэр, гудамжны нэр, барилга байшингийн дугаар. Гурав дахь эгнээнд: Хотын нэр, бүсчлэлийн код. Дөрөв дэхь эгнээнд: Улсын нэр байх ёстой юм байна.

Төрийн ордны хойд талд Залуучуудын өргөн чөлөөнд байх Монгол шуудангын 46-р салбарт очиж:
—Хэзээнээс зип коод ашигладаг болсон вэ? гэж асуухад:
—Жилийн өмнөөс гэж нэг ажилтан нь хэлсэн. Харин Төрийн ордны зийп коодыг www.zipcode вебсайт дээр 14201 гэж бичжээ. Улаанбаатарт Сонгинохайрхан 18000, Хан-уул 17000, Баянгол 16000, Чингэлтэй 17000, Сүхбаатар 14000, Баянзүрх 13000, Налайх 12000 гэсэн зийп коодтой юм байна.

Манай Ерөнхийлөгч, Засгийн газрынхан одоо хүртэл энэ зийп коодоо ашигладаггүй бололтой. Мөн манай Ерөнхийлөгчөд шуудангийн “хаяггүй” захиа бичиж болно. Хойд Солонгосын мөнхийн Ерөнхийлөгч Ким ир сен, Иракийн Ерөнхийлөгч агсан Саддам Хуссейн нарт л нэрийг нь бичээд захиа илгээдэг байсан байх. Энэ жижигхэн, анзаарагдмааргүй зүйл гэлээ шуудан харилцаа хөгжсөн гадныханд сонин санагдана. Тэдэнд Антон Чеховын сонгодог өгүүллэгийн баатар 9 настай Ванька хүү бодогдог ч байж магадгүй: Гуталчинд шавь орсон Ванька хүү Христос мэндэлсэн баярын өмнөх шөнө лааны гэрэлд өвөөдөө намайг эндээс л авчихвал би таны хүссэн бүхнийг хийнэ. Тосгон руугаа гүймээр л байна, даанч гутал байхгүй гэж уйлагнан хулгайгаар захиа биччихээд “Тосгон байгаа миний өвөөд” гэж хаяглаад явуулдаг Ванькагын захиа өвөөд нь хэзээ ч очихгүй нь гэж бараг 200 жил дэлхийн сая сая уншигч өдгөө хүртэл сэтгэл шимширдэг. Хэрэв тэд Монголд одоо хүртэл тэгж захиа явуулдагыг мэдвэл Ванькагын захиа хүрсэн байж магадгүй гэж тайвшираад сонгодог өгүүллэг “шоовдорлогдоно доо”…

9 comments:

superstar racing said...

Your blog is great你的部落格真好!!
If you like, come back and visit mine: http://b2322858.blogspot.com/

Thank you!!Wang Han Pin(王翰彬)
From Taichung,Taiwan(台灣)

ganga said...

Blog hayag bol oldoj baina sho! hehe. Zul sariin, shin jiliin bayariinmend hurie, saihan bayarlaarai.

Javkhlan said...

heregtei sedev hondson baina. iimerhuu asuudal mongold baigaa humuust neeh tohiolddoggui ch gadaadad ajillaj amidarch baigaa humuust bainga tohiolddog asuudaluudiin neg yah argagui mon. ug ni neg tiish ni shiidchihvel zugeer baigaan.

Anonymous said...

unen yum bichjee

Оогий said...

Happy New Year!!! ▲
☼☼
*•♥•*
*♥♀ ♂♥*
*♥•►◄••♥*
*♥☺▬♥▬☺♥*
*♥•♥▬#♠♥▬♥*♥*
*♥♫♥▬♫♥ ♥♫▬♥♫*
*♥☺♥☺♥♫*♣♥♫♥☺♥♥*
*♥♥♣♫♥♣♥☺♥♫♥☺♥♫♣♥♥*
*♥♥☺♣♥♫♥♫♥☺♥♫♥♫ ♥♣☺♥♥*
▓█
▓█

Монгол бүсгүй said...

гэр хашаан дотроо, хашаа маань гэрээ тойроод байдаг гэсэн онигоо санаанд орлоо. Инээд ч юм шиг эмэгнэлтэй дүр зураг.
Шинэ оны мэнд!

Anonymous said...

Ooroo arai l buruu ajilglaj dee. Manaih ertnees komunist sistemiin hayglaltai deer uyed huuhed bolgon hicheeliin devter deeree geriinhee haygiig bichideg baisan shuu dee. Harin odoo evrop standartiin hayg n iluu barimjaatai geed ihenh n uzeed baigaa.

Barimalch

Anonymous said...

Mash zow goe sedew xondjee. Tanii niitleluud mongold ali neg udur tut;iin sonind niitlegddeg uu ? Tegwel buur ch olond tustai saikhan zuil bolnodoo. Zowxon xeden blog unshdag xumuuseer xyazgaarlaj yaj bolox bilee ii; niitleluudiig.

Anonymous said...

Mash zow goe sedew xondjee. Tanii niitleluud mongold ali neg udur tut;iin sonind niitlegddeg uu ? Tegwel buur ch olond tustai saikhan zuil bolnodoo. Zowxon xeden blog unshdag xumuuseer xyazgaarlaj yaj bolox bilee ii; niitleluudiig.