Tuesday, 14 December 2010

САЙН УУ, МУУ ЮУ АЛЬ НЬ ВЭ ХӨ?

Ямааны мах хууль бусаар худалдан авч хил давуулах зорилготой хятадууд баригдаж хэвлэл мэдээллээр шуугиан тарьцгаав. Цөс нь хөөрсөн зарим маань “ходоодны эрх чөлөөнд” халдсан урд зүгийнхэнд “дайн зарлав”. Хятадуудаас болж махны үнэ өслөө, мах хомсдлоо гэж тэд бухимдаж байна. Зарим нэг хэт хардагч нөхөд бүр нарийн зүйлсийг тааж мэджээ. Тэдний таамагласнаар ямааны мах ихээр авч буй нь ирэх жилүүдэд хятадын ноолуурын зах зээлийг өрсөлдөгчгүй болох зорилготой байж магадгүй гэнэ. Хэрэв энэ үнэн бол зуд турхан, шүлхийг урд зүгээс удирджээ. Ер нь тийм болж таараад байна. 12000 тонн мах бэлтгэхээр гүрийж буй 14 аж ахуйн нэгжэд тулгарсан хамгийн том бэрхшээл бол ноднин жилийн зуд, энэ жилийн халдварт өвчин, дээрээс нь “ямаанд хайр зарласан хятадууд” гэнэ. Зуд, шүлхий, хятад гурав бол жинхэнэ монголын “гамшиг”.

Хятадууд өвөр дүүрэн мөнгөтэй орж ирээд махны зах зээлд эзэн сууж, маниусынхаа ходоодыг захирна гэж “хужаагийн” бэлэн гоомойд аль хэдийн “нугасгүй орсон” монголчууд айж, тэдний гар хөл болсон гэх малчид, ченжүүдийг мөн сэжиглэж байна. Монголын махыг экспортын “баялаг” болгосон хятадууд маниусыг махны дутагдалд оруулж, үнийг ташуурдлаа гэж нэг нэр хүндтэй сонинд бичжээ. Нийт хүн амаасаа бараг 20 дахин илүү дөчөөд сая гаруй малын мах ангайсан ам руу нь гулсаад орох гэтэл луухаа нар алгаараа хаагаад гадагшаа урд зүг рүү гулууз болгоод чулуудаад байгаа аж. Хятадууд хилээр зөвшөөрөлгүй, олны нүднээс холуур бидэнд зориулагдах хэчнээн ч тонн мах Монголоос гаргачихсныг хэн мэдлээ гэж (ЗМ) сонин, мэдээллийн хэрэгсэлүүд харамсан халаглаж байна.

Нээрээ хэчнээн тонн буянт малын мах маань тэнгэрлэг заяат монгол хүний ам руу орохгүй баацайсан хужаагийн баас болсон бол доо. Малынхаа буяныг гүйцэт идэж барахгүй, юу болж байна даа, бид. Амны хишиг ар дээр гарах вий дээ. Гол асуудал үүнд л оршино. Бид малынхаа махийг хүссэнээрээ идэж чадахгүй, идье гэлээ ч санаснаараа худалдаж авч чадахгүй байхад муусайн “өмхий хужаа нар” бүр бөөн бөөнөөр худалдаж аваад хулгайгаар урд зүг рүү гаргана. Хэрэв тэд хулгайгаар хил давуулдаг шигээ, хулгайгаар авсан бол сенсааци дэгдээхэд бүр амар байхгүй юу. Даанч үнэтэй худалдаж аваад инфляци өсгөлөө гэхээс анги хэлэх үг алга. Тэгээд ч очиж очиж, голцуу ямааны мах шүү. Хонины мах их хэмжээгээр авсан бол жинхэнэ дургүй, зэвүү хоёрыг зэрэг хүргэнэ. Ингэхэд бид ямааны биш хонины мах голцуу иддэгийг муу санаатай хятадууд андуурчихсан юм биш биз.

Хэрэв тэд андуурсан бол битгий хэлээрэй! Ад үзсэн малыг маань алаад ачаад байгааг нь хэлчихвэл хонин сүрэг рүү маань хошуурцгаана. Тэгвэл ч ёстой Цагаан сарынхаа ууцыг цөөлөхгүй нь тулд ана мана үзсэн ч яадаг юм бэ. Үнэндээ хотын ихэнх иргэд ямааны мах ямар амтыг ч сайн ялгадаггүй нохойны махтай холилж будилдаг. Ямааны мах гээд нохойны мах зарч, гуанзанд хоол хийсэн тохиолдолд гарч байсан. Махны үнийг өдөр бүр зарладаг сонин хэвлэлүүдэд хонины, үхрийн, адууны кг махны үнийг зарлах боловч ямааны махыг зарлах нь ховор. Гэтэл ямаа манайд маш олон. Бараг л хонь, үхэр, адуу, тэмээ нийлүүлээд ч ямааг тоогоороо гүйцэхгүй. Яг л хятадууд шиг. Олон болохоороо ч өнгөрсөн зуднаар гороо амссандаа хөөрхийс. Зуднаар үхсэн нийт малын тавиас илүү хувь нь ямаа гэнэ лээ. Ямааг монголчууд хүйтэн хошуутай, зэвүүн амьтан гэж хэлж ярих нь энүүхэнд. (Би тэгээгүй шүү, тэгж бичсэн байна.)

Харин ямааны ноолуур бол ондоо манай улсын үнэтэй түүхий эд, ноолууран бүтээгдэхүүний эх үүсвэр. Түүнээс болоод ямаа нэг дээдлэгдэж, нэг адлуулсан. Бараг хоёр жилийн өмнө “С.Баярын Засгийн газрын үед хүн болж мэндэлснээс ямаа болж төрсөн нь дээр” гээд хөөрхий ямааг ад үзэж, Монголыг цөлжүүлж буй гол буруутан нь атал бүр “цалин өгөөд” хээлтүүлгийг нь дэмжсэн УИХ гишүүдийг “ямаатай явдаг” гэж хардацгаасан билээ. Ардын Уран зохиолч Пунцагийн Бадарч гуай хүртэл “Алтаар үнэлэгдэх ноолууртай, Аминд нь хүрэхгүйн цаазтай, Ардын их хурлаас цалинтай, Ямаа бол ямбатай амьтан юм” гэж уран цэцэн шүлэглэсэн. Хүүхдэд мөнгө өгөхийн оронд хүйтэн хошуутай амьтанд мөнгө өгсөн “76 ямааг” (тухайн үед ийм хэллэг моодонд орсныг санаж байгаа биз) дээш матаж “Улсынхаа төсвөөс 30 тэрбум төгрөг ямаанд алдмааргүй байна. Ямааны мөнгөний хуульд Монгол Улсын Ерөнхийлөгч хориг тавина байгаа. Ерөнхийлөгч бол ямаа мамаа олонтой хэсэг бусгийн төлөөлөл биш. Монгол Улсын бүх иргэд сонгодог болохоор энэ ямааны 30 тэрбумд хориг тавиач” гэж гээд л манай сонин хэвлэлийнхэн бичицгээсэн. Харин одоо нөгөө ад үзэгдсэн ямаагаа гулууз болоод урд хөрш рүү гарлаа гэсэн чинь баярлалаа гэхийн оронд баахан эмгэнэж, халаглацгааж байна. Үнэхээр монгол хүний хайр нь дотроо хал нь гаднаа юм аа.

Хятад манайхаас мах авдаг цөөхөн улсын нэг. Бүр хятадууд зөндөө их мах аваасай гэж манай эдийн засагчид залбирдаг ч гэж болно. (Эдийн засаг залбирдаг гэвэл хэтрүүлэхгүй л байх.) Таван жилийн өмнө УИХ-ын нэг гишүүн манайд 100 мянгаар үнэлэгддэг бяруу Хятадад 500 доллар хүрдэг. Гэтэл монголчууд даварна гээд хятадын Засгийн газар бодлогоор манай махыг авдаггүй гэж хэлж байсан. Харин одоо “шүлхийтэй ямааны” махыг худалдаж авч байхад яагаад дургүйцээд байна. Уг нь бид зуданд дайруулж, шүлхий тусгаж, чононд бариулаад ч бэлчээрийн даацыг хэтрүүлэхгүй, бог малын уламжлалт бүтцийг эвдэхгүй түвшинд тоог нь тогтоож чадахгүй байгаа ямааг маань хятадууд хорхойсоод авах гэвэл өгөхөөс өөр аргагүй мэт. Бид ямааны ноолууранд шунадаг ч мах, сүүг нь тэр бүр хонь шиг өргөн хэрэглэдэггүй. 2009 оны 4 дүгээр сард Хүнсний эрдэм шинжилгээ, үйлдвэрлэлийн “Само институт” “ямааны өсөлтийг төрийн бодлогоор хязгаарлах шаардлага буй болсон өнөө үед гадаад, дотоодын хэрэглэгчдийн хэрэгцээ шаардлагад нийцсэн ямааны мах, түүгээр үйлдвэрлэсэн бүтээгдэхүүний хэмжээг нэмэгдүүлэх” зорилгоор “Ямааны мах, зах зээл, технологи” шилдэг бүтээл шалгаруулах уралдаан зарлаж байсан нь аргаа барсны л нэг илрэл.

Тэгэхээр асуудал зөвхөн ямааны мах зарахдаа биш харин хятадуудад бас байна. Хятадууд л ямааны мах авна гэсэн болохоор ямааны махаа бид өгмөөргүй байна. Бид хэдийгээр Хятадтай худалдаа наймаагаа өргөжүүлж, малын махаа зарна гэдэг ч сэтгэлзүйн болоод эдийн засгийн мэдлэг дутмаг, нөхцөл байдлын хувьд ч бэлэн биш байна. Тийм ч болохоор статистикийн тооцоогоор идэж барахгүй ямааны махаа хүртэл харамлаж “ярдаглав”. (Хэрэв үнэхээр махаар хомсдоод бүгд үлбэрч үхэх гэж байсан бол ойлгохсон.)

Малчид ба махны наймаачдын бодол
Харин ямааны мах яг зардаг, ямаа өсгөдөг, энэ бизнесийг гардан хийдэг, хөгжүүлдэг өөрөөр хэлбэл баялаг бүтээдэг хүмүүс нь “Тэжээж байгаа хятадуудаа муу хэлэх эрх бидэнд байхгүй” гээд тэднийг өмөөрч байхад махны үнэ өссөний бурууг “махны ченжүүд дур мэдэн үнээ нэмээд байна” гээд хариуцлагыг бусад руу чихдэг эрх мэдэлтэй дарга нарын үгээр зэвсэглэсэн хүмүүс махны ченжүүд, малчдийг зүхэж байгаа нь өрөөсгөл юм.

“Хүчит шонхор” худалдааны төвд мах шулдаг хүмүүсийн нэг гулуузыг шулах ажлын хөлс 1500 төгрөг байсныг хятадууд 2500 төгрөг болгосон нь махны үнийг хөөрөгдөх шалтаг гэж буруутгаж болох ч мах шулсан монгол эрийн хувьд гэртээ арай илүү мөнгөтэй, арай илүү махтай очно гэсэн үг биз дээ. Гулууз шулна гэдэг тийм ч амар ажил биш. Хэрэв гадаа гарч, хүйтэнд хөрсөн тэд 1000 төгрөг илүү авсныхаа төлөө инфляци өсгөх шалтаг болсон бол олон улсын янз бүрийн байгууллагад ажилладаг 1000 ам.доллароор цалинждаг хүмүүс түүнээс ч илүү инфляци өсгөсөн. Тэгэхээр хэн нь цалингаасаа татгалзах хэрэгтэй вэ. 30 хувь цалингаа нэмсэн төрийн албаныхан цалингаа голсоор байхад улсаас ямар ч халамж тэтгэлэг авдаггүй бор зүрхээ мөнгө олж байгаа хүмүүсийг хятадын гар хөл боллоо гэж нүд үзүүлэх утгагүй. 1000 төгрөг илүү авсных нь төлөө тэднийг доромжлох нь муу нь муудаа дээрэлхдэгтэй адил. Тэгж яривал одоо бүгд л уул уурхайн эрдэс баялгийн түүхий эдээ Хятадад зараад сайхан амьдарна гэж горьдож суугаа биз дээ.

Ганцхан мах шулагчид ч биш малчид, махны наймаа хийгчид хятадууд их хэмжээгээр мах худалдаж авсанд хожсон ажээ. “Эмээлт” зах дээр махны наймаа хийдэг нэгэн ченжийн хэлснээр бол тэд малчдаас хэдэн төгрөг буулгаж авахдаа сайныг нь сайнаар, мууг нь муугаар ялгаж авдаг гэнэ. Тэгээд авсан махаа хятадуудад үнэ өсгөөд өгчихдөг ажээ. “Хятадууд өндөр үнээр том, жижиг, тарган, туранхай гэхгүйгээр авдаг” тэдэнд их ашигтай байжээ.

Малчид ч мөн ашиг унагажээ. Тэдний зарим нь Улаанбаатарт ирж замын зардал гаргахгүй хотныхоо хаяанаас махаа зарсан гэнэ. “Хүчит шонхор”-д Өвөрхангай аймгаас ирсэн малчин У.Наранбат “Өчигдөр аймгаасаа нэг үхрийн махтай ирсэн. Өрөөл нь ч борлогдоогүй байна. Замын зардлаа тооцоод зарахаар мэдээж орон нутгаас үнэтэй зарж байгаа. Сая манай найз утсаар ярьсан. Хятадууд манай тэнд очиж, махыг ханасан ханшаар авсан гэнэ. Мэдсэн бол тээвэрлэлтэд илүү мөнгө төлж наашаа ирэхгүй, тэндээ зарчихдаг байж. Кг махыг 2000 төгрөгөөс дээш үнээр авсан байна. Энд бараг 2000 төгрөгөөр бөөнддөг шүү дээ, бид” хэмээн халаглан ярьж. Тэгэхээр хятадууд малын махыг малчдаас хямдхан аваагүй бололтой.

Ер нь тэдний хэлснээс ойлгоход хятадууд хувиараа махны бизнес эрхлэгчдэд хэсэг хугацааны амин тариа хийж. Тэгэхээр махны үнийг хятадууд л санаатайгаар хөөргөдөөд байна гэдгийг сайн судалж үзэх шаардлагатай байна. Энэ үйл явцыг сайтар судлахгүйгээр хамаг бурууг шууд худалдан авагч хятадуудад тохвол алдаагаа олж чадахгүй. Хэдийгээр хятадууд зөвшөөрөлгүй мах худалдан авч, ариун цэврийн шаардлага хангахгүй газар хадгалж байсан буруутай ч тэдний бизнесийг хүчээр таслан зогсоовол ирээдүйдээ монголын хувиараа махны бизнес эрхлэгчдэд сөргөөр нөлөөлж магадгүй. “Эмээлт” зах дээр “Даяар Монгол” хөдөлгөөнийхөн ирж хятадууд махыг өндөр үнээр авахыг болиулсан гэнэ. Гэхдээ нэгэн махны ченжийн хэлснээр бол “ил, задгай худалдаж авахаа болиод нууцаар авдаг болсон” аж.

Мөн өөр бодолтой хүмүүс ч байна. “Хүчит шонхор” захаас сурвалжлага хийсэн “Зууны мэдээ” сонины мэдээлснээр бол малчид ченжүүдийн хот руу зөөж яваа махыг хятадууд Баянзүрх, 22-ын товчоон дээр тосож байгаад өндөр ханшаар авснаас болж нийслэлийн захуудад нийлүүлэх махны хэмжээ багасч байгаа гэж тус захын махны худалдаачид үзэж буй ажээ. “Би Сэлэнгэд байдаг дүүгээрээ аймгаас бөөний үнээр мах авахуулдаг. Гэтэл гурав хоногийн өмнө нутгийн зарим малчдын хотноос хятадууд их хэмжээний мах худалдаж авсан байна. Үүнээс болж аймгийн хүнсний захуудаар ч мах ховор байна гэсэн мэдээ өгсөн. Түүнийг дагаад энд ч гэсэн мах хомсдож байна” хэмээн махны худалдагч Ж.Жүгдэр хэлсэн байна. Гэхдээ түүний наймаа муу байгаа гэнэ. Өнгөрсөн жил өдийд өдөртөө нэг хонины мах зардаг байсан бол одоо өрөөл мах арай ядан борлуулж буй ажээ. Худалдан авагч иргэн М.Бааст адууны мах авахаар зах дээр иртэл үнэ нь өнгөрсөн жилээс 400 төгрөгөөр өссөнийг мэджээ. Түүнд худалдагч нар “Хөдөөнөөс адуу, ямааны мах ховор ирж байгаа. Ченжүүдээс авахдаа нэмэгдсэн үнээр авч байгаа” гэж адуу мах өссөнийг тайлбарласан байна. Харин “Хар хорин” зах дээр ямаа, адууны мах өнгөрөгч саруудтай харьцуулахад 400-800 төгрөгөөр нэмэгджээ.

Адууны мах үнэ өссөнийг манай улс ОХУ, Вьетнам хоёртой мах экспортлох болсонтой холбож мэргэжилтнүүд тайлбарласан. “Үүнтэй холбогдуулан Засгийн газарт санал оруулахаар төлөвлөж байгаа” гэж Нийслэлийн Захирагчийн ажлын албаны Хүнс худалдааны хэлтсийн мэргэжилтэн Д.Батсүх ярьсан. Монгол Улс ОХУ-д жилд 10 гаруй мянган тонн мах нийлүүлэх квоттой. Үүнийгээ 20 гаруй мянгад хүргэхээр зорьж байсан ч шүлхий өвчнөөс болж зөвхөн адууны мах гаргаж байгаа билээ.
Мах бэлтгэгчдэд алдаа байна уу?
Эндээс, ямаа, адууны махыг хомсдож буй нь манай махны салбарынхан ажлынхаа “даацыг” дийлэхгүй байгаатай бас холбоотой юм болов уу гэсэн сэжиг төрнө. Бид гадаад зах зээлд мах экспортлоно гэж их ярьдаг ч яг үнэндээ—мал нь байгаад байхад—бэлэн биш ажээ. Үүнийг ч энэ хятадуудтай холбоотой асуудал ил гаргалаа. Нэгдүгээрт, манайд ариун цэврийн шаардлага хангасан байр сав хангалтгүй. Хоёрдугаарт, махны салбарынханд бизнест хойлог хөшүүн. Хэсэг бусаг хятадууд нэг жаахан хөдлөхөд л зах зээлийг доргиогоод хаяж байна шүү дээ. Худалдах зах зээлээ тэд биднээс түрүүлж мэдрээд, шуурхай ажиллаж, бүр малчдын хотноос махыг нь очиж авч байхад албан зөвшөөрөлтэй аж ахуйн нэгжүүд яагаад тэднээс хоцроод байна. Гуравдугаарт, махны бизнест ямар ч хараа хяналт гэж алга. Гулууз гулуузаар нь зориултын бус байр саванд иргэд мах хадгалдаг нь илэрч байсан бол одоо бүр бог малын бөөр угааж, 2 кг-аар нь савлаж, цаасан хайрцганд хийж бэлтгэж байсан нь илэрлээ.

Ирэх хавар махны үнийг тэнгэрт хадаахгүйн тулд Нийслэлийн Засаг дарга бөгөөд Улаанбаатар хотын захирагч Г.Мөнхбаярын шийдвэрээр 12000 тонн нөөцийн мах бэлтгэх шийдвэр гаргасан. Саяхан тэрбээр махны нөөцийг бэлтгэж байгаа, махны үйлдвэрлэл эрхлэдэг аж ахуйн нэгжийн удирдлагуудтай уулзаж ярилцсан. Энэ үеэрээ ирэх хаврын нөөц 12000 тонн мах дээр дахиад 3100 тонн мах бэлтгэх болсныг мэдэгдсэн билээ. Одоогийн байдлаар махны нөөц бэлтгэлийн ажил 73 хувьтай буюу 8778 тонныг бэлтгээд байгаа аж. Ирэх хавар нөөцийн махны үнэ ханшаар махаа борлуулна гэдгийг хотын дарга амласан билээ.

Мэдээж хятад иргэд хууль бусаар мах бэлдэж, хууль бусаар хил давуулах гэж байсан нь хүлээн зөвшөөрч болохгүй зүйл. Мөн тэд ямар зориулттай хууль бусаар мах авч хадгалж байсан нь тодорхойгүй байна. Хэрэв тэд хадгалж байгаад хавар эргүүлээд манай зах зээл дээр гаргах гэж байсан бол ноцтой асуудал. Энэ нь манай малын зах зээл хараа хяналттгүй байгаагийн нэг илрэл. Ийм газраас гадаадын улс орнууд мах авахаас болгоомжлох нь ойлгомжтой. Аа хэрэв тэд Хятад руу мах гаргах гэсэн бол энэ зах зээлийн боломжийг олж хараагүй, эдгээр хятадуудын үйл ажиллагааг бүртгэж, зөвшөөрөл олгоогүй манай зохих байгууллагууд хөшүүн хойлог байгааг батлана. Мөн хятадууд манай махыг Вьетнам руу “шахдаг” гэсэн мэдээ байна. Гэтэл бид Вьетнамтай мах нийлүүлэх гэрээ байгуулчихаад өөрсдөө үүнийг гардан хийгээгүй нь тун хачирхалтай юм.

Хөгжингүй улсуудын тавьсан стандартыг хангаж чаддаггүй манай малын махыг хятадууд тоогоод хулгайгаар ч гэсэн хил давуулж байгаа нь, хэрэв малчдынхаа эдийн засгийг бодвол дуугай өнгөрч болмоор боловч, хараа хяналтгүйгийн улмаас чанаргүй, шүлхийтэй мах гадаад зах зээлд гаргавал монгол махны нэр хүнд ч унах магадлалтайг энд дурсахад илүүдэхгүй. Тиймээс махыг экспортлох бодлогыг дэмжээд хараа хяналтандаа байлгахын төлөө манай тал тууштай, бодлоготой ажиллах учиртай. Гадаадад мах экспортолсноос болж махны үнэ хөөргөдөн гэдэг бол манай махны салбарын үйл ажиллагааны уялдаа холбоогүй, муу байгаагын нэг илрэл байх.Түүнээс биш хятадууд өөрсдөө өмсөх хувцасгүй шахам байж байж биднийг хувцаслаад байдгыг юу гэж тайлбарлах билээ. Хэрэв тэд бидэн шиг сэтгэсэн бол хувцасны үнийг монголын наймаачид өсгөлөө гээд Эрээнийхэн наашаагаа бараа явуулахаа зогсооно шүү дээ.

Мөн хятадууд энэ жилээс л ямааны мах гаргах гэж оролдов уу? Эсвэл урьд нь гэсэн гаргасаар байв уу гэдэг нэг асуудал бий. Үүнийг түр орхие. Бас мах магнаг болох гээд байхад махны асуудал мандах нь гарцаагүй тул “Сайн уу, муу юу аль нь вэ, хө?” гэдэг асуултыг цэг тавилгүй орхие…

1 comment:

dao said...

orosuud baahan mah avaad huraaj bsan bol yugej yarih bol he he. unendee malaasaa haraat gej yaridag bsan odoo bur mahnaasaa haraat boltsiim bnaldoo arai ch iim utagui yariag bolohgu blgu gesen mundag eh oronchid devergeed l bhiin he he