Sunday, 12 December 2010

Үнэт зүйлсийн хувьсал

Материаллаг хөгжил нүдэнд үзэгддэг, харин нүдэнд үзэгддэггүй хөгжил бол хүний хөгжил. Хүний хөгжил нийгмийн хөгжилд нэн чухал. Монгол Улс хүний хөгжлөө хурдасгах шаардлагатай.

Даяарчлал, дэлхийн хөгжлийн чиг хандлагаар бидний үзэл бодол, үнэт зүйлс хувьсаж байна. Нээлттэй нийгмийн ачаар бид хөгжингүй улсуудын соёл, хөгжилтэй танилцаж, мөн автаж байна. Олон янзын соёл, шашны нөлөөнд автаж буй нь өнөөгийн даяарчлагдсан дэлхий дахинд нийтлэг үзэгдэл агаад монголчуудын үнэт зүйлсийн хувьсал, өөрчлөлтийг судлах нь хүний хөгжлийг хурдасгахад дөхөмтэй. Үнэт зүйлсийн хувьсалыг судлахын тулд хамгаас түрүүнд өнөөгийн монголчуудын үнэт зүйлсийг үнэн бодитоор тодорхойлох ёстой. Тэгсэний дараа орчин цагтайгаа “хөл нийлүүлэн алхдаггүй” ухагдахуун, ойлголтуудаа ухамсартайгаар засаж сайжруулах мөн үндэстний онцлого, соёлын толбоо тодотгох боломж олдоно.

Монголчууд бид байгаль дэлхийгээ яаж арчлан хамгаалдаг; адуу малаа хэрхэн дээдэлдэг; төрийг юу гэж үздэг; шашин, сүсэг бишрэлийн тухай ямар ойлголттой байдаг; ямар хоол иддэг үү, юу гэж ойлгодог уу гэх мэтчилэн олон харилцааг шинжилснээр үнэт зүйлсээ тодорхойлж болмоор. Өөрөөр хэлбэл янз бүрийн харилцааны дэвсгэр дээр монгол хүний үнэт зүйлсийг зөв тодорхойлно.

Эхлээд монгол хүн байгаль дэлхийгээ хэрхэн дээдэлдэг вэ? Бусдаас ямар онцлоготой вэ? гэсэн асуултанд хариулъя. Нүүдэлчид байгаль орчноо байгаагаар нь байлгах л эрмэлзэлтэй. Тэд байгаль дэлхийгээ шүтэж, зохицон амьдрахыг эрхэмлэдэг болохоос өөрсдөө мод тарьж, цэцэг усалдаггүй байсан. Талхлагдсан газрыг орхин явах нь тэдний хувьд “экологийн тэнцвэрийг” хадгалж буй үйлдэл. Чухам энэ байгаль орчноо “байгаагаар нь байлгах”, “байснаар нь хадгалах” гэсэн эрмэлзлийг өнөөгийн бидний байгаль орчноо “арчлах арга” гэж болно. Ингэж бид орчин тойрноо “арчилдаг” учраас хот суурин газраа тохижуулж, мод зүлэг тарьж чаддаггүй. “Байгаагаараа байгаа” байгаль дэлхийгээ дээдэлдэг—хэрэв оролдох юм бол “оргинал” биш болчих учраас—монголчууд бид амьдарч буй орчноо гараараа бус сэтгэлээрээ л халамжилждаг тул хот суурин нь газар тохижилт муу, байгалийг нөхөн сэргээхдээ хойрго.

Одоо бид дэлхий нийтийн хөгжлийн чиг хандлагыг дагаж буй тул цаашид ийм байж болохгүй. Байгаль орчноо “байгаагаар нь байлгах” гэж зөнд нь орхивол жинхэнэ байгалийн дайсан болно. Учир нь, байгаль дэлхийгээ хамгаалахад хүн төрөлхтөн XXI зуунд “байгаагаар нь байлгаад” гараа хамхин суух биш, харин арчилж тордон, засаж янзлан, амьдрах орчноо нарийн тооцоотой бүрдүүлэх гарцаагүй шаардлагатай агаад хэрэв хүн ухамсартайгаар амьдрах орчноо тордохгүй бол хүссэн хүсээгүй байгалийг сүйтгэгч болно. Энэ утгаараа XXI зууны хөгжилд хөтлөгдсөн хүн гэдэг амьтныг “байгаль дэлхийг сүйтгэгч” гэж нэрлэж болно. Энэ өнцгөөс харвал хүн байгаль орчноо зөв арчилж сурна. Жишээ нь, байгальдаа ээлтэй амьдардаг гэж бидний үздэг хөдөөгийн малчныг аваад үзье л дээ. Өнгөц бодоход малчин байгальд хор хөнөөлгүй амьдарч буй мэт боловч түүний наад захын хэрэгцээ үүнийг үгүйсгэнэ. Архи, ундааны шилэн ба хуванцар сав суулга, гялгар уут, дамска, кондоом гээд л олон юмс дэлхий ээжийн хөрсөнд амархан шингэдэггүй. Ухамсартай нь газар булаад хаячихдаг бол залхуу нэг нь салхи дагуулаад чулуудсанаас болж уудаг усных нь гол горхиор эд бүгд ил задгай хөвөхөд хөдөөнийхөн “Урсгал ус 100 метртээ цэвэршдэг” гэж номолчихоод зөнд нь орхидог. Зарим нь машин тэргээр мал сүргээ бэлчээж газрын хөрсийг улам гэмтээдэг. Гэхдээ тэглээ гээд үндэсний баялаг болсон мал сүргийг өсгөж, маллаж байгаа малчныг шүүмжлэх утгагүй. Дэлхий нийтийн хөгжлийн чиг хандлага Монголд нөлөөлж буйн нэг илрэл энэ юм.

Хэрэв бид байгаль орчноо зөнд нь орхиж шүтдэг бол харин малаа дээдэлсэн шиг дээдэлж, эдэлсэн шиг эдэлж, идсэн шиг иддэг ард түмэн. Учиргүй хайртай дуртай гээд үнсэж үнгэхгүй ч цаагуураа малтайгаа ижилсдэг, малаасаа суралцдаг улс. Монголчууд “малынхаа буяныг” санаж хот, суурин газар байгуулдаг гэж хэлж болно. Ганцхан жишээ татъя: Нэгэн амралтын газрын сараалжин төмөр хашааны үүд нээж, хаадаг хаалгагүй ч голоороо төмрөөр холбогдож мал орохоос сэргийлдэг. Тэр хаалгаар орж гарах гэсэн хүмүүс хаалганы голоор татсан ороомог төмөр дээгүүр давдаг. Нэг өдөр нэг настай хүн давах гэж байгаад хөлөө хугалсан. “Яагаад жирийн нээж, хаадаг хаалга хийж болоогүй юм бэ?” гэж асуухад “Хүмүүс тэсгээдэггүй юмаа” гэж нэг ажилтан нь хариулж байсан... Эндээс малаа дээдэлсэн улс малтайгаа ижилсүүлээд хүн шиг амьдрах нөхцлөө бүрдүүлж чаддаггүй юм байна гэж дүгнэж болохоор байгаа биз.

Мал дээдэлсэн соёл хүнийг малтай ижилсүүлээд хүн шиг амьдрах нөхцлийг бүрдүүлдэггүйгээс гадна хүмүүсийн зөв боловсон харилцааг хөгжүүлдэггүй ажээ. Олон монголчууд нэг дор цуглахаараа аав ээж, газар нутгаа үгүйлэн дуулдаг өрөвч зөөлөн сэтгэлтэй ард түмэн гэхээсээ ташуурын амтыг үгүйлсэн адгуус мал мэт санагддаг. Аав ээж, хамаатан садан, ахан дүүс, найз нөхөд биш л бол бид нэг нэгнээ мал шиг үздэг, бусдыгаа хайхарч, санаа зовдоггүй, хорон санаатайг Улаанбаатарын гудамж талбайд хаа сайгүй ангайж, онгойж байдаг олон нүх гэрчилнэ. Монголоос өөр газар бол “Энд чинь хүн унана шүү дээ?” гэж боддог бол манайд “Өөрөө л унаагүй бол боллоо” гээд тийм л байх ёстой мэт хажуугаар нь өнгөрөөд алхдаг.

Өөрөөсөө бусад хүнийг малаас ч дор үздэгийг зөвхөн эд хөрөнгө, гадаад үзэмжээ сайжруулснаар засаж янзлахгүй. Сэтгэлийн засал хийснээр хүн хүнээ дээдлэх чанарыг олно. Ер нь хүн хүнээ хүн ёсоор хайхарч, анзаардаггүй нь бидний сүсэг бишрэлтэй бас холбоотой. Шашныг хар тамхи гэдэг ойлголт нийгэмд хүчтэй түгсэнээс “заримдаг үнэт зүйлс” ч бий болсон. Хамгийн аюултай нь энэ “заримдаг үнэт зүйлсээ” монгол хүний төрөлхийн араншин гэж ойлгодог. Жишээ нь, дээрэнгүй, эзэрхэг занг монгол хүний цусанд шингэсэн гэж үздэг. Түүнийгээ “Чингисийн цустай учраас бид омголон, хүний доор ордоггүй эзэрхэг зантай” гэж бардамнан ярьцгаадаг. Хэрэв тийм бол төр барилцаж буй улстөрчид ард иргэдийнхээ үгийг тоохгүй, хувиа хичээдгийг буруутгах аргагүй. Хөгжил, дэвшлийг ч хүсэх утга учиргүй болно.

Үнэндээ бол дээрэнгүй, эзэрхэг монголчууд олширсон нь манай нийтийн соёлын нэг илрэл болохоос монгол хүний цусанд шингэсэн чанар гэж ойлгох буруу. Эрүүл сүсэг бишрэл дутагдснаас бид “би”-гээ хазааргүй томруулжээ. Социализмын бялдууч нийгэмд олон жил нухлагдаад, одоо 20 жил “аяганы амсар зуух гэж нүдээ зоос болтол” тэмцэхдээ нийтийн эрх ашгийг хөсөрдүүлж, хүн бүхэн эзэн болох гэж хувиа борлуулж, довоо шарлуулжээ. Уг нь хүн бүхэн хувиа борлуулж, довоо шарлуулаад байвал нийгэм хөгжинө гэдэг ч Монголд нийтийн ба хувийн эрх ашиг хоёр “зөв зохистой гагнагдаагүй” байна. Гэр орон нь сайхан байлаа ч, гадаад орчин, байшин, орц нь хүн аймаар байх нь нийтлэг. Үүнийг “гагнадаг” нь эрүүл сүсэг бишрэл ажээ. Жишээ нь бид ойр дотны хүн маань хорвоогийн мөнх бусыг үзвэл сайхан сэтгэлээрээ бусдыг дайлж цайлж, цагаалга хийдэг. Бусдад буян үйлддэг. Сүм хийдэд очиж ном уншуулахаас гадна талийгаачийн гэгээн зориулж хүрд барьдаг: Өмнөговь аймгийн Даланзадгадын хийдэд аав ээж, ах дүү, хамаатан садан, найз нөхдийнхөө гэгээн дурсгалд зориулж бариулсан олон хүрд байна лээ. Англи Улсад ч мөн ийм байдаг юм байна. Тэд талийгаач нэгнийхээ гэгээн дурсгалд зориулж гудамжиндаа модон сандал өөрсдөө санхүүжүүлж бариулдаг уламжлалтай ажээ. Түшлэгэндээ хэн нэгний гэгээн дурсгалыг хүндэтгэсэн төмөр пайзтай эдгээр сандал эрүүл сүсэг бишрэлийн нэг илрэл. Бид ч мөн эндээс суралцаж зөвхөн сүм хийдэд биш харин хот суурин газраа хүмүүст хэрэгтэй зүйлийг талийж өнгөрсөн нэгнийхээ дурсгалд зориулж бариулж занших нь жинхэнэ буян бөгөөд бусад ч үүнд хүндэтгэлтэй хандаж нийгэмд бүлээн дулаан уур амьсгал буй болно.

Хэрэв ийм маягаар л хувийн ба нийтийн эрх ашиг хоёрыг “зөв зохистой гагнахгүй” бол хүчтэй нь хүчгүйгээ барьж иддэг адгуусны нийгэмд бид амьдарна. Ийм нийгэмд хүний итгэл үнэмшил хөсөрдөнө. Хөсөрдсөн итгэл үнэмшлээс энэ насандаа л идэж ууж, жаргая гэсэн хувиа хичээсэн шунаг сэтгэл үүснэ. Энэ шунаг сэтгэл л бусдын эрх ашгийг зажлахгүй залгина. Бусдын эрх ашгийг зажлахгүй залгисан шунаг сэтгэл “би”-г ялзартал нь хөөлгөнө. Монголчууд өөрсдийгөө тэнгэрт гартал магтасаар ханахгүй халуураад “хөөрхий муу” Чингисийг золиослож, сүүлдээ бүр дэлхийн хамгийн жижигхэн онгоцны буудлыг дэлхийн хамгийн аугаа жанжины нэрээр нэрлээд алдар цууг нь “дэлбэртэл үлээсэн шаар шиг шалзанд хаячихаж” байгаа нь үүний ганцхан жишээ. Гэтэл энэ нэрээр хамаагүй тоглож болмооргүйсэн! Чоныг хүртэл хийморьтой гэж дээдлээд нэрийг нь хэлэхийг цээрлэдэг атлаа Ардчиллаар далимдуулж эзний нэрээр өөрсдийг дэндүү “сурталчлав”.

Чингис хаан бол Монголын тулгар төрийг байгуулсан аргагүй гавьяатай хүн. Тухайн үед төр ба иргэний харилцаа өнөөгийнх шиг байсангүй. Төрийг хэт шүтэж, төрийн төлөө энгийн номхон ардыг золиосолдог байсан нь өнөөгийн бидний Үндсэн хуулиндаа тунхагласан шиг “Монгол Улсад засгийн бүх эрх ард түмний мэдэлд байна” гэснээс ондоо. Өдгөө төр ба иргэний харилцаа өөрчлөгдөн хувьсаж байна. “Хүн рүү чиглэсэн бодлого баримтлана” хэмээн төр засаг, улстөрийн намууд үзэл баримтлалаа тодорхойлж буй нь үүний нэг жишээ. Төр засгаас эгэл иргэдээ анзаарсан бодлого хэрэгжүүлэхэд иргэд ч өөрсдөө их үүрэг гүйцэтгэх учиртай. Хүний хөгжлийг хурдасгах нь төр ба иргэний харилцаа шинэ түвшинд хөгжихөд чухал хүчин зүйлс болно...

Үнэт зүйлсээ зөв тодорхойлж хоцрогдсон ухагдахуун, ойлголтоо засаж залуурах нь хөгжлийг хурдасгана. Жишээлбэл, xатуу хүтүүг давах тэсвэр хатуужилтай нүүдэлчдийн “Хоёр чихнээс хойш хоол”, “Хоолой давбал хоол” гэдэг хоол ундны тухай ойлголтыг өөрчлөлж, орчин цагийнхаа жишгээр монголчууд эрүүл хоол хүнс хэрэглэж байхгүй бол бусад улсын шиг эрүүл энх урт удаан наслаж чадахгүй. Гэхдээ ардчилсан нээлттэй нийгэмд үнэт зүйлсийн өөрчлөлт, хувьслыг “дарангуйлалын аргаар” засаж залруулж болдоггүй байх. Ямартаа ч анзаарах нь чухал. Тэгсэн цагт олон хүчирхэг соёлын нөлөөнд автан буй үнэт зүйлсийн далд тэмцэлд ухамсартайгаар оролцох боломж олдоно. Учир нь тусгаар улсын хувьд бидэнд хамгаалах ёстой үнэт зүйлс ч бий.

2 comments:

Anonymous said...

ta yur n net deer neg sonin hevlej gargamaariinmaa!!
apple etertei yarij bgaad tednii Ipad etert n esuul sonin hiij zarooj !

Anonymous said...

taliigaach bologsodiin durrsgald zoriulj sandal ene ter ulsdaa heregtei zuil hiij bh sanaa tuilaas zov sanaa bna shuu