Monday, 19 October 2009

Бурханизм

ОХУ-ын субъект Республика Алтайд 100 гаруй жилийн өмнө нэг шинэ шашин үүсэж дэлгэрсэн нь өдгөө Оросын болон бусад улсын судлаач, эрдэмтдийн анхаарлыг татаж, олон тооны судалгаа, шинжилгээний материалууд бүрджээ. Энэ чухам бүрэн бие даасан шашин уу? Эсвэл дэлхийн хоёр том шашин—Буддизм, Христ хоёрын нөлөө/сөргөлдөөнөөс үүссэн орон нутгийн шинжтэй шүтлэг үү? Үндэстний үзэл, үзэл суртал/идеологи уу? Монголын Бурхaн шашны (шарын шашин/ламаизм) сект үү? гэх мэт тун сонирхолтой асуудлууд дэгдэн гарч.

Энэ шашны нэр—Бурханизм. 1904 оны 5 сард Кырлык голын хөндий Теренгэд (одоогийн Усть-Канский район) алтайчууд цугларан, хамтдаа мөргөж шинэ шашнаа зарлажээ. Энэхүү мюргюль-ийг анх сэдсэн хүмүүс бол ядуу малчин Чет-Челпан ба түүний арван хоёр настай өргөмөл охин Чугул. Нийтийн мөргөлөөс хэд хоногийн өмнө нэг цагаан морьтон Чугул охин руу давхиж ирээд:
—Бөөгийн бүх зүйлийг устгаж шатаа! Нар, Саранд мөргө! гэж аавдаа дамжуул гэжээ. Үүний дараа Чет-Челпанд цагаан морьтой, цагаан хувцастай хүн шинэ шашны үндсийг заажээ. Нэг эх сурвалжид тэмдэглэснээр, Чет-Челпаны айл руу гурван морьтон ирсэн бөгөөд эхнийх нь үл ойлгогдох хэлээр ярьж, араас нь ирсэн хоёр морьтон орчуулжээ. Цагаан морьтон:
—Би зуун зуун жил амьдарна, амьдарсаар ч ирлээ. Би ойрадуудын хаан тул та нарт хэлж байна. Учир нь цаг болсон…гээд—Чет, чи нүгэлтэй хүн. Харин чиний охин нүгэлгүй. Түүнээр дамжуулан би алтайчууд та нарт сургаал айлдана. Миний сургаал бол:
—Тамхи бүү тат. Хэрэв энэ зуршлаас салж чадахгүй бол хусны үндэстэй хольж тат.
—Бүх муурыг алж, гэрийн босго бүү давуул.
—Нялх залуу ой модыг бүү цавчиж унага.
—Залуу малыг хоол хүнсэнд бүү хэрэглэ.
—Малын цус бүү ид.
—Нэг нэгэнтэйгээ уулзахдаа: “Иакши” (сайн) гэж мэндлээд өөр юу ч бүү асуу, урьд цаг шиг.
—Өглөө, орой дөрвөн зүгт сүү цац.
—Гэртээ, гэрийнхээ үүдэнд, мөн үүднийхээ гадна дөрвөн хусаар хийсэн бойпор, дөрвөн хус мод тавь.
—Бойпорт даль шатаа. [вереск, Callúna vulgáris]
—Нэг нэгнээ тамхиар бүү дайл. Мэндлэхдээ гаансны оронд далийн мөчир өгч “Иакши” гэцгээ.
—Хэнгэрэг болон бөө [камов] нарыг шатаацгаа, яагаад гэвэл тэд бурханаас биш эрлэгээс [Ерлика] ирсэн.
—Христианчуудтай (шинээр загалмайлагдсан алтайчуудтай) нэг аяганаас хоол бүү ид.
—Оросуудтай бүү нөхөрлө. Тэднийг орус гэлгүй чичке пут (нарийхан хөлт) гэж нэрлэ.
—Хойд зүгийн өндөр цагаан уул! Та нар тун удаан түүний өмнө толгойгоо бөхийлгөлөө. Цагаан уул биднийг одоо захирахгүй.
—Эрт цагт бүгд Ойрадын захиргаанд байсан. Одоо ганцхан түүнийг л хүндэл.
—Оросуудыг дайсан мэт үз. Удахгүй тэд сүйрнэ. Газар дэлхий тэднийг тэвчихгүй ан цав гарч тэд бүгд газар дор орох болно. Харин бид бол нар, сарыг ахан дүүс шигээ харна.
—Дэлхийн таван том омог, шашныг бэлэгдэж хус модонд таван өнгийн тууз зүү.
—Манай туг цагаан, шар өнгөтэй. Энэ өнгийг малгайндаа зүү.
—Хэрэв та нарт орос мөнгө байвал бараа, дарь, тугалга оросуудаас худалдаж аваад үлдсэнийг нь над авчирч өг.
—Надаас нэг ч зоос бүү нуу. Нуусан хүмүүс оросуудтай хамт газрын гав руу унана. Гэж хэлээд гурван морьтон явжээ.

Чет-Челпан хамаатан садан, ойр дотны хүмүүстээ энэ тохиолдлын тухай даруй ярьснаар элч нар Алтайгаар давхиж Теренгийн хөндийд Цагаан Бурханд (Ак-Бурхан) мөргөх нийтийн мөргөлд бүгдийг дууджээ. Найм хоногийн дараа ойролцоогоор дөрвөн мянган хүн эд бараа, дарь, хар тугалга зөөн ирж цуглажээ. Олон янзын эх сурвалжийн мэдээгээр бол 3-аас 30-н мянган хүн цугласан байна. (Л. П. Мамет. “Ойротия”. Изд-во “Ак-Чечек”. Горно-Алтайск, 1994, с.10-15).

Уулын ойролцоо, өндөрлөг газар таван өнгийн туузаар гоёсон хус мод тавьж, даль/хонины арц шатаан утаа май тавин гурван өдөр мөргөж Цагаан Бурхныг хүлээсэн байна.

Арван хоёр настай Чугул охин өдөр бүр Цагаан Бурхантай ярилцахаар уулын орой дээр гараад, голдуу орой бууж ирэхдээ шинэ шашны сургаалыг цугласан олонд номолдог байж.

Гурван өдрийн дараа цугласан олон руу бага бурхадын нэг нь залуу сайхан бүсгүй дагуулан хүрч иржээ. Зайсан, ноёдууд руу дөхөж очоод гурван удаа тэр “Иакши” гэж мэндэлсэн байна. Үүний дараа бүгдэд сонсогдохоор:
—Итгэгсэд нар, сарыг харалгүй, харин Ойрадын хаанаа шүт. Тэр байсан, байгаа, байх ч болно. Тэр мөнх настай. Хэрэв та нар түүнд итгэж, миний хэлснийг биелүүлвэл, Ойрадын хаан та нар луу ирнэ. Хамгийн гол нь дундаасаа эзнээ сонго. Та нарт үнэнчээр зүтгэх болно гэдгээ тэр тангаргалах болтугай. Мөнгө ба дарийг надад өгч устгуул. Та нар ондоо мөнгө хэрэглэх болно. Хэрэв миний мөнгөнд итгэхгүй байгаа бол энэ бүсгүй та нарт жинхэнэ мөнгийг үзүүлнэ гэжээ.

Бурхны дохиогоор бүсгүй гурван удаа гөрмөл ташуураар чулуу тоншоод, чулуун доороос лууны зурагтай мөнгөн зоосууд гаргахад:
—Та нарын мөнгө энэ байна гэж бага Бурхан хэлжээ. Тэнд цугларагсад бүгд бөхийн тонгойход харин шинээр загалмайлагдсан зарим ард бөхийлгүй, оросын жүжигчид үүнээс ч илүү гайхалтай зүйл хийж чадна гэжээ. Ингэж хэлснийх нь төлөө тэднийг бусад нь барин авч модонд хүлэн Бурхныг хүлээн зөвшөөрч, Христын шашнаас татгалзтал нь тарчлаасан байна.

Үүний дараа бүх ардууд баян халимаг Кыйтык Елбуд-иныг эзэн/ноёноор сонгожээ.

Үйл явдлын гэрч оросууд ярьснаар, тэр мюргюль-ээс хойш нүүдэлчин алтайчуудын амьдралын хэв маяг эрс өөрчлөгдсөн байна. Тайлга—дэлгэж тавьсан морьны арьс—алга болсон байна. Бөөтэй холбоотой бүх зүйл үгүй болж, бөө нарыг маш хатуу мөшгин хөөх болж. Айлууд орос бараа, хувцас гэх мэт тэдэнтэй холбоотой бүх зүйлийг гэрээсээ гаргаж хаясан байна. Гэрийн хажууд хус модноос шар, цэнхэр тууз уяж, алтайчууд шар захтай дээл, цэнхэр залаатай (цацагтай?) цагаан малгай өмсөх болжээ.

5 сарын 23-нд алтайчууд орос тосгоноос нүүн, худалдаа наймааг зогсоосон байна. Олны хөлд дарагдаж бужигнаж байсан газар дорхноо эл хул болжээ.

Эл бүх үйл явдал оросын засаг захиргааныхныг үндэсний бослого боллоо гэж их сандраасан байна. Горный Алтайн орос оршин суугчид айж эмээснээс зэвсэглэж эхэлжээ. Томскийн амбан захирал шийдвэртэй арга хэмжээ авахыг Петербургын засгийн газраас хүссэн тул Николай II Томскийн амбан захиралд асуудлыг шийдэх зөвшөөрөл өгч, тэрээр зэвсэглэсэн орос, загалмайлагдсан алтайчуудыг нийтийн мөргөлийг тараахаар явуулжээ. Тэд 6 сарын 21-нд Теренгийн хөндийд цугласан ардыг бүслэн тарахыг шаардахад ардууд татгалзсан тул бүгдийг нь нэг нэгээр нь зоджээ.

Энэ арга хэмжээний дараа оросын эсрэг уриа лоозон намдсан ч, Бурханизмын хөдөлгөөн хөгжсөөр ирж. Бурханизмын сургагчид (ярлык-чи) Алтай даяaр аялан шинэ шашнаа зарлан, бөөгөөс татгалзаж Бурханд мөргөж, Ойрадын хааныг хүлээхийг ятган шаардажээ. Бурханчууд бөөгийн хэрэгсэл, эд зүйлсийг хайр найргүй устган, бөө нарыг бөөгөөс татгалзахыг тулгаж. 1908 онд бөө нарыг төрийн хамгаалтанд авсан байна.

1906 онд Чет-Челпановыг 34 хамтрагчтай нь хамт баривчлаад шүүхээр шүүж гэмгүйд тооцжээ. Оросын засаг захиргааныхныг сандраасан өөр нэг асуудал бол, бурханчууд Япон хааныг ирэхийг зөгнөж, хүлээсэн явдал. Энэ нь орос-японы дайн ид өрнөж байсан үед! Тэд:
Манай нутагт Япон хаан, Ойрад хаан олдсонгүй
Эрт цагаас чи бидэнд ирсэнгүй
Төрөлхийн Ойрад, бидний жинхэнэ хаан гэсэн утгатай дуу дуулж байжээ.

Алтай-кижи
Өдгөөгийн оросын алтайчууд бол түрэг, монгол гаралтай. XVII зууны төгсгөл, XVIII зууны эхээр Зүүнгарын улс Манжид бут цохиулан ниргүүлэхэд одоо оршин суугаа газраа нүүн ирсэн ойрадууд ажээ. Мөн алтайн урианхайчууд, халимагууд гэж нэрлэгддэг байж. Алтайд нүүн ирснээс нь хойш XVII-XVIII зуунд хятадууд болон казакууд байнга довтлон тэднийг түвээж байсан байна. XVI-XVII зуунд Буддын шашны гелугпа урсгал голчлон дэлгэрч, Төвдийн Буддизмд нийтээр орсон ч Алтайд суурьшсанаас хойш Төвдтэй холбоо тасран бөө мөргөл эргэн дэлгэрсэн байна.

Хятад, казакуудаар хүйс тэмтрүүлэхээс айн болгоомжилж 1756 онд Оросын империйн бүрэлдэхүүнд багтахыг өөрсдөө хүссэн байна. Тэр цагаас эхлэн Үнэн алдартны шашинд алтайчуудыг оруулах үйл ажиллагаа тууштай идэвхчсэн ч алтайчууд—бидний адил—христ, лал, хятадын соёлын хүрээнд нийтээр орохоос татгалзан өдийн хүрсэн—үүний нэг илрэл Бурханизм.

Алтайн ойрадууд өөрсдийгөө алтай-кижи гэдэг. Алтай-кижи буюу Алтайн хязгаар, БН Алтай улсын хүн ам мөн Казакстан, Узбекстанд оршин сууж байгаа алтайчууд, алтай язгуурын түрэг хэлний өмнөд сибирийн дэд бүлгийн хэлээр ярьдаг гэнэ.

Бурханизм буй болсноос хойш алтайн ойрадууд өөрсдийгөө алтай-кижи (алтайн хүн) гэж улам тодотгосон бололтой. Оросын судлаач Л.И. Шерстова, ХХ зууны эхээр үүссэн Бурханизм нэгдмэл үндэстэн бүрэлдүүлэх шашны [этнообразующая религия] үүрэг гүйцэтгэж, шинэ угсаатан алтай-кижигийн идеологи болсон гэсэн санаа гаргасан байна. Үүнээс үүдэн Бурханизмын орон нутгийн, хаагдмал шинж чанарыг тайлбарлаж болно гэж судлаач Д.В. Арзютов бичжээ. Хэт оросжсон зүүн алтайчуудыг бурханчууд хүрээндээ оруулаагүй байна.

Сүүн шүтлэг
Бурханизмыг алтайчууд мөн сүүн шүтлэг буюу цагаан шүтлэг (Ak jaнг) гэж нэрлэдэг. Энэ нь хар шүтлэг буюу бөөтэй (Кара jaнг) сөргөлдүүлж өгсөн нэр. Буддизмыг тэд шар өнгөөр төлөөлүүлдэг. Сүүн шүтлэг үүссэн цаг үе, орон зай, нөхцөл байдлаасаа хамааран өвөрмөц онцлог шинжтэй ч, олон шинж чанараараа өдгөөгийн Монголын Бурхны шашныг санагдуулна: Бурхны шашны нөлөө илт.

Сүүлийн зуун жил алтайчуудын нийгэм, улс төр, сүсэг бишрэл—бүгдийг хамарсан энэхүү үзэгдлийг улс төрийн нөхцөлөөс хамаарч тайлбарласан эсрэг тэсрэг үзэл санаанууд гарсан байна. Нэрийн хувьд гэхэд л, хэдийгээр ихэнх судлаач, эрдэмтэд бурхан үг гэдэг Буддаг нэрлэсэн монгол үг гэсэн ч, алтай-кижичүүдийн үндэсний шашныг буй болгох хүсэл эрмэлзэлтэй зарим нь ондоогоор тайлбарлажээ.

Н.К.Рерих бурхныг Будда гэсэн монгол үг гэжээ. Тэрээр 1926 онд Трансгималайн экспедицид явж байхдаа, Алтайд сүүлийн хэдэн жил бүдүүлэг бөө мөргөл, ид шидтэнгүүд дэлгэрч байтал гайхамшигт зүйл болж 1904 онд нэгэн малчин охин Цагаан бурхны элчтэй уулзаж энэ оронд шинэ зан заншил дэлгэрэн аз жаргалын замд гарав гэсэн утгатай тэмдэглэл бичжээ.

Харин А.М.Сагалаев Бурханизмыг Буддизмын алтайн хувилбар гэж үзэхгүй байна. Түүнийхээр бол алтайчууд Буддын шашны гаднах хэлбэр, мөргөл зэргийг хуулан авсан ч энэ нь систем, дэс дараагүй байсан тул бурханчуудын Бурхан, Буддаг биш харин зөвхөн тодорхой бус тэнгэрлэг хүчийг хэлсэн; өөрчлөгдсөн шинэ түүх-соёлын нөхцөл байдалд аман зохиолын баатар “амилсан” аж.

Н.А.Тадина Бырхан jанг гэдгийг ондоогоор тайлбарлажээ. Бырхан гэдэг бол Будда гэсэн үг биш, харин быркырып jангаар буюу “ёслолын дараа [сүү] цацах” гэсэн утгатай үг. Үүнийг нөгөө нэр Ак jанг улам бататгах ажээ. Jанг гэдэг зөвхөн “шүтлэг” биш “эрх мэдэл, дэг журам” гэсэн бас нэг утгатай, харин ак гэдэг цагаан гэхээс гадна “ариун, цэвэр, үнэнч, зөв” гэсэн утгатай гэнэ. Бусад нэрс болох—Цэвэр журам, Үнэн хууль, Ариун итгэл зэрэг нь Н.А.Тадинагийн тайлбарыг батлах аж.

Бас Христын шашин, Бурханизм хоёр олон адил шинжтэй аж. Ганц Бурханд итгэх (monotheistic) үзэл улам хүчтэй дэлгэрсээр иржээ. Н.О.Тадышева таван адил шинжийг нь бичжээ.
—Үнэн алдартны шашинд шинэ загалмайлагдсан хүнд шинэ нэр өгдөг бол бурханчууд ч мөн шинээр даган орогсодод шинэ нэр өгдөг.
—Үнэн алдартны шашныхан босож зогсоод уншлагаа уншдаг бол бурханчууд ч мөн босоогоороо мөргөлөө уншдаг.
—Христын шашны элч нар шашнаа сурталчилсан үйл ажиллагааг их явуулдаг бол бурханчууд ч гэсэн айлуудаар явж шинэ шашныхаа мөн чанарыг тайлбарлан бөө нарыг ятган шашиндаа оруулах үйл ажиллагааг эрчимтэй явуулсан байна.
—Алтайд христийн шашныхан өөр шашинтай хүмүүстэй гэрлэхийг хориглосон бол бурханчууд ч мөн христийн шашинтан ба бөө мөргөлтөнтэй гэр бүл болохыг хориглосноос гадна тэднээс харилцаагаа бүрмөсөн таслахыг шаардаж байсан байна.
—Христын шашны элч нар ариун усаар ариутгал хийдэг—бурханчууд ч мөн арцтай усаар ариутгал хийдэг гэнэ.
—Мөн зарим гэрчүүд алтайчуудын гэрт христын шашны хөрөг харсан байна.
Ер нь Бурханизм Христын шашинтай олон адил шинжтэй байх нь аргагүй. Аливаа зүйлс эсэргүүцэн сөрсөн зүйлийнхээ зарим шинж чанарыг шингээж авдаг. (Ерөнхийдөө Бурханизмыг оросын колонизмын эсрэг үүссэн реакци гэж үздэг.) Жишээ нь, саяхан хамба лам Чойжамц, Христын шашныхан шашнаа их сурталчилдаг. Бид одооноос л жаахан дуугарч эхлэж байгаа гэж ярьж байна лээ. Энэ нь Монголын Бурхны шашин 100 жилийн өмнөх Бурханизмын нэгэн адил Христын шашныхан шашнаа сурталчилдаг аргыг хуулж байгааг батлана.

Цаг төр
Тухайн үед Оросын хаант засаг Алтайд амьдардаг орос тариачдын эрх ашигт илүү нийцсэн газрын эзэмшлийн тухай хууль гаргасан нь уугуул нүүдэлчин ойрадуудын эсэргүүцэлтэй тулгарчээ. 1896 оны 5 сарын 28-нд оросын тариачид, уугуул иргэдийн газар хувиарлалтын тухай хууль, 1899 оны 5 сарын 31-нд Алтайн нутгийн хүн амын сууршилтын тухай хууль тус тус гарчээ. Дээрх хоёр хууль уугуул иргэдийн “илүүдэл” газрыг авч шинээр суурьших тариачдад өгөх зорилготой байж. Энэ байдал нь улс төрийн ямарваа нэг эрх мэдэлгүй ойрадууд Бурханизмыг үүсгэх нэг шалтаг болж.

Мөн Орос-Японы дайн нөлөөлсөн бололтой. Японтой анх байлдаад ялагдсан Оросын засаг захиргаа Азийн бүсэд оршдог уугуул нутгийханд сэжиглэнгүй хандаж байсан байна. Тиймээс ч зарим судлаачид Бурханизмыг шашны хэлбэртэй үндэсний эрх чөлөөний хөдөлгөөн гэж тодорхойлжээ. Бас нэг сонирхолтой дүгнэлт бол, хятадын худалдааны ашиг сонирхолыг төлөөлсөн монголын ламаизмын Алтайд нэвтрэх гэсэн оролдлого гэсэн дүгнэлт байна.

Монголын ламаизм гэснээс…Бурханизмын үүслийг Богд Жавзандамбын сэдэж, санаачилж байсан бодлого, үйл ажиллагаатай холбож гүнзгийрүүлж судалмаар санагдана. Учир нь Монголын тусгаар тогтнол, бүр цаашлаад хамаг монголыг нэгтгэх үзэл санаа хүчийг авч байсан цаг үе бөлгөө…

Мөн бурханчууд “Дөрвөн Ойрадыг дурсаж, малгайдаа дөрвөн цацаг/залаа. Алтан Ойрадыг санаж дээлэндээ цагаан молцогтой” гэсэн мөргөлийн дуу дуулдаг байжээ. [На шапке четыре кисти - память о Тербен-Ойроте. На шубе белая кисточка - память о золотом Ойроте]

Монголын Бурхан шашны нөлөө
Дээрх түүхийг цухас харахад алтайчуудыг лууны дүрстэй зоосоор хулхидаж орос мөнгө, дарь, хар тугалга авах гэсэн монголчуудын молиго байсан юм бол уу гэмээр сэжиг төрнө. Манайхан баян байсан биш—Оросын цагаан хаанаас мөнгө гуйгаад зэвсэг авах гээд явч байсан хүмүүс алтайчуудаас цуглуулсан мөнгө, дарь, тугалгыг газрын гаваар унагачихаагүй нь мэдээж… За энэ яахав, тоглоом шоглоомыг орхиход…

Бурханизм бол яах аргагүй Монголын Бурхaн шашны нөлөө, хатгалгаар үүссэн, шашин ба улс төрийн шинжтэй үзэгдэл. Нэр нь хүртэл Бурханизм. (Энэ нэрийг оросын үнэн алдартны шашны дэлгэрүүлэгчид өгсөн аж). Mонголд Буддын шашныг Бурхaн/Бурхны шашин гэдэг бөгөөд бид бүр Бурханч ламтай. (Энүүхэндээ хэлэхэд бурханч лам гэдэг утгагүй нэр—барималч лам, зураач лам, эсвэл урлаач лам гэвэл илүү оновчтой санагдана.)

ХХ зууны эхэнд тухайн үйл явдлын гэрч болсон Үнэн алдартны миссионерүүд ба оросын засаг захиргааныхан бурханчуудын ард монголын лам нар бий гэдэгт итгэлтэй байжээ. Усть-канскийн Үнэн алдартны шашны пастер Лука Кумандин Теренгийн хөндийд болсон мөргөлийг “ламаизмд орох мөргөл” гэж үзсэн бол дурдсан явдлын дараа Теренгийн хөндийд очсон губерний захиргааны ахмад зөвлөх барон Бруннов Томскийн амбан захирагчид бичсэн захидалдаа “Судалгаа хийсний дараа [нүүдэлчин] Четын сургаал нь Горный Алтайгаар тэнүүчилсэн монголын лам нараас эхтэй гэдэг дүгнэлтэнд би хүрлээ” гэжээ.

Нэг Үнэн алдартны шашныг дэлгэрүүлэгч “Бурханизм бол алтайчуудын үндэсний шашин болж байгаа бөгөөд, монголын ламаизмын тусгай сект. Одоо халимагуудын нийгмийн амьдралд бурханизмын сургаал айлдагч ярлык-чи нар их үүрэг гүйцэтгэж байна. Тэд нэг зүйлд бүгд санал нийлдэг: бүх халимагууд Бурханд итгэх ёстой бөгөөд Алтайд алтан зуун ирэхэд чөлөөлөгч Ойрадын хаан ирнэ гэдэгт.” гэж нэг бичсэн байна. Мөн тухайн үед амьдарч байсан судлаач В.И.Верещагин “...бөөгөөс ламаизмд шилжих үйл явц нууц боловч, маш түргэн өрнөж байна.” гэсэн аж.

Зарим судлаачид монголын нөлөөг шууд зөвшөөрөөгүй ч “бурханчуудын ертөнцийг үзэх үзэл бодолд ламаизмын нөлөөг үгүйсгэж болохгүй, гэхдээ хэрэв манай халимагуудын зүрх сэтгэлд ойр дотно шинжийг агуулаагүй бол ламаизм дангаараа Алтайн уугуул халимагуудын зүрх сэтгэлийг татаж чадахгүй” гэх мэт бичжээ. Энэ ойр дотно шинжүүдийн нэг нь Алтайн хаан, Ойрадын хаан буцаж ирэх домог ажээ.

Оросын Алтайд монголын лам нар очдог тухай үнэн алдартны шашныг дэлгэрүүлэгчид анх Алтайд очсон цагаасаа тэмдэглэж, ховлож байжээ. Монголоос Чуйскийн хоолойгоор мөн Тарвагатай уулын талаас лам нар чөлөөтэй зорчдог тул үнэн алдартны шашныхан “Монголын ламаизмын аюулаас” эмээж “алтайчууд монголын лам нарт их зочломтгой бөгөөд сургаалыг нь таашаан сонсож, өвчин анагаах эм тан дуртайяа тэднээс авдаг” тухай олон гомдол дээшээгээ бичжээ...

Мөн, Евангелийн сургаалыг дэлгэрүүлэх явцад өмнөд хөрш Монголын лам нар багагүй саад болж байна. Есөн шидийн хутагт, хувилгаан, гэгээнтнүүд манай хилийг даван халимагуудыг Ойрадын хаан ирнэ гэж молигодон шашиндаа оруулж байна гэсэн утгатай нэг гомдол байхад, судлаач В.И.Верещагин “Монгол омгийн хүмүүсийн номлодог, Төвдөөс гаралтай ламаизм нь бүдүүлэг харанхуй ард түмэнд хажууд нь байхдаа ч гэсэн ичиж зовдог харийн оросуудын дэлгэрүүлж байгаа Христын шашнаас илүү дотно билээ” гэж бичжээ. Товчхондоо, Евангелийг дэлгэрүүлэгчид “хэрэв одоо л хатуу арга хэмжээ авахгүй бол алтайчуудтай нэг гарал үүсэл, хэлтэй, амьдрах ахуй, ёс заншил нэгтэй Монголын ламаизм бидэнд томоохон гай тотгор болно” гэж үзээд, тухай үеийн төр засагтаа сануулж байсан байх юм.

Алтайчуудыг Христын шашинд оруулахаар үхэн хатан зүтгэж байсан оросуудад Бурханизм нь “Монголын зүгээс заналхийсэн аюулыг” улам сануулж бажигадуулах нь ойлгомжтой. “Үнэндээ, энэ шинэ итгэл үнэмшил нь Буддын шашин мөөн” гэж Томский епархиальные ведомости сонинд бичээд “харин манай алтайчууд арай гүнзгий ойлгох болоогүй байна. Энэ итгэл үнэмшлийн ертөнцийг үзэх үзэл нь буддын шашных. Жишээ нь Ойрадын хааныг дахин ирэхийг хүлээнэ гэдэг юу гэсэн үг вэ? Хэрэв дахин төрөхөд итгэхгүй бол үүнд итгэх хэцүү шүү дээ. Одоо шинээр орогчид үүнийг ухаж ойлгохгүй байгаа боловч буддизмын метафизикад гүнзгий орвол тэндээс эд бүх зүйлийн тулгуурыг авах болно. Тэгсэн цагт манай алтайчуудыг Христод итгүүлэх бүр ч хэцүү болно” гэдэг дүгнэлтийг тэр цагт гаргасан байх юм.

Хэдийгээр Бурханизмын албан ёсны удирдагч нь ядуу малчин Чет-Челпан гэж үздэг ч—олон мянган хүний зуун зуунаар мөрдөж ирсэн зан заншлыг нь өөрчлөн удирдаж чадсан түүнийг—Теренгийн хөндийд болсон мөргөлийн жинхэнэ зохион байгуулагч нь биш гэж оросын судлаачид бичсэн байна. Чет-Челпаны ард тухайн үеийн алтайн баячууд байсан тухай Бурханизмыг анх судалсан судлаачдын нэг А.Г.Данилин дурджээ. Тэдний нэрсийг бичвэл: Манди Кульджин, Аргымай Кульджин, Кыйтык Елбудин, Сапок Баинкин, Кыргыз Саманов, Чапыяк Юдуев нар.

Эдгээр баячуудын ихэнх нь Монголтой худалдаа наймаа хийдэг, нягт сайн харилцаа холбоотой байж. Гол наймаа нь алтайн ангын үсийг монгол мал сүргээр солилцдог байж. Монголоос тэд мөн цай, торго давуу гэх мэт хятадын барааг бас зөөдөг байсан бололтой. (Буддын шашны эд зүйлсийг ч мөн орон нутагтаа авчирдаг байжээ.)

Кульджиныхан Монгол, Хятад, Төвд рүү бугын эвэр [маральих рогов] гаргадаг байсан гэнэ. Аргымай Кульджиныг угсаатан судлаач Л.Э.Каруновская: “Тэр шашны үнэнийг олохын тулд буддын шашны хятад, япон, төвд болон бусад олон ном уншсан. Монголын лам нартай олон удаа шашны асуудлаар ярилцаж хэлэлцдэг байсан” гэж өдрийн тэмдэглэлдээ бичжээ. Аргымай Кульджин ирээдүй хойчынхоо төлөө санаа тавьдаг, сургууль хүртэл байгуулж байсан байна.

Манди Кульджин ч мөн хойч үеийнхээ боловсрол, мэдлэгт санаа зовж соён гэгээрүүлэх үйлс хийж байжээ. Манди бусдаасаа илүү Монголын лам нартай холбоо сүлбээтэй байсан бололтой. Орост хувьсгал гарахад, 1919 онд Монгол руу нүүсэн гэнэ. Дам яриагаар бол, 1921 онд Монголд хувьсгал гарахад болж галзуурч, дөрвөдүүдийн дунд амьдарч байгаад үхсэн гэнэ.

Гэх мэт алтайн баячууд ямар нэг хэмжээгээр Монголтой холбоотой, Монголын Бурхны шашныг дэмждэг, шүтдэг хүмүүс байжээ. 1910 онд бурханчуудын урилгаар Улиастайгаас Алтайд нэг том лам ирж Кыйтык, Юстука, Улачи, Штопа, Марлушки гэх зэрэг ярлык-чи нарынд зочилсон тухай миссионерууд дээш ховлосон байна.

Үүний дараа Манди Кульджин, Кыйтик Елбудин нар Ховдоос Аксак-чодчи (тэдний дуудлагаар), Улиастайгаас Дондог гэдэг хоёр ламыг урьсан байна. Эдгээр ламыг алтайчууд маш зочломтгой хүлээн авч, бэлэг сэлт их өгчээ.

Мөн Чет-Чеплан, түүний өргөмөл охин Чугул, олонд алдартай бурханч Тырыем нар 1906 онд Монголд Цагаан нуурын хавьцаа нэг ламын гэрт хэсэг хугацаанд амьдарч байжээ. Энэ ламыг алтайчууд Гэгээн гэж дууддаг байсныг харахад том лам байсан бололтой.

Бурханчууд монгол лам нартай сайн харилцаа холбоотойгоос гадна тэднээс суралцдаг байсан талаар олон мэдээ сэлт байдаг аж. Нэрт алтай судлаач А.В. Анохин, ихэнх нь худалдаа наймаа хийнэ гэдэг халхавчин доор Монголд амьдрах хугацаандаа шинэ шашныхаа суурийг судалж, суралцсан нь гарцаагүй гэсэн утгатай зүйл бичсэн байна.

Дан бурханчууд биш, нийт алтайчууд Монгол руу олноороо явж мөргөл үйлдэж, Бурхны шашинд орж байсан нь тэдний нутагтаа авчирч үлдээсэн Буддын шашны судар, эд зүйлс давхар батлана. Жишээлбэл, 2002 онд Онгудайский районы Каракольский хөндийд чулуун дунд нуусан авдар олжээ. Түүн дотор торгонд ороосон төвд судар, хоёр очир, хонх (конк), эрх, ясаар сийлсэн хоёр арслан, Жавзандамба хутагтынх гэмээр хөрөг зэрэг бас бус бурханчуудын онцлогтой зүйлс байсан байна. Монгол бичгээр биш төвд бичгээр бичсэн судар байгаа нь үүнийг эзэмшигч жирийн нэг бурханч биш, харин нэлээн мэдлэгтэй, Монголд очиж буддын сүм хийдэд шавилан суусан хүн байсан болохыг харуулах аж.

Теренгийн хөндий бурханчууд цуглахаас өмнө алтайчуудын хөрш зэргэлдээ Монголын сүм хийдэд шавилан суудаг байжээ. Алтайчуудын дунд судурчы гэдэг Буддын шашны судруудыг уншиж, түүгээрээ мэргэ төлөг хийдэг бүлэг хүмүүс бий болсон байна.

Чет-Челпаны хажууд баячуудаас гадна Монголд олон жил амьдарч, Монголын Буддизмыг сайн мэддэг болсон Тырый Яшитов гээч товарищ байнга байсан тухай мэдээ сэлт бас бий гэнэ. Судлаачид, энэ нөхрийн бурханчуудын үйлсэд оруулсан хувь нэмрийг нэлээн даацтай гэж үзжээ. Тэрээр ярлык-чи нарыг жилд хоёр удаа уулзахад нь сургаж зөвлөдөг байсан байна. Үнэн алдартны шашныг дэлгэрүүлэгчид түүнийг “буддын шашныг гүнзгий ухамсарласан номлогч” гээд, түүний бидэнтэй харилцах нь эелдэг боловсон, номхон дөлгөөн жинхэнэ буддын шашинтны төрхтэй [в принципе буддийское: ласковость, услужливость] гэж тодорхойлсон байна.

Гэх мэтчилэн Бурханизм Монголоос гаралтайг батлах олон баримтууд буй бололтой... Ганцхан жишээ, Бурхныг (Буркан/Быркан/Пыркан) Ак Буркан (Цагаан) гэдгээс өөр Кок Буркан (Хөх) гэдэг байж. Бас Багша/Пагша гэдгийг нэмж хэлдэг байсан байх юм. Кулада тосгоны өвөгчүүд “Багша-Буркан баш болзын” (Бурхан багшдаа мөргөе) гэж олон янзын тохиолдолд хэлдэг байж. Найтаахдаа ч юм уу…

Өнөөгийн байдал
ЗХУ-д өөрчлөн байгуулалт эхэлснээс хойш алтайчууд, одоогийн ОХУ-ын бүрэлдэхүүнд багтсан бусад үндэстний адил угсаа гарал, шашин соёлын өвөрмөц дүр төрхөө сэргээн хөгжөөх эрмэлзэл дүүрэн байжээ.

Үндэсний шашин, соёлтой байх тэдний эрмэлзэл цэвэр алтай-кижигийн Бурханизмыг сэргээх нэг чиг хандлагыг бий болгосон бол Бурханизмыг судлах, танилцах явцдаа Буддын шашныг нээж Алтайн хязгаарт гэгээрэлд хүрэх зам мөрийг тавьсан нөгөө нэг чиг хандлага бас буй болжээ. Доор энэ хоёр чиг хандлагыг задлан үзнэ.

Хэдийгээр алтайчууд цөөхөн ч шашин, соёлоо сэргээн хөгжөөх олон чиглэлийн эрэл хайгуул хийхэд—Үнэн алдартны шашин, Бөө мөргөл хоёр хамгийн мэдээжийн сонголт байсан гэнэ. Гэхдээ тун цөөхөн хүмүүс Үнэн алдартны шашныг сонгожээ. Үндэсний сэргэн мандалтын хөдөлгөөнийхний хувьд бол Христын шашин “оросжуулах”, “үндэстний хувьд амиа хорлох шашин” тул үндэс, угсаагаа авч үлдэх зорилгод нь яавч нийцээгүй бололтой.

Харин Бөө мөргөл дахин сэргэхэд зураач Владимир Чекуева ба түүний хамтран зүтгэгчид их үүрэг гүйцэтгэж. Тэд Тэнгэр (Тенгре), Алтай (Алтай-Кудай/Бурхан-Алтай), Газар дэлхий (Двер-Суу), Умайд (Умай-эме) мөргөдөг аж. Ерөнхийдөө, монголын Бөөтэй адил бүх л уул ус, мод, гол горхи, байгаль дэлхийдээ мөргөдөг гэнэ. Тэд Чет-Челпаныг Хаант Оросын цагдаа нартай адил японы тагнуул гэж үздэг… Хэдийгээр Бөө мөргөл алтайчуудын уугуул шүтлэг ч Чекуевагийн шаманизмыг багашиг тооны алтайн сэхээтнүүд дэмжсэн гэнэ.

Алтайский Бурханизм гэдэг эрдэм шинжилгээний нийтлэлдээ Сергей Филатов цааш бичихдээ, өнөөгийн өрнөж буй сүсэг бишрэлийн хөдөлгөөн нь анх 1991 онд нийгмийн зүтгэлтэн, зохиолч Бронтоев Бедюровын алтайн сэхээтнүүдийг цуглуулж, хуралдсанаас хойш бүрэлдэж, олонд танигдаж эхэлсэн гэжээ. Энэхүү цуглааны гол зорилго нь үндэс угсаагаа хадгалж үлдэхийн тулд шашны харъяалалаа тодорхойлоход оршжээ. “Ард түмний хувь заяанд нөлөөлөхүйц геополитикийн шийдэл гаргах” анхны шашны харъяалалаа тодорхойлох оролдлого нь бөө бүхэн өөр өөртөө эзэн, зохион байгуулалтгүй алтайн Бөө мөргөл ард түмнийг нэгтгэх үүрэг гүйцэтгэх идеологи болж чадахгүй гэсэн дүгнэлтэнд хүргэсэн аж. Харин Христын шашин, дээр дурдсан шиг, оросжуулах шашин тул амиа хорлохтой адил ажээ. Лалын шашин ч мөн “үндэстний соёлыг бүрмөсөн устгахаас” гадна “Казакстанаас довтлох сүсэг бишрэлийн дайралтыг гааруулах” [спровоцировать духовную экспансию Казахстана] аж. Тиймд тэд асуудлыг хэлэлцэх явцдаа “Хэрэв бид хөрш зэргэлдээ ард түмнээс ялгарах зохион байгуулттай догматик шашны байгууллагагүй [духовенством] бол үнэн алдартан, лалын шашныхан манай жижиг ард түмнийг уусгаж, үгүй болгоно” гэж үзээд санамсаргүй шахам Бурханизмыг сэргээх, алтайн гол шашин болгох, суурь чиг хандлага гаргажээ.

Зөвлөлт засгийн үед нийт алтайчуудын 26% дээд боловсрол эзэмшсэн байна. Эдгээр алтайчууд олон төрлийн дээд мэргэжил эзэмшихийн хажуугаар Оросын сэхээтнүүдийн үзэл бодлыг мэдэж, тэр дундаа рерихийн хөдөлгөөнийхөнтэй танилцсан байна. Төрсөн нутаг Алтайд нь, бүр тодруулбал, Уймонский хөндийн Усть-Кокса тосгонд Шамбалын орон бий гэсэн сургаалыг мэдээд Рерихийн Цагаан Бурхны элч—Ойрад гэдэг зургийг хаа сайгүй ханандаа өлгөдөг болжээ.

Николай Рерихийн үзэл бодол, гүн ухаан, сургаалтай танилцаж, судлах явцдаа өөрийн ард түмний итгэл үнэмшил нь оросын сэхээтнүүдийн дэвшилт үзэл санаатай нийцэж буйг мэдээд алтайн сэхээтэн залуус Буддын шашныг судалж эхэлсэн аж. Н.Рерих Бурханизмыг магтан дуулж, үүнийг Буддизм гэж үзсэн нь ч нөлөөлжээ. 1926 онд Төв азийн экспедицээр явж байхдаа Усть-Коксед Н.Рерих хоёр долоо хоног хоножээ. Одоо тийшээ Шамбалыг эрэгчид цуварч, нэг музей байдаг гэнэ. 1970-д оноос Рерихын сургаалыг дагагсад Алтай руу цувран Шамбалыг хайхынхаа хажуугаар алтайчуудын зан заншил, ардын мэргэн ухааныг сонирхсон нь алтайчуудыг өөрсдөө сүсэг бишрэлээ хайхарч, анзаарахад түлхэц болжээ.

Буддист бурханчууд pерихийн сургаалын тэдэнд их нөлөөлснийг хүлээн зөвшөөрдөг аж. Б.Бедюров гээч хүн “Рерихийн сургаалыг дагагчид бидэнд Буддын шашныг заасан” гэж Сергей Филатовт хэлсэн байна. Гэхдээ үндэстний шинж чанарыг төвийлгөх эрмэлзэлтэй буддист бурханчууд оросын рерихын нийгэмлэгүүдтэй, хэдийгээр ойр дотно харилцаатай ч нэгмөсөн нэгдэж бас чаддаггүй аж.

Буддист бурханчуудын лидерүүд Бурханизмыг Буддизм гэж үзээд, 1904 оныг Зүүнгарын улс мөхөснөөс хойш тасалдсан уламжлалт буддын шашинд буцаж орсон он гэж тайлбарлажээ.

1991 онд анхны буддын шашны нийгэмлэг байгууллагдан, уг хөдөлгөөний лидерүүд Далай Ламтай уулзсан байна. Далай лам Бурханизмыг “алтайн буддизм” гэж хүлээн зөвшөөржээ. Түүний төлөөлөгчид хэд хэдэн удаа Горно-Алтайскид ирсэн байна. Мөн гурван хүүхдийг Буриадын Ачинский дацанд сургахаар явуулсан байна. Харин Алтайд очсон буриад лам нар зохих хүндэтгэл үзүүлээгүй алтайчуудад нэлээн сэтгэл дундуур буцсан бололтой.

Үүнээс гадна (Япон хааныг хүлээж байснаас болоод ч тэр үү) “үндэстний итгэл үнэмшлийг” (синтоизм) багтааж, мөн буддын шашинт улсууд дотроос хамгийн хөгжсөн улс тул Японы Буддизм алтайчуудын сонирхолыг их татсан бололтой. Япон лам Дэюнсэй Тэрасаво Алтайд хэд хэдэн удаа айлчилж, 1992 оноос Бадамлянхуан судар гэдэг сангхаг толгойлох болжээ. Тэрээр Горно-Алтайскийн нэгэн уулан дээр хэдэн сар бясалгал хийсэн байна. Гэхдээ Петербургын дацангын оросын лам нартай алтайн буддистууд бусдаас илүү дотно харилцаатай гэнэ. Дөрвөн хүүхдийг маш идэвх, санаачлагатай петербургын дацанд сургахаар явуулжээ.

Буддизм—сөрч, өрсөлддөггүй шашин болохоор, алтайн сүсэг бишрэл: Алтай-Кутайд мөргөх нь Буддизмд багтаж, шингэх боломжтой тул, мөн байгаль орчин, үндэстний зан заншлыг хүндэлдэг тул (алтайчууд экологийн буддизм гэдэг хэллэгийг ч хүртэл бий болгосон байна) Буддын шашныг сонгосон гэж буддист бурханчуудын лидерүүд хэлдэг гэнэ. Алтайчууд буддын шашинтан болохыг эрмэлзэж буй ч ардын итгэл үнэмшлээсээ татгалзахыг хүсэхгүй байгаа ажээ. Буддын шашны нийгэмлэгүүдийн лидерүүд нирван хүрэхийг хүсдэггүй, хойд насанд итгэдэггүй гэж өөрсдөө хэлсэн ч нэг л зүйлд харин бат итгэлтэй байдаг гэнэ: Буддизм алтайн ард түмнийг оросуудад уусахаас аварна гэж. “Бид биш гэхэд бидний хүүхдүүд нирван болохыг хүснэ”.

Хэдийгээр Бөө мөргөлийг сөрч гарч ирсэн боловч Сүүн шүтлэгт, Хар шүтлэгээс олон зүйл нэвтэрч орсон бололтой. Нэгдүгээрт, бөө нар Бурханизмд орж, шинэ шашны “дээвэр доор” хуучин сүсэг бишрэлээ хадгалан үлджээ. Хоёрдугаарт, уламжлалт ардын зан заншил, итгэл үнэмшлийн нэрийн доор эргээд, хэдийгээр Бурханизмаас Буддын шашинд шилжиж байгаа ч, Хар шүтлэг буюу Бөө мөргөл Бурханизмын нөлөөнд сэргэж байгаа бололтой. Учир нь алтайн Буддист бурханчуудын ганц зорилго бол үндэс угсаагаа аварч үлдэх билээ. Мөн алтай-кижигийн үндэстний шашныг буй эрмэлзэлтэй хүмүүс бурхныг Монголтой хамааруулахгүй байгаа бололтой…

Дүгнэлт
Энэхүү ээдрээ, зөрчилтэй үзэгдлийн өнөөгийн байдлыг дүгнэж зүрхлэлгүй дутуу орхиод хэдхэн зүйл хэлэхэд…

Шашны зарим үүрэг зорилго—тэр тусмаа Монголын Бурхан шашны—Бурханизмын түүхээс тод харагдана. (Хэдийгээр Алтайд бурхан дутуу төрсөн гэлээ ч.)

Монголын эцсийн соёлын экспанси/довтолгоо гэж нэрлэж болох энэхүү үзэгдэл, монголчууд Буддын шашинд нэгмөсөн орсон нь манжууд маниусыг мангартуулсан биш харин цэргийн хүч буурч, эрх мэдлийн төлөө тэмцсэн, омог болгон өөрийн уулс ус, мод чулуунд мөргөдөг, нутаг аймгаар хуваагдсан нүүдэлчид “ард түмний хувь заяанд нөлөөлөхүйц геополитикийн шийдэл гарган” Бурхан шашны доор нэгтсэн үйлдэл байжээ гэдгийг, мөн харанхуй буурай нүүдэлчдэд Буддизм Бурхангүй бол түгэхгүйг бас батлана...

Ганц асуулт! Чухам яагаад 1904 онд, хэрэв ойрадууд үндэс угсаагаа авч үлдэхийг хүссэн л юм бол, үеэс үед шүтсэн Бөө мөргөлөө өргөмжлөн шүтэлгүй, Бурханизмыг үүсгэж Бөөгийн эсрэг “дайн зарлаж” эцэг өвгөдийнхээ (Чингэс хааны!) шүтэж байсан шүтлэг, мөргөлийг Оросын цагаан хааны ивээлд ортол мөшгиж, шахаж хавчсан юм бэ? (Бүр зарим Бурханизмыг монотеизм гэж үздэг бурханчууд Бөө нарыг Христын шашинтангуудаас дорд үзээд, Христын шашинтай алгуур ижилсэн, икон гэртээ тавьдаг байжээ. Яагаад?)

Эдийн засаг, улс төр, Монголын хатгалгыг энд орхиод зөвхөн үндэс угсаагаа үлдээх гэсэн ойрадуудын эрмэлзэлийг хөндвөл дээрх асуултанд ганц хариу бий: Христын шашин дэлгэрч, оросжиж эхлэхэд хоцрогдсон буурай Бөө мөргөл мөхөлд хүргэх аюултай тул Үнэн Алдартны шашныг сөрч зогсож чадах, дэвшилд идеологи, шашин зайлшгүй шаардлагатай болж. Бараг зуун жилийн дараа ерөөд оны өөрчлөн байгуулалтын үед “необходимостью принимать геополитические решения, могущие повлиять на судьбу народа”, гэж тодорхойлоод хуралдахад нь хүртэл Бурханизм ганцхан сонголт байсан нь нэгийг хэлнэ. (Далайд живэх мэт барьцгүйдэхэд нь БУРХАН гэдэг монгол үг Буддизмд амлуулж түүхэн үүргээ гүйцэтгэжээ.)

Гэхдээ, Бурханизм алтайчуудыг шашин, идеологи болж оросжихоос хамгаалж чадах уу? (Сергей Филатов Бурханизмыг [алтайчуудын] шашинтай болох гэсэн мөрөөдөл, шашны хий үзэгдэл гэжээ.) Бурханизмыг сэргээхэд Монголын Бурхан шашин чигчий хурууны ч нэмэргүй байсан шиг үндсэрхэг үзэлтнүүдийн бий болгох “алтайн цэвэр шашин”, “цэвэрших” тусмаа, Сергей Филатовын бичсэн шиг, хөрш зэргэлдээ улсуудаасаа зээлдэх хэрэг гарч, тэгэх тусмаа оросын нийтийн соёл, оросын new age, оросын рерихын хөдөлгөөнийхөнд автан оросжих болно.

Харин баруунаас ирэх Буддын шашны давалгаанд автан Бурханизм Бурхангүй Буддизм болон хувьсаж чадвал оросын соёлыг сөрөлгүй, түүнээс төлжсөн, түүнийг төлжүүлсэн гэгээрсэн, соёлтой, дэвшилт ард түмэн Алтайн хязгаарт буй болно...

Х.Эрдэмбилэг
2009 оны 10 сарын 17-ны 16.50 цаг…


Эмхэтгэж бичсэн орос материалууд.
Бурханизм: североалтайский периферия, Д.В.Арзютов http://web1.kunstkamera.ru/siberia/Texts/Arzyutov-Burkhanizm.pdf
Алтайский Бурханизм, Сергей Филатов http://www.archipelag.ru/authors/filatov/?library=1828
Бурханизм – новая духовная доктрина Алтая, И.А.Жерносенко http://mustagclub.ru/blog/burhanizm_doktrina_altaya/
Ойрат-монголы http://www.hamagmongol.narod.ru/oyirad/index_m.htm
Бурханизм. Движение бурханистов на Алтае в 1904 - 1905 г., Екеев А.А.
http://studlib.ru/article/a-1051.html
Влияние монгольского буддизма на формирование и развитие бурханизма на Алтае, В.К.Косьмин http://www.bestreferat.ru/referat-92453.html

Saturday, 17 October 2009

Бурханизм (зургууд)



Зургийн тайлбар:
Цагаан бурхны элч Ойрад, Н.Рерих. 1924 он
Чет-Челпан эхнэрийн хамт
Монголоос авчирсан судар
Бурханчуудын мөргөлийн газар
Бурханчуудын эд зүйлс
Өнөө цагийн алтай кижи-үүд