Sunday, 5 October 2008

Аавын найзуудыг дурсахуй буюу сэтгэлийн өрийг өгөхүй

Аавыг Бээжинд ажиллаж байхад Сампиа ах /ээж тэгэж дууддаг/ ирээд найргиж суухдаа аавд,
-Би Болор цомын талаар юм бичих гээд материал цуглуулсан. Энд нэг сүрхий бичдэг залуу гараад ирлээ гээд “Өдрийн сонинд” гарсан; зохиолчдыг “доромжилсон” миний нэг нийтлэлийг үзүүлжээ. Аав тэгэхэд нь дуу алдан,
-Өө наадах чинь манай Ээбээ шүү дээ гэхэд Сампилдэндэв ах гайхан
-Өө тийм үү, Ээбээ ийм том болчихсон юм уу? Би бүр ''халаасандаа хийчихсэн'' хүүхэд байсан юм гэж хариулсан гэдэг. Энэ тухай хоёр жилийн өмнө би Бээжин рүү утасдахад,
-Бид бүр бөөн инээд хөөр болоод байж байна. Сампиа ах нь ирээд... гэсээр ээж над ярьсан.

Аав Сампиа ахад,
-Цаадах чинь болсон болоогүй юм бичээд, одоо ном гаргана гээд байгаа гэхэд
-Гаргалгүй яадаг юм. Номыг нь гарга. Би өмнөх үгийг нь бичье гэж аавыг “загнасан” гэдэг.

Хэрэв Сампилдэндэв гуай тэгэж над урам өгөөгүй бол хоёр жилийн өмнө анхны номоо би зориглож хэвлүүлсэн эсэхийг тааж мэдэхгүй байна. Би ном хэвлүүлсэндээ одоо ч ичиж, зовж, харамсдаггүй болохоор Сампилдэндэв ахад улам л талархдаг.

Тэгээд, номоо эмхэтгээд Монгол явуулахад Сампилдэндэв ах ном мялаах сайхан үгс бичиж өгсөн билээ. “...Эрдэмбилэг дүүгийнхээ уран бүтээлийн нь замд сүүн цацал өргөж, мялаалга үг нэмэрлэв” гэж бичсэн тэр сайхан үгс надад урам зориг хайрлаж “уран бүтээлийн замд гарчихсан” ч юмшиг гайхалтай сонин мэдрэмж төрүүлж, өөрийгөө тоох нэг шалтаг болдог.

Харамсалтай нь, миний ном хэвлэгдэн гарахаас өмнө; миний номыг үгээр мялааснаасаа хойш хэдхэн хоногийн дараа энэ сайхан сүрлэг хүн хорвоогийн мөнх бусыг үзүүлсээн.

Тэр үед би талийгаачийг таньдаг байсан нэг хүнтэй би тааралдаж, түүнээс би талийгаачийг ямар шударга, зарчимч, хатуу хүтүү үгтэй, өөрийн бодолдоо тууштай, тэр болгонд өмнөх үг бичиж өгөөд байдаггүй хүн болохыг мэдсэн.

Түүний ярьснаар, Сампилдэндэв ах номных нь өмнөх үгийг нь бичиж өгнө гээд архийг нь уучихсан нэг нөхрийг шалгаагаад байхаар нь
-За чи ямар олигтой ч юм хийсэн биш. Тэгэж их архиндаа харамсаад байгаа бол дагаад явахгүй юу. Би чамайг архидуулъя гэсэн гэдэг...

Би азтай хүн. Монголын өв соёл, уламжлалыг судалж, амийг нь хамгаалж явсан нэг том хүнээр анхныхаа номыг “амжиж” мялаалгасан. Үүндээ ч их билэгшээдэг.

Ингээд бодоход, номынхоо өмнөх үгийг ганц хундага ч архи гарздалгүй би бичүүлжээ. /Аав хамт уусныг нь би тооцдоггүй юм/. Магадгүй тийм болохоор ч, тэр сайхан хүнд би өртэй хоцорсон мэт надад санагддаг байж болно. Намрын энэ үдэш талийгаачийг ийнхүү дурсан суугаа минь үүнтэй ч холбоотой байх.

Үнэндээ, тэнгэрт одсон хүнтэй яаж ч, сэтгэлийн өрийг барагдуулах билээ дээ. Бид зөвхөн дурсаж, санаж, амьд байхдаа хийсэн бүтээснийг нь үргэлжлүүлж л; талийж одсон нэгнээ дэргэд байгаа мэт санаа бодолдоо “амьдруулж” чадна. Амьд бидний үхсэндээ төлөх өр шир хэзээ ч барагдашгүй мэт...

*
Саяхан би Монгол руу бас ярилаа. Ааваас,
-Нямаа ах юу хийж байгаа юм бэ гэж асуухад
-Өө Нямаа ах нь нас бараад удаж байна. Бид хоёр муудчихсан байсан юм. Би ч очиж чадаагүй. Тэр хүн надад гомдсоор үхлээ дээ гэж аав надад хариулав. Миний сэтгэл эзгүйрэх шиг болсон. Очоод уулзана даа гэж би дотроо найдаж байсан юмшиг байна. Магадгүй, шил архи авч өгнө ч гэж бодож явсан байх.

Нямаа ах над их сайн байсан. Согточихоод хаяа уйлна. Уйлах нь согтуугийн солиорол биш, сэтгэлд хурсан зовлонгоо гаргах гэж байгаа мэт уйлна; миний сэтгэлд хоногшжээ. Би бүр хар багаасаа, комбинатын нийтийн байшинд байхаасаа л, Нямаа ахыг бүдэг бадаг санадаг болохоор аав тэр хоёр нэлээн эрт үерхсэн юмшиг байна. /Ховд аймгийн Буянт сумд төрсөн хүн учир арга ч үгүй юм уу даа; аав Ховдын Цэцэг сумынх/. Нямаа ах их л цэвэр цэмцгэр гоё залуу байсан санагддаг. Харин хожим оюутан байхдаа, намрын нэг хүйтэн, зэвхий, бүрэнхий орой, 4-р хорооллын автобусны буудлаас, өмссөн хувцас нь хуучирсан, барьсан дипломат цүнх нь моодноос гарсан шал согтуу түүнийг Ялалт руу автобусанд суулгаж өгөх гээд зогссож байхад өөрийнх нь насны нэг гоё эгч харж, харж байгаад надаас жаахан эмээн
-Эгч нь наад хүнийг чинь хүргээд өгье гэж гуйсныг мартдаггүй юм. Тэгэхэд би тэр эгч Нямаа ахыг өмссөн, зүүснээр нь биш харин Монголын нэг боддог сэтгэдэг сэхээтэн явж байна гэж хүндэлсэн болохыг гадарласан. Хэдийгээр Нямаа ах тэр хүүхнийг танихгүй байсан ч “тархиараа” хүүхэнд тоогдсон ахаараа би их бахархсан юмдаг.

Хэд хоногийн өмнө зохиолч Готовын Нямаагийн хоёр богино үгүүллэгийг би бийрбэх вэбсайтаас уншив. Уншиж байхдаа би өөрийн эрхгүй “Ээбээ чинь бас үгүүллэг бичиж байгаа шүү дээ” гэж түүнд хэлмээр санагдсан...

Хэрэв тэртээх тэнгэрт миний үгийг сонсдог бол Нямаа ах лав уйлна даа. Архинд нь гүйдэг, архи үнэртүүлсэн хошуугаар нь үнсүүлдэг, харанхуй шөнө Гандангын ноходыг хуцуулсаар жалганд нисгэчилгүй согтуу гэрт нь хүргэж өгдөг жижигхэн бандийг тэрбээр лав танина даа. Таниад лав уйлна даа...

Толбогүй монгол гэдэг ном хэвлүүлж гаргасандаа би сэтгэл хангалуун байдаг; xарин Монголын зохиолчдыг архичид гэж бичсэнээ эргэцүүлж бодож байна.

Үнэндээ, монгол хэл өдий зэрэгтэй байгаа чинь энэ л архичин зохиолч, яруу найрагчдын гавьяа шүү дээ. Хэрэв эд байгаагүй бол кирилл үсэгтэй монгол хэл хөгжөөгүй, бид өнөөдөр харь хэлээр хоорондоо харилцаж, ойлголцдог байхыг хэн үгүйсгэх билээ. Дэлхийн олон жижиг улсууд төрөлх хэлээ мартчихсан шахам байдгыг алийг тэр гэхэв. Тэгээд ч, бодол санааг боомилсон бялдууч нийгэмд хэрэв солиорохгүй л гэвэл архи уухаас ч өөр аргагүй л байдаг байх л даа, хөөрхийс…
2008.10.03
21.26

НОМ МЯЛААХ ҮГ

Энэ 2006 онд “Бидний араншин” цувралаар гарсан “Гурван монгол зодолдоно” ном уншлаа. Уг номонд манай нэрт нийтлэлч Баабар, Баярхүү нарын зэрэг хүмүүсийн улс орныхоо өнөөгийн дүр төрхийг өөр өөрийн үзэл бодлоор харсан бүтээлүүд багтасны дотор Х. Эрдэмбилэгийн “Толбогүй Монгол” нийтлэл орсон байв. Уг нийтлэлээс би түүний авъяас билгийн очийг олж харлаа.

Дараа нь “Өдрийн сонин”-д нийтлэгдсэн “Эх оронч үзлийг эргэцүүлж үзэхүй” өгүүллийг олж уншаад, эх оронч үзлийг дэвэргэсэн хүмүүс бол яруу найрагч, зохиолчид гэж бичсэнтэй нь санал нийллээ. Тэрээр энэхүү нийтлэлдээ олон яруу найрагчдын сахалтай, сахалгүй хушуугаар үнсүүлж явснаа дурсан бичээд яруу найрагчид, зохиолчдыг хөөрхөн “чимхсэн” байлаа. Тэр “чимхүүлсэн” хүний нэг нь яах аргагүй би мөн гэж бодогдоод “алдаагаа” ухаарлаа.

Одоо Эрдэмбилэг харь холын Лондонгоос интернэтээр санаа, бодлоо дэндүү гэмээр эрх чөлөөтэй илэрхийлэн бичсэн эссе өгүүллүүдээрээ өөрийн гэсэн уншигчтай, танил найз нөхөдтэй болсон байна. Саяхан миний шавь, бас миний үл таашаадаг модернист урлагийн онолч Мөнхбаяртай уулзахад Эрдэмбилэгийн интернэтэд оруулсан бүтээлүүдийг сонирхон уншдаг, танилцсан гэдгээ хэлж байна лээ.

Монголчууд бид өв соёлоо, уламжлалаа мартаж байна гэж залуучуудаа зэмлэх дуртай болсон шүү дээ. Гэхдээ бас монголын өв соёлыг мартаагүйгээр барахгүй, эдүгээгийн даяаршлалын эринд эх орныхоо, түүний утга соёлын төлөөнөө авъяас билгээ зориулж буй хойч үе маань өсөн өндийж байгааг бахархан тэмдэглэх ёстой юм. Тийм соёлтой, боловсролтой олон залуусын нэг нь миний эрхэм дотно анд Хүрэлбаатарын хүү Эрдэмбилэг мөн бөгөөд үзэл бодлоо чөлөөтэй илэрхийлж, үгийн үнэнээр “тэмцэж” буйд талархах хэрэгтэй гэж бодном.

Уншигч та бидний заримын нь тогтсон таашаал, хэвшсэн ойлголтод нийцэхгүй ч байж /бас нийцэж ч байж/ болох “Толбогүй Монгол” хэмээх энэхүү оюун бодролын номоо уншигч танаа толилуулж буй Эрдэмбилэг дүүгийнхээ уран бүтээлийн нь замд сүүн цацал өргөж, мялаалга үг нэмэрлэв.

Монголын улсын гавъяат зүтгэлтэн, Монголын шинжлэх ухааны академич, утга зохиол судлаач, доктор профессор Хорлоогийн Сампилдэндэв
Улаанбаaтар хот, 2006.10.07

5 comments:

Ш. Баатар said...

Eebee Sanildendev ahyn talaar tun saihan dursamj bichjee. Bi ood bolohod ni ingej bichij bailaa.

http://dayarmongol.com/index.php?option=com_content&task=view&id=355&Itemid=117

Бум-Эрдэнэ said...

Тиймээ Ээбээ бид тэднийг санан дурсах төдийгөөр л хэсэг хугацаанд "амьдруулж" чадна. Гэхдээ ингэж чадаж байгаа нэг нь л хүн байж чадаад байгаа юм. Санан дурсдаггүй хүмүүс байх шиг байгаа юмаа. Сайхан аавыг буянд бурхадын мутарт ойрхон өсжээ чи. Энэ бас л нэг ховорхон заяа юм даа. Бичээд байгаарай Ээбээ. Тэд бас "тэндээс" уншаад л байгаа

eebee said...

Баярлалаа Бум-Эрдэнэ ахаа. Баатар ах бас их сайхан шүлэг хоёр жилийн өмнө бичсэн байна лээ

ganga said...

"Монгол зан үйл, аман зохиолын харьцуулсан судалгаа"г олон жил хийсэн мундаг хүн дээ.
Эбэ улам ихийг хийж бүтээгээрэй.

Anonymous said...

Teer jil Jagdaliin Lkhagva agsan, Baljiriin Dogmid guai hoior sarhad neleen hurtsen bololtoi Horoolliin denjeer hutlulzuud yavj baih n aanai l Mongol geriin hoimort zalrah hos avdarnii arslanguud n amilaad, ezemjil gazraa ergeh met baidagsan. Bodvol Khurelbaatar guain joornii hugas shiliig nugaslachihaad l horvood delhiig olj yadan tenter tuntar alhsan baij magad. Esvel Eebee ahiin guij avchirsan yumiig hurtsen yum bol uu? Gemgui saihan humuus shuu ter ueiinhen.