Saturday, 3 May 2008

Ардчилал "ам бариулчих" вий

"Толбогүй монгол" номноос, дэлхийн хэвлэл мэдээллийн эрх чөлөөний өдөр зориулав.

Ам барих ачтай боллоо гэж монгол өвөгчүүд бэлгэшээдэг байжээ. Орчлонг орхих цаг ирэхээр ачаараа сансрын хүлээсийг тайлуулдаг заншилтай байж. Харин одоо ам барих гэдэг нь ихэс дээдэс эвгүй этгээдийн амыг үдэх гэсэн утгатай болсон. Нам, дарга, алт мөнгө, албан тушаалаар аль хориотой бүхнийг ярьж буй амнуудыг тагладаг есөн шидийн арга манай нийгэмд дэлгэрээд ардчиллыг боомилов. Ерөнхийлөгч асан Багабандийн хэлснээр, эрх дархаа хадгалан үлдэхийн төлөө чөтгөр шуламтай ч нөхцөхөд бэлэн дарга нар ардчиллын хөгжилд үнэхээр хамгийн их гай тарьж(1), олон амыг үдэж байгаа энэ үед бие даасан хэвлэл, мэдээллийн хэрэгсэл, хариуцлагатай сэтгүүлзүй, чадварлаг, мэргэшсэн, ёс зүйтэй сэтгүүлч, сурвалжлагч нар ардчиллын хөгжилд үнэлж баршгүй хувь нэмэр оруулна гэдэг гарцаагүй. Гэвч манай хэвлэл мэдээллийнхэн хэн нэгнийг дан сурталчлах багаж болдог нь гашуун үнэн. Чөлөөт сэтгүүлзүй Монголд хөгжиж байгаа нь бахархалтай. Гэм нь чөлөөт сэтгүүлзүй маань ''чөлөөт ёс суртахуунтай'' болохоор өлөн ходоодныхоо хэмжээгээр монголчуудын ''тархийг баздаг''. Хэн мөнгөтэй нь худалдаж авдаг ёс зүйгүй сэтгүүлзүй гай болно уу гэхээс гавьяа байгуулахгүй. Мөнгө өгвөл гэмгүй хүнийг ''алж'', гэмтэй хүнийг ч хаацайлж чадна. Хэрэв цаашдаа ийм явбал шар, цагаан сонин гээд ялгарах ямар шаардлага байна? Бүгд л адилхан шар нохой мэт шарвадаг өөдгүй төрхтэй юм биш үү.

Уг нь яаж ч бодсон эрүүл сэтгүүлзүй хөгжилд тустай. Эрүүл сэтгүүлзүй бол бурууд халтай, зөвд ээлтэй. Далай Ламын хэлснээр хэвлэл мэдээлэл бол заан шиг урт хошуутай байж дарга, цэрэг хэнийг ч ялгалгүй шиншилдэг байх ёстой. Улсын мөнгийг завшдаг албан тушаалтныг ярзайтал үнэнийг нь бичдэг, ядарч зүдэрсэн ард түмний цуглуулсан мөнгөөр тэднийг ''тансаглуулдаггүй'' хянах чадвартай баймаар. Албан тушаал хөөж буй хүнд золиослох зүйл байдгийг мэдрүүлэх л хэрэгтэй шүү дээ. Энэ үүргийг сэтгүүлчид л сануулна.

Нэг ийм явдал болжээ. Нэгэн томоохон тушаалтан ''хүрд эргүүлэх боломж олдлоо'' гэдэг шиг татварын мөнгөөр тансаглах боломж олдохоор нь хөөрхөн хүүхэн сугавчлан нисэж өгч. Дараа нь харин энэ ''нислэг'' нь сонин дээр ''харайж явжээ''. Үгүй, яадаг ийдэг билээ гээд л манай дарга тэвдэж эхэлж дээ. Хүн амьтны нүүр царай харахаас ч ичээд эвгүй байдалд орсон гэдэг жигтэйхэн. Уул нь хэд хоногийн өмнө үл таних этгээд ''шантаажлахад'' нь тоогоогүй өнгөрсөн юмсан ч. Харин эцэст нь азаар шахам нэгэн хашир бурхи олдож хаана очиж ''ам таглахыг'' зааж өгөхөд чацга алдах шахсан дарга танилынхаа заасан газар луу нь утас цохив. Бага зэрэг даруулгатай, тэгсэн хэрнээ намба алдахгүйхэн шиг өөрийгөө танилцуулж учир начраа тайлагнаж л дээ, хөөрхий. Шингэвтэр хоолойтой, бөөрөнхий хэлтэй үл таних нөхөр утасны цаанаас ''4 саяыг өгчих, тэгвэл нам'' гэжээ. Дарга ч сандарч ''Надад хаанаасаа тийм их мөнгө байх билээ. Би ч мөнгөгүй хүн шүү дээ'' хэмээн учирлав. Нөгөөдөх нь ч утсаа өөр шиг нь тасалсангүй. Зөвшилцөл өрнөж, даргыг дарамтлахгүй, сониныг эцээхгүй тохироонд хүрэн энэ явдал амар сайхандаа жаргажээ. Тэр цагаас хойш нэг ч үг, үгүүлбэр сайн эрийг сандаргаагүй гэдэг. Харин хаяа халчхаараа хар дарсан зүүд шиг явдлаа дурсан мар, мар хийн малилзаж суудаг юм гэнэ. Энэ түүхийн морал юу вэ? Явдалтай сайд бол явдлаа зас, засаж чадахгүй бол сониныг ''баярлуул'' гэсэн сургамжтай ажгуу. Өнөөдөр өөрийгөө аргалсан дарга маргааш өрөөлийг ''хийхийг'' хэн байг гэх юм бэ.

Хэрэв хүний мөч аминд хүрэхээр хөлдөж, түлэгдэж, гэмтэж, бэртсэн бол тасалдаг. Гар хөлгүй болгох гэсэндээ хяргаж байгаа юм биш харин амийг нь аврах гэсэндээ тасалдаг билээ. Үүнтэй адил нийгмээ цэвэрлэх зэвсэг байх үүрэгтэй сэтгүүлчид ардчилал, эрх чөлөө, шударга ёсны манаанд сэрэмжтэй зогсож, эх орны эрх ашгийг хөсөрдүүлсэн аливаа үйлдлийг илчлэхэд нэмэр болох ёстой болохоор XXI зууны Монголын сэтгүүлзүй ардчилсан нийгмийн үнэт зүйлсийн төлөөх тэмцэлд манлайлбал бахархууштай.

Экс ерөнхий сайд Элбэгдорж нэгэнтээ, одооноос эхлээд өөр дүрмээр тоглоё, урьдын явдлыг өршөөе гэсэн утгатай аргаа барсан үг хэлж билээ. Бодоод байхад энэ санаа хэзээ ч бүтэхгүй бололтой. Учир нь аливаа үйлдэл үр дагавартай. Өчигдөр авсан авилгалын хариуг өнөөдөр өгч амжаагүй, олон томчууд амьд яваа. Хариугаа нэхсэн олон ''гар цайлгалт'' ар, араасаа цувсаар авсанд ортол нь салахгүй. Багабандийн илчилснээр үндсэн хууль, бусад хуульд өөрчлөлт оруулах замаар өөрсдийнхөө ноёлох байр суурийг бэхлэх гох дэгээнүүдийг урлах эрдэмд мэргэшиж, өвлөн залгамжлагчдаа бэлтгэхэд гаршсан улс төрчид сурсан зангаа амархан тавихгүй. Дарга нарынхаа үгийг хэлбэрэлтгүй дагаж ''зарим хэрэгт зарц мэт хүлцэн явахаа'' сүрхий сайн биелүүлж байгаа нөхөд томорсоор байхад, хэрхэн шинэ дүрмээр тоглох билээ. Тиймээс бидэнд нийгмээ хэрэв цэвэршүүлье гэвэл ангал рүү үсрэх мэт зоримог үйлдэл хийх ёстой.

Ер нь та бүгд анзаарсан уу. Монголын төрд ганцаардсан, тойргоос гарсан хүмүүс хаяа үнэн үг хэлж нийтийг цочоох юм. Элбэгдорж хусагдсныхаа дараа Монголын нийгэм авилгалд живсэн гэж хэлсэн. Багабанди жилийн өмнө үнэнийг сонсохыг хүсч байвал чөлөөтэй ярих боломж олго. Хориг, хязгаар, утгагүй хяналтаа зогсоо хэмээн ''зандарсан'' билээ. Хэрвээ саарал ордныхон өдөр болгон ингэж үнэнийг айлддаг байсан бол юу гэж бид хэлэх үгнээсээ айж суух вэ. Гэвч үнэндээ тойрогт нэгэнт л орсон хүмүүст итгэх зориг алга. Ямар ч шударга, ёс суртахуун, мэдлэгтэй байгаад нэмэргүй. Баабарын бичсэнээр төрийн шинэ хүчин, шинэ хууль, шинэ логик, шинэ дүрэм буй болж байж Монгол орон сүйрэлгүйгээр чөтгөрийн тойргоос гарна. Энэ чөтгөрийн тойрог бол сансрын хүрд юм. Сансар хорвоод аврал үгүй билээ. Ганц аврал бол тойрог, хүрднээс гадна зогсох… Тойргийн цаана олон хүн бий юу?
2006.03.16
1. Монгол улсын Их Хурлын хаврын чуулганы нээлтийн хуралдаан дээр Монгол улсын Ерөнхийлөгч Н. Багабандийн хэлсэн үг. 2005 он. ''Үндсэн хууль, бусад хуульд өөрчлөлт оруулах замаар өөрсдийнхөө ноёлох байр суурийг бэхлэх гох дэгээнүүдийг урлах эрдэмд мэргэшиж, өвлөн залгамжлагчдаа бэлтгэхэд гаршсан улс төрчид, ард түмнээсээ тасарч долдой бялдуучдаар тойрон хvрээлүүлсэн “удирдагчид”, урт удаан хугацаанд эрх дархаа ямар нэг аргаар хадгалан үлдэхийн төлөө чөтгөр шуламтай ч нөхцөхөд бэлэн дарга нар ардчиллын хөгжилд хамгийн их гай тарьж, саад учруулах нигууртай…Олон нийтийн ашиг сонирхлыг илэрхийлэн үнэнийг илтгэн үзүүлж, энэ талаараа өөр хоорондоо өрсөлддөг чөлөөт, бие даасан хэвлэл, мэдээллийн хэрэгсэл, хариуцлагатай сэтгүүл зүй, чадварлаг, мэргэшсэн, ёс зүйтэй сэтгүүлч, сурвалжлагч нар ардчиллын хөгжилд үнэлж баршгүй хувь нэмэр оруулж байна… “Үнэнийг сонсохыг хүсч байвал чөлөөтэй ярих боломж олго”. Хориг, хязгаар, утгагүй хяналтаа зогсоо!.. Сүүлийн үед эрх баригчдын зүгээс хэвлэлийн эрх чөлөөг хааж боох үйл ажиллагааг эрээ цээргүй хийх боллоо. Албан тушаалтны авилга, хээл хахуулийг илчлэн бичсэн сонин хэвлэлийг хэвлүүлэхгүй байх арга ядсан арга хэмжээг далдуур хуйвалдан авч байгаа тэр хүмүүс Монгол дахь ардчиллын үнэт ололт болох хэвлэлийн эрх чөлөөнд ичгүүр сонжуургүй халдаж байгаа хэрэг мөн. Монголын ардчиллыг боомилон, ирээдүйд очих бидний зам дээр бул хар чулуу овоолж буй ийм хүмүүстэй манай сэтгүүлчид, хэвлэл мэдээллийн хэрэгслүүд мэргэжлийн эв санааны нэгдэлтэйгээр эрс шийдвэртэй тэмцэл хийх хэрэгтэй.''

6 comments:

ganga said...

Bi end ireed udaagui, czecheer sain oilgodoggui baihad TV-eer Czechuud neg zuzaavtar nomni toloo uheldeed boon yum bolj baihiig haraad gaihaj hunees asuusand, 'lustracni zakon'-d hamragdsan humuusiin nersiin jagsaalttai nom gej bilee. Lustra gej chiidengiin burhuul gesen utgatai oros ug baidag daa. Uunees garaltai yumiig gereltuulj il gagana gesen utgatai ugnees yazguurtai ene huuliar socialzmiin ued ondor alba hashij baisan, mon terchlen dotood yam tagnuuliin gazart ug zoodog baisan humuusiin jagsaaltiig ingej olni omno ilgargan tavisan yum.

peakfinder said...

Suuldee bur unench shudarga hun baidag esehed ergelzdeg bolchihloo.
Setguul zuin yos zui gedeg ug n' yag odoo manaid mash ih heregtei baina daa.

саарал said...

Naad nomiig chine butneer ni olj unashih yumsan. Manaihan hezee neg neetees hussenee zahiad unshchihdag boloh boloo.

ganga said...

Saarald ene nomiig Nomun dalain Japan dahi zohicuulagchaas avch bolno ch dee. On line zarj baigaa,

Дeстини said...

Зун нутагтаа очоод авах номны жагсаалтанд оруулав. Блогийг чинь өөртөө татав.

eebee said...

Маш их баярлалаа.