Thursday, 18 December 2008

Богдын лүндэн

Ум сайн амгалан болтугай!

Сугабадийн орноос бууж ирсэн Баруун газрын Далай ламаас зарлигтай, Ванчин богдоос сундагтай, 75 махгалын дүртэй, мянган мэлмийтэй, түмэн сонортой, Бодьсад гэгээн гэж ар халхын 4 аймаг, шавь долоон хошуу, өвөр 49 аймаг хошуудын та нарт залагдаж, ирсэн билээ. Амьтныг жаргуулж шашны алтан тамгыг түмэн эх болсон зургаан зүйлийн хамаг амьтны тусын тулд амирлангуй дүртэй суудаг билээ.
Ар халх та нар минь ээ.
Гэрийн чинь доторхи хэрүүл тэмцэл, хэл ам, аюултай тангараг, гал голомт үүдний шороо хог чинь орж ярьж болохгүй байна шүү.
Ар халх та нар минь ээ.
Миний бие өвлийн сүүл сарын 29 нд 140 Очирдарийн Их Лаврын хийдэд балгасыг өгч ар халх та нарынхаа алтан сайхан амь биеийг чинь хэлэлцэж буцааж авсан билээ.
Ар халх та нар минь ээ.
Татсан тамхины чинь утаа огторгуйн нар сарны гэрлийг бүрхэж харанхуйлах цагт хүрч байна шүү. Уусан архи чинь мөрөн далай мэт болж гаталж болохгүй байна. Энэ цэвүүн цагт зургаан цагаан тамхины үр дэлгэрч гарна. Тэр цагт алт мөнгө, арван цагаан буян, үр хүүхдээ өгч татна. Хойд төрөлдөө 3000 галвыг үзтэл Очир тамын зовлонг эдэлнэ.
Ар халх та нар минь ээ.
Хийсэн хилэнц үйлдсэн нүгэл чинь миний зүүн баруун алган дээр эрлэгийн толинд тусах мэт илхэн харагдана. Та нарын минь хийсэн 10 хар нүгэл хар улаан хараал чинь цэвүүн цагт хар улаан ханиадны эзэн болж өөрсдийг чинь хорлоно. Тэр муу цагт аливаа муу бүхнийг амаршуулахын тулд өрх дараалан Сундуй, Жадамба, Лүмбэнгарав, Таравчимбо ядуу бага шиг айл бүр Дашзэвэг найман гэгээн, Доржзодов, Дэвжид сэржим, Жамбалсанжид, Жанлавцогзол, Дарьэхүүд, Маани мэгзэм, Базарсад эдгээрийг түм бумаар нь уншаарай.
Ар халх та нар минь ээ.
Гурван настай балчираасаа дээш ажил төрөл, арилжаа наймаа , архи тамхи 10 зүйлийн нүгэлтэй явдлыг хийж мэдэж чадаж байдаг. Гэтэл эрдэм номыг болохоор сурч уншиж яагаад болохгүй байна.
Ар халх та нар минь ээ.
Миний 5,6,7,8-р Богд гэгээн гэгч олон төрөлдөө энэ сургаалийг тараасан билээ. Та нар үзэвч үзээгүй мэт, сонссон ч сонсоогүй мэт тоомсоргүй өнгөрдөг шүү та нар минь. Алт мөнгийг хэтрүүлэн зүүж эдэлбээс амны хишиг, буян чинь зайлан хойд насандаа тамын хадаас хүзүүнд чинь гинжтэй болж байна шүү. Цэвүүн цагт алт мөнгийг 5 цэнгээс дээш бүү эдэл. Цэвүүн цагийн эхнэрүүдийн шар улаан алаглуулан эдэлж байгаа хувцаснууд, хээ угалз гаргасан үс гэзэг, цацаг чимэг зүүлт, шувууны хөл мэт гутал өмсөөд харцуулынхаа мэдлийг булаагаад өрх гэрээ толгойлоод мөнгөний ихийг өвөртлөөд гадны хэл буруутантай наймаа арилжаа хийгээд өгөөжгүй этгээдийн өлзий бус юманд дурлаад толгой бөгсөөрөө савчаад ирж байгаа чинь миний нүдэнд 3 толгойтой жигүүртэн шувуу эрлэгийн элч адил үзэгдэж байна шүү. Аав ээжийн хайрласан халиу хонгор үсээ байгаа байдалд нь байлгалгүй, гадны өлзий бусын өгөөжгүй юмыг эдэлж хэрэглэж байгаа чинь биеийг чинь бүслэн ороосон шар эрээн могой болж миний нүдэнд харагдана. Хойд насандаа тамын чагтага хоёр хөлд чинь тушаатай болж Очир тамын уяанд орооцолдож байна.
Ар халх та нар минь ээ.
Гадны хэл буруутан ирэхэд ширээ шүүгээ тавьж өгөөд идээ будаагаар хүндлэн зочлоод бүүр сүүлдээ тэднийхээ эрхшээлд зарим ихэс дээдсүүд чинь ороод өөрийн мэдэлгүй болоод та нарын минь алтан өлгий нутгийн чинь газар шороо эд баялагтай нь, арав таван малыг чинь хошуу цорвойж өгөөд амь насаа даатгаж, бурхан шашнаа дуган сүмтэй нь хамх цохилон хаяад түмэн хуврагуудаа, төрийнхөө зүтгэлтэн эрдэмтэн мэргэдээ золионд гаргаад цэвүүн цагт зарим нь хагартлаа баяжаад зарим нь өлсгөлөнгийн туйлд хүрэхэд та нарыгаа үнсэнд хаясан шалзын чинээ бодохгүй нүүрээ буруулах цаг ирнэ. Тэр цэвүүн цагт хувиа хичээсэн хувалз хачиг гарч ирнэ. Тэд хулгана зурам мэт мэрнэ, хувалз хачиг мэт сорно. Тэд дээр дооргүй идээд дэл сүүлгүй зулгаагаад хаях нутгийг юутай үлдээх билээ. Харин тэд 3000 галвыг үзтэл очир тамын оронд сууна.
Гэлэн , гэцэл түмэн хуврагууд минь ээ.
Хурал номынхоо газраас хөөгдөж орхимжоо бүслээд цавираа хийгээд улаан шар эдийг алаглуулан эдлээд морио унаад худалдаа наймаа хийгээд, авгай дагуулан явдаг чинь миний нүдэнд шарын шашныг үүлэн сүүдэр дайрч өнгөрөх ба устаж байгаа нь илхэн үзэгдэнэ.
Ар халх та нар минь ээ.
Баян гэж бүү бард.
Хоосон гэж бүү гомд.
Баячууд довон дээр, баатрууд бууны суманд гэж үг бий. Ядуу хүмүүст өглөг их өгч бай. Энэ сургаалд эс орвоос цэвүүн цагийн тэнгэрийн дууны гал ус, нэртэй нэргүй ямар нэгэн аюул нөмрөн дайрна шүү. Далай ламаас заалгасан зарлигтай, Ванчин богдоос өршөөгдсөн шашны алтан тамгыг орой дунд чинь адис болгон дарж өгье гэтэл санавч ер болохгүй байна. Улаан хүрэн ташуур бариваас гар хуруу чинь огтлуулахын дохио,
Улаан хүрэн хуйтай хутга зүүвээс иртэй мэсэнд хорлогдохын дохио.
Улаан хүрэн гутал өмсвөөс хонго борвиноос чинь цус асгарч цусан дундуур туучихын дохио. Цэвүүн цагийн бүсгүйчүүд хар улаанаар хараагаад дураараа туйлдаг чинь бурхан шашнаасаа уйдаж эрлэг тамын газар очихын дохио.
Ар халх та нар минь ээ.
Бар туулай жилийг үзвээс жаран жилийн жаргалыг үзнэ. Арван хуруу тэгш жаргана. Төр улс чинь төвхнөнө. Түүнийг хүртэл аюултай дараалсан хэдэн жил байна шүү. Түүнийг хүртэл миний сургаалийг гэрийнхээ дотор нэг удаа уншихад гэрийн доторхи гай барцад түйтгэр арилна. Хоёр удаа дуудаж уншвал хот доторхи гай барчид арилна. Гурван удаа дуудаж уншваас гурван муу заяанд үл унана. 33-н төрөлдөө бурханы оронд надтай дахин учирч төрнө. Энэ сургаалийг дагаж яваа хуврага хүмүүсийг би өөрийнхөө багш мэт санаж Гандантэгчлэнгийн орон хийдэд гэлэн гэцэл болгож төрүүлье. Миний сургаалийг дагаж яваа авгайчуудыг би өөрийн эцэг эх шиг санаж бурханы оронд түмэн хуврага болгон төрүүлье. Сугабадийн оронд 77 төрөлдөө дахин шавь хүмүүс болгон төрүүлье. Цэвүүн цагт миний сургаалд орвоос аливаа муу хортон дайсантай үл учирна. Ямар нэгэн гэнэтийн аюулыг гэтэлж гарна. Миний хойноос агт морио цуцаагаад атан тэмээгээ хүчийг нь барж хөөцөлдөхийн хэрэггүй.
Цэвүүн цагт лам багштайгаа багшийгаа сайн шүтэж явбаас бурханы оронд очиход холгүй. Миний сургаалийг дуудуулан уншиж сонсвоос 15 жилд сар нарны гэрэл мэт оюун цэцэн мэргэн ухаантай болж, Ганжуур, Данжуур хоёрыг орчуулгаар нь тайлбарлан уншиж сонссонтой адил. Мунхаг хүмүүс сонсвоос харанхуй шөнө хар усыг асгасантай адил шүү .
Аав ээжийгээ сайн хүндэлж өргөмжилж явбаас хойд насандаа амны хишиг заяа чинь дэлгэрч явна.
Ар халх та нар минь ээ.
Би нэг зуун хорин нас наслах түүхтэй. Наслах өдөр шөнийн цагт эх болсон зургаан зүйлээ эргэнэ. Та нар минь өглөө эрт босож бай. Орой бүр маани мэгзэм хөгжөөн сан үүсгэж бай.
Ар халх та нар минь ээ.
Мянган хонийг худалдаад мянган лан мөнгөө өвөрлөөд буян номыг үйлдэхгүй, бусдын буян номыг үйлдэхэд дагаж бишрэхгүй бол хойд төрөлдөө эрлэг тамын газар очиход мянган хонио тууж мянган лан мөнгөө өвөрлөөд явахгүй. Хүмүүс бүгд үхэхийн цагт чөлөө олдохгүй шүү. Эрлэгийн элч түймэрийн гал мэт улбалзан огторгуйн салхи мэт ширүүн ирэхийн цагт алтан сайхан биеэ завсарлахын тулд буяныг үйлдэж нүгэлийг тэвчиж яваа хүмүүсийг аюултай дайсан хүрээлэн довтлон дайрахын цагт хамгаалахын мөнийн тулд бурханы гурван хүлэг морийг зогсоож байна шүү.
Ар халх та нар минь ээ.
Ум сайн амгалан болох болтугай. Миний сургаалийг уншсан, уншуулсан, сонссон олон хүмүүс төрөл бүртээ сайн төрлийг олоод эх болсон зургаан зүйлийн хамаг амьтныг түргэн тэтгэх болтугай.

Ум ма ни бад ни хум. Ум ма ни бад ни хум. Ум ма ни бад ни хум. Ум сарваа мангалам.

Sunday, 14 December 2008

У.Мөнх-Эрдэнэ Дэлхийн цомын аваргын мөнгөн медал авлаа.

Олон улсын сонирхогчдын боксын холбооны (AIBA) 2008 Дэлхийн Цомын аварга шалгаруулах нэр хүндтэй тэмцээнд Монгол улсын тамирчин Уранчимэгийн Мөнх-Эрдэнэ мөнгөн медал авч /2008.12.14/, Бээжингийн Олимпод “олзгүй оролцсон шархаа нөхлөө”.

Олимпын дараах бэлтгэлийн үеэр Олимпын аварга Бадар-Ууган, мөнгөн медалт Сэрдамба хоёрыг нам нам цохиж хор шар, уур бухимдлаа гаргаснаас болж хэвлэл мэдээллээр бичигдэн, багш дасгалжуулагчид бүү хэл хамаг олныг сандаргаж байсан залуу маань Их Оросын нийслэл Москва хотноо гарынхаа загтнааг тайлж, ямарч байсан Монгол улсад анх удаа Дэлхийн цомын аваргын мөнгөн медалийг авчирлаа.

Уг тэмцээнд Бадар-Ууган, Сэрдамба хоёр анх уригдсан ч Бадар-Ууган гэмтэлтэй учир очоогүй; сүүлд нь Мөнх-Эрдэнийг “чихсэн” бололтой. Олимпын мөнгөн медалт Сэрдамба маань “хөөрхөн инээж чадалгүй” тэмцээний эхний өдөр казакын боксчин Закупов Бирзанд 13:5 ялагдаж “хөөрхөн сенсаац” дэгдээсэн бол; Мөөгий “шүд зуун явсаар” хоёр ялж, үзүүр түрүүнд кубын тамирчин Бээжингийн Олимпын хүрэл медалт Иглесиас Сотолонго-той “хамаг юмаа түрүүлээд тавьчихсан” мэт сулхан өрсөлдөж 16:2 харьцаагаар "уншуулав".

Эхний хоёр тоглолтоо 18:6, 18:6 гэсэн онооны харьцаагаар ялсан Иглесиас Сотолонго-д финалын тоглолт нь хамгийн амархан ялалт байсан байх: 2-хон удаа л цохиуллаа ш дээ. Гэхдээ Мөнх-Эрдэнэд харамсах зүйл бага: Бээжингийн Олимпад хамгийн их түүнийг гомдоосон өрсөлдөгчөө 11:8 онооны харьцаагаар ялж “хожил хоёр тийшээ” байдгыг тэр батлав; зүгээр ч нэг олимпын алт, мөнгөн медалтнуудыг нам цохиж бэлтгэл дээр гарын загнаагаа гаргаагүй аж; xарамсалтай нь энэ нь Олимпын хүрэл медалт кубыг барахад хангалтгүй л байж дээ.

Мөнх-Эрдэнэ эхний учраагаа 18:3, удаах учраагаа 11:8-аар ялж — финалд 16:2-оор ялагдав. Мөнх-Эрдэнэ сая “өшөөгөө авдаг” франц түүнийг Бээжингийн олимпод 12:4 буюу 8 онооны зөрөөтэйгөөр ялж байсан бол манай тамирчин түүнийг 3 онооны зөрөөтэй яллаа.

Хэрэв Сэрдамба ганц л ялсан бол хүрэл медалын болзол хангаж, мөнгөн медалын төлөө кубын боксчин Хернандез Г Яампиертай /Hernandez G Yampier/ таарах байлаа: Бээжингийн Олимпод шүүгчдийн саналаар Сэрдамба түүнийг ялсныг бүгд мэдэж байгаа. 48 кг-ын жинд аваргалсан филиппины Танамор Харри дээрх кубын “нусыг суга цохиж” 15:7 онооны харьцаагаар илт давуу ялав.

Энэ удаа Дэлхийн Цомын тэмцээн шинэ хэлбэрээр зохиогдсон юм байна. Нэрээ хүртэл 1st AIBA World Cup гэж өөрчилжээ. Өмнө нь багуудын хооронд өрсөлдүүлдэг байсан бол энэ удаа жин жинд нь эрэмбэлж тус тэмцээнд урилгаар оролцуулжээ. Тиймээс ч Дэлхийн Цомын аварга шалгаруулах тэмцээнд оролцсон байдлаас нь харж хэн тухайн жинд мундаглах нь уу гэдгийг тодорхойлж болмоор ч юмшиг. Тэр утгаараа Мөнх-Эрдэнэд найдвар байна. Одоо амжилтандаа ханаж, томорч, задгайралгүй, Банди багшийнхаа үгэнд орон даруухан байвал дэлхийн аваргаас медал авах боломжтой ч юмшиг.

Таван өдөр үргэлжсэн шилдэг ширэн бээлээтнүүдийн энэ тэмцээнд Куба зургаан алт, Орос гурван алт авсан байна. Түрүүлсэн тамирчин 10 мянган доллар, үзүүр түрүү 5 мянган доллараар шагнагджээ. Кубын тамирчид хоёр мөнгөн медалаа нэмээд нийт 70 мянган доллар цохисон аж. Эдийн засгийн хямралтай энэ үед Мөнх-Эрдэнэд маань ч 5 мянган ногоон их хэрэг болно доо; ажил хийвэл ам тосдоноо гэж…

АИВА-гын хамгийн нэр хүндтэй шагнал болох Оны шилдэг боксчин шагналыг Энхбатын Бадар-Ууган авлаа!!!

2008 оны шилдэг эрэгтэй боксчноор украины Европ, Олимпын аварга Василий Ломаченко аваагүйд украинчууд болон оросууд маш гайхан шуугицгааж байна. Бээжингийн Олимпоор боксын 57 кг-ын жинд хамаг өрсөлдөгчөө “азаргалж”, финалд өрсөлдөгчөө хоёрхон раунданд балбаад хаячихсан Василий Ломаченког Вэла Баркерын нэрэмжит цомыг авсангүй, Дэлхийн Цомын тэмцээнд Узбекстаны Султонов Баходиржонтой тоглоогүй болохоор нь шагналыг нь Монголын тамирчинд өгчихлөө гэж оросын вебсаитууд дээр бичжээ.

Оны шилдэг боксчин шагналыг аваагүйдээ гомдсон украины тамирчин маань мэргэжлийн бокс руу орох тухай ч дурсагдаад авав. Түүнийг дасгалжуулдаг аав нь ингэж ярьсан байна. “Бид тэмцээнд оролцох гэж Москвад ирээгүй, харин Олимпын рингэнд шударгаар авсан Вэла Баркерын цомыг гардан авах гэж ирсэн. Вася гэмтсэн гараа үзүүлчихээд саяхан Германаас ирсэн болохоор Дэлхийн Цомын аваргад оролцох ямар ч боломжгүй байсан” гэжээ. Товчхондоо, “ах нар” хүртэл аваагүйдээ тунирхаж янз бүрийн ааш гаргаж байгааг бодоход АИВА-гийн Оны шилдэг тамирчин шагнал ямар нэр хүндтэй болох харагдаж байна.

Гэхдээ дээрх явдалд үл ойлголцол үүсэн бололтой. АИВА-гийн төлөөлөгч Ричард Бейкерын тайлбарласнаар бол, Олимпын тоглолтын хамгийн ур чадвартай боксчинд олгодог Вэла Баркерын цом, Оны шилдэг боксчин гэдэг шагнал хоёр ондоо юм гэнэ. Вэла Баркерын цомыг Бээжингийн Олимпын тоглолтын дараа Василий Ломаченкод өгсөн боловч цомыг нь гардуулж өгөөгүй байсан. АИВА Олимпын өмнө цомынхоо загварыг өөрчлөхөөр шийдээд, тэгээд хугацаандаа хийж чадаагүй учраас өгөөгүй байсан гэнэ. Тиймд ойрын хугацаанд Цомыг нь гардуулах юм байх. Харин оны шилдэг тамирчны хувьд бол Ломаченко энэ шагналыг хүртэх хүмүүсийн тоонд зүй ёсоор орж байсан юм байна. Тэр бүү хэл бараг л цор ганц авах хүн нь ч гэж зарим нь үзэж байжээ. Гэвч AIBA эртнээс дагасан уламжлалтай бөгөөд энэ уламжлал нь оны шилдэг боксчин рингний дотор ч, рингний гадаа ч сайн чанараараа үлгэр дуурайлал үзүүлэх ёстой ажээ. Гэтэл Ломаченко ямар нэгэн шалтгаангүйгээр Дэлхийн Цомын аваргын тэмцээний өмнө эмчийн үзлэгт орж, жингээ үзүүлээгүй учир AIBA түүнийг дүрэм горим зөрчсөн гэж үзээд москвагийн тэмцээн дуустал тоглох эрхийг нь хассан аж.

Ричард Бейкер бас нэг ондоо ярилцлагандаа, Яагаад заавал монголын Энхбатын Бадар-Ууганд энэ шагналыг өгөх болсон юм бэ? гэсэн асуултанд хариулахдаа: “Бадар-Ууган бол ноён Ломаченкотой адил Олимпын аварга, мөн Азийн аварга. Ноён Ломаченкотой адил бас сайн боксчин. Хамгийн гол нь рингэн дотор өөрийгөө үлгэр жишээ ч авч явдаг” гэж хариулсан байна.

Эелдэг, даруухан, соёлтой болохоор нь Бадар-Ууганыг тэд сонгожээ. Энэ их итгэл найдварыг дааж явна гэдэг маш их хариуцлага даа. Одоо дэлхий нийт, ялангуяа орос, украинууд түүнээс “нүд салгахгүй” байхдаа.

Бас сонирхогчдын боксын хамгийн сонирхолтой халз тулаан бол Бадар-Ууган, Василий Ломаченко хоёрын тоглолт гэдэг нь маргаангүй. Жин нь ч ойролцоо юм байна лээ. Тиймээс бэлтгэлээ сайн хийж зүгээр л нэг 2008 оны шилдэг боксчин азаар болчихоогүй гэдгээ дэлхий нийтэд харуулах цаг болж дээ.

Баяр хүргэе Бадар-Ууганаа. Чи шүү чи. Илүү, илүү, илүү...
зургыг www.aiba.org-оос авлаа.

Saturday, 13 December 2008

Бадар-Ууган 2008 оны AIBA-гын шилдэг боксчин болжээ

Олон улсын Боксын Холбоо Энхбатын Бадар-Ууган, Katie Taylor (IRL) хоёрыг AIBA-гын 2008 оны шилдэг эрэгтэй, эмэгтэй боксчиноор бахархалтайгаа зарлаж байна. Түүний шагналыг Москвад Дэлхийн цомын аварга тэмцээнд оролцож байгаа Банди багш гардан авчээ.
Enkhbat & Taylor named AIBA's Best Boxers of 2008
The International Boxing Association is proud to announce that Badar-Uugan Enkhbat (MGL) and were named as the 2008 Best Male and Female Boxer of Year at the AIBA Annual Awards Ceremony at the Crowne Plaza Hotel in Moscow, Russia on Friday.
Pic: AIBA President Dr. Ching-Kuo Wu with the four award recipients (from right to left) Pedro Roque Otano (CUB), Katie Taylor, Li Qingsheng. Badar-Uugan Enkhbat was represented by his coach Bandi Damdinjav

Tuesday, 2 December 2008

Төрийн шагналт яруу найрагч Д.Нямаа: “Хүйтэн агаар”-ыг хөөмөөр байна

Монгол улсын Төрийн шагналт яруу найрагч Долгорын Нямаа үе үеийн найрагчдын дунд “Чамбай” гэсэн ганцхан үгээр нэрлэгдэх өвөрмөц онцлогтой хүн билээ. Түүний шүлгүүд богинохон атлаа тун их уран сэтгэмж, зохиомж хосолсон давтагдашгүй бичлэгтэй.

Энгийн чулуунаас ч юм уу, тэмээчний дүрээр дэлхийн цараатай шүлгээ амилуулчихна. Оюутан залуусын унших дуртай шүлгүүдээрээ дал, наяад оныхны “Од” болсон найрагч түүнээс өөр байхгүй. Тиймээс ч тэрбээр ная, ерээд он хүртэл “Залуучуудын үнэн” сонины ерөнхий эрхлэгчээр тасралтгүй ажиллаж, монголын залуучуудын дуу хоолойг яруу найрагчийн ч, сэттүүлчийн ч хувиар хошуучлан уриалан дуудаж олон сайхан сэтгүүлч, яруу найрагчдыг өсгөн бойжуулсан хүн. Түүний гараас сэтгүүлч Монголын сэтгүүлчдийн эвлэлийн шагналт Б.Хатанбаатар, МХЗЭ-ийн шагналт Т.Даваадорж, Төрийн шагналт яруу найрагч, зохиолч Д.Төрбат, нэрт шог зураач Чулуун..гээд залуучуудын сонины гэгдэх олон сэтгүүлч ажил, амьдралын гараагаа нэр төртэй эхлүүлсэн байдаг.
Миний бие ч МУИС-ын оюутан байхдаа сэтгүүлчийн дадлагаа Д.Нямаа эрхлэгчтэй “Залуучуудын үнэн” сониноос эхэлснээрээ бахархдаг. Сургууль төгсөөд уг сонинд ажиллах хүсэлтэй байсан ч тэр үеийн том даргын охинд мөргүүлчихсэн. Гэвч Д.Нямаа эрхлэгч маань марталгүй “Архангайн үнэн” сонинд ажиллаж байхад минь “Залуучуудын үнэн” сонины “Хүндэт тэмдэг”-ээр шагнаж, хөдөөнөөс бичсэн сурвалжлага, нийтлэлийг эх барьж авдаг байв.
Дараа нь Д.Нямаа эрхлэгчтэйгээ “Ардын эрх” сонинд ирээд гар нийлэн эжиллах аз бас тохиосон юм. Д.Нямаа эрхлэгч маань “Ардын төр” сэтгүүлийг эрхлэхийн хажуугаар “Ардын эрх”-ийн нарийн бичгийн дарга болсон надад чимхлүүр зөвлөмж байнга өгдөгсөн. Чамбай түүний нямбай, бузгай байдал үлгэр дууриал авмаар. Энгийн даруу атлаа эрхэмсэг, ихэмсэг ньч их гоё. МЗЭ нэг үө даргалах хүн олдохгүй хөл алдахад Д.Нямаа ах минь дуугүйхэн хүлээн авч, хэн хүн хошууран дагадаг дуутай шуутай болгон босгоод өгснийг мартаж болохгүй.
Долгорын Нямаагийн араас Ломбын Нямаа, Готовын Нямаа, Данзангийн Нямаа.. гээд босоо Нямаанууд цоролзсоор буй. Тэгэвч Долгорын Нямаа шиг гэрийн тэн дарах чулуу шиг, оюуны жин дарах алмаз шиг бүтээл туурвигчид өнөө хэр үгүйлэгдсээр байна. Эл удаа түүнтэй уран бүтээлийн тухай цухас хөөрөлдсөнийг нийтэллээ. Сэтгүүл зүйн тухай асуудал хөндсөн яриа үргэлжлүүлнэ гэдгээ дуулгая.

Д.Нацагдоржийн төрсөн өдрийг эс дурсвал өөр хэнийхийг дурсах вэ дээ?

-Саяхан их зохиолч Д.Нацагдоржийн мэндэлсэн өдөр тохиосон. Дээр үед энэ өдрийг тэмдэглэж олон арга хэмжээ зохион байгуулдаг байсан юм билээ. Энэ жилийн хувьд чимээгүйхэн өнгөрч байна уу?
-Гадарлаж байсны хувьд их зохиолчийнхоо төрсөн өдрийг яаж дурсах нь вэ гэж би ч гэсэн харж л суулаа. Гэтэл хэвлэл мэдээллийн бүх хэрэгслээр өнөөдөр “Олон улсын оюутны эрхийн өдөр” гэж тачигнасаар байгаад өнгөрөх шиг болсон. Уг нь энэ жилийн хувьд бүр ч чимээгүй өнгөрч болохооргүй жил байсан юм. Нэг сар гаруйхны дараа МЗЭ-ийн 80 жилийн ой болох гэж байхад, шинэ утга зохиолыг үндэслэгч гэж хэлэгддэг Нацагдоржийнхоо төрсөн өдрөөр “мацаг барьсан нь” харамсалтай явдал боллоо. Ядахнаа Олон нийтийн үндэсний телевиз “Цагийн хүрдээр” нэг удаа Нацагдорж гэж ярьж болох байсан. Би андуураагүй бол удирдах зөвлөлийг нь МЗЭ-ийн гүйцэтгэх захирал тэргүүлдэг байсан, одоо хэвээр эсэхийг нь бүү мэд л дээ. Үүгээрээ би нэг газрыг эсвэл нэг хүнийг буруутгах гээд байгаа юм биш. Ер нь өнөө үеийн манай соёлын амьдрал ийм нэг үхээнц дорой байдагтай болчихоод байгаагийн илэрхийлэл гэж үзэхээс аргагүй. Хоёр жилийн өмнө их зохиолчийн 100 жилийг тэмдэглэсэн. Аягүй бол одоо 200 жилийн ой хүртэл чимээгүй явж болох царайтай юм шиг байна. Нацагдоржийн торсон өдрийг эс дурсвал өөр ямар зохиолчийн ой, төрсөн өдрийг ярих вэ дээ. Яривал ичмээр болж орхино биз дээ, тийм үү?
-Их зохиолч Д.Нацагдорж, түүний гэргий Пагма нар охинтой байсан тухай таны бичсэн нийтлэлийг “Өдрийн сонин”-оос уншлаа. Энэ тухай та анх хаанаас олж мэдсэн юм бэ?
-Зүгээр Пагма гэж яривал Нацагдоржийн эхийн нэр болчихно. Пагмадулам гэвэл эхнэр нь болно. Адилхан нэр учир салгаж ойлгох ёстой л доо. Тийм ээ, би “Өдрийн сонин”-д Пагмадуламын тухай хоёр гурван дугаар дамжсан том ном бичиж 2007 оны арванхоёрдугаар сард нийтлүүлсэн юм. Тэр нь бас учиртай. Миний ойлгосноор 2005 онд юм уу, эсвэл 2007 онд Пагмадуламын 100 жилийн ой таараад өнгөрчих шинжтэй байсан болохоор тэр хугацаанд багтаж чимээ гаргах ёстой юм шиг санагдсан. Түүнээс би Д.Нацагдоржийг судалсан хүн болох гэсэнгүй. Ер нь гэвэл, Нацагдорж, Пагмадулам нар охинтой байсныг дээр үеэс хэвлэл мэдээллээр там тум хэлсэн.
Тэр байтугай их зохиолчийн охиноо тэвэрсэн зураг Нацагдоржийн музейд байгаа гэдэг байх шүү. Харин ноднин жил Пагмадуламын тухай бичиж нийтлүүлсний дараа охиных нь хүүхдүүдээс надад хандаж баяр хүргэхийн хамт “Энэ нь зөв, тэр нь ташаа” гэхчилэн баримтаар ярьж, зураг хөрөг үзүүлж, мэдэх хүнээр баталгаажуулж, аль аль тал нь илүү ойлголттой болсон. Саяны бичлэг бол түүний л үр дүн гаж хэлэхэд болно.
-Энэ талаар та судалгааны ном хүртэл гаргах гэж байгаа юм уу даа. Энэ тухай тодруулахгүй юу?
-Судалгааны ном гаргая гэсэн юм байхгүй. Сүүлийн арав гаруй жил би монгол хэл, уран зохиолын багш бэлтгэдэг сургуульд хичээл заасан. Ингэж явахад зохиолчийн намтар судлалын асуудал анхаарал татах боллоо. Оюутнууд ч сонирхдог сэдэв нь юм. Намтар судлалаар дагнаж ажиллаж байгаа багш, эрдэмтэд ч бий. Жишээ нь “Улаанбаатар” их сургуулийн багш Д.Цэвээндорж гэдэг хүн энэ чиглэлээр сонирхолтой ном бичиж гаргалаа. Зохиолчдын дурсамжууд гараад эхэлчихлээ. Тийм учир би XX зууны үеийн хориод зохиолчийн намтар судлалтай холбоо бүхий ховор сонин мэдээ баримтууд голлосон ном бичиж байгаа юм. Миний тэр номын нилээд томоохон хэсэг нь Д.Нацагдоржийн намтар судлалд хамаарна гэж бодож байгаа. Түүний анхны гэргий Пагмадуламын хэсэг байх юм.
-Тэдний охины тухай мэдээлэл хэдэн оны үед анх дуулдаж эхэлсэн байдаг вэ?
-1956 онд Д.Нацагдоржийн мэндэлсний 50 жилийн ойг тэмдэглэсэн. Тэр үед би техникумын оюутан байсан учир радиогоор ойн ёслолыг хэрхэн дамжуулж байсныг мартдаггүй. Ой тэмдэглэх гээд хөл болж байх үед энэ охины тухай мэдээ чимээ дуулдсан юм билээ. Тэр үеийг сайн мэдэх Б.Бааст гуайн нэгэнтээ надад ярьснаар, МЗЭ-ийн дарга байсан Д.Сэнгээ гуай уг мэдээг Цэдэнбал даргад хүртэл танилцуулсан гэдэг юм. Цэдэнбат дарга ‘”Та нар юу ч гэсэн энэ удаа ойгоо тэмдэглэчих. Тэгээд ой тэмдэглэсэн хойноо уг асуудлыг ултай суурьтай сонирхож үзэх нь зүйтэй” гэсэн хариу өгчээ. 1957 оны хавиас ч юм уу Д.Сэнгээгийн бие муудаж улам хүндэрсээр 1959 оны тавдугаар сарын эхээр нас барчихсан тул энэ асуудал эзэнгүй үлдсэн юм шиг байгаа юм. Ингэж дунд нь нэг хэсэг цаг алдсан байх. 1966 онд Нацагдоржийн 60 насны ойг тэмдэглэх үед Ананда-Шри гараад ирсэн. Холын Таллинаас түүнийг урьж ойд ирж оролцсон. Ийм үед “Энд бас нэг охин байнаа” гээд зэрэгцүүлээд ярихад төвөгтэй болчихсон байсан байж магадгүй. Тэр хүн чинь сая 1993 он хүртэл аж төрж байсан болохоор хэрхэн амьдарсан нь бидний нүдэн дээр болсон явдал юм шүү дээ. Эр нөхөр нь гэвэл түүнээс ч хойно, бараг саяхан гэмээр өөд болсон байдаг.

Пагмадуламын охин Цэрэндулам 10 хүүхэд төрүүлж өсгөсөн

-Гэтэл монголчууд Нацагдорж, Пагмадулам нарыг хүүхэдтэй байсныг мэдэхгүй. Үүнийг яаж батлах вэ?
-Яаж батлах вэ гэдгийг Пагмадуламын тухай бичсэн юмандаа би энд тэнд нь хэлээд яваа. Түүнээс биш генийн шинжилгээ хийж батлах бололцоо алга болжээ. Пагмадуламын охин Цэрэндулам чинь 10 хүүхэд төрүүлж өсгөсөн хүн. Тэдний ихэнх нь одоо байна. Тэр чинь том баталгаа болно биз дээ. Пагмадулам гэдэг маань бидний хувьд манай ээжийн үе чацуутан хүн юм билээ. Тийм учир янз бүрийн домог зохиогдох болоогүй юм шиг санагддаг.
-Одоо ч гэсэн та тэдний ач, зээ нартай холбоотой байдаг гэсэн. Тэд эмээ, өвөө нарынхаа тухайн үеийн амьдралын тухай юу гэж хуучилдаг вэ?
-Охиноо дөнгөж 14,15 нас хүрч байхад Нацагдорж, Пагмадулам нарын хэн хэн нь үгүй болжээ. Тийм учраас түүний хүүхдүүд эмээ өвөөгөө үзсэн харснаа дурсах боломжгүй. Эх нь ч гэсэн Дамдины гэж овоглосноор бодоход бэрхшээл байжээ. Германд суралцаж байсан хүмүүсийг тэр үед Германы тагнуул гэж үзэх гээд байж шүү дээ. Тийм учир “Миний аав Нацагдорж” гээд хэлчихэд төвөгтэй байсан бололтой юм билээ.
Харин Дамдин мужааны аягач гэгдэх Балжид гэдэг эмэгтэй 1960 оныг хүртэл энх тунх байсан учир хааяа түүний “Үг алдсанаас” ч юм уу авсан мэдээлэл байдаг.
-Их зохиолчийг орос эхнэрээсээ л ганц охинтой гэж хүмүүс боддог. Энэ тухай та юу хэлэх вэ?
-Бид 1966 оноос хойш зөвхөн Ананда-Шрийн тухай ярьж, бичиж ирсэн. Тийм. болохоор хүмүүс “Ганц охинтой” гэж бодохоос аргагүй. Тэр нь хүмүүсийн буруу биш. Түүнээс гадна гэргий хүүхэд нь нутаг руугаа буцаад явчихсан хойно тэдний хойноос санаашран гансарч суух үедээ “Ганц охиноо бодохуй дор хайрлах сэтгэл ундарна” гэж шүлэгтээ бичсэн. Уг шүлэг нь “Гэргий хүүхдээсээ хагацахуй” гэсэн гарчигтай. Зөвхөн Нинад хандаж хэлсэн үг. Тэр хоёр ганц охинтой байснаа хэлж байгаагаас бус ер нь хүүхдүүдийнхээ тухай гэж ойлгох аргагүй. Хүмүүс түүнийг уншчихаад “Ганц охиноо…” гэсэн байна шүү дээ, өөр хүүхэд байх учиргүй гэж боддог тал бий. Тэгж яривал Нацагдорж ер нь хэдэн хүүхэдтэй байв гэдгийг хэлэх цаг үе, хэлэх хүмүүс байсан байж таарна. Бид өөр цаг үеэс өндийж ирээд түүнийг хэлэх, таахад төвөгтэй болчихоод байгаа юм л даа.
-Их зохиолчийн амьдрал тодорхой байдаг бол Пагмадуламын тухай нэлээн бүрхэг байдаг. Хүрээний хятадтай суутаад хар тамхинд орж өөд болсон гэж ярьдаг шүү дээ?
-Пагмадуламын тухай туйлын бүдэг бүрхэг байгаа нь үнэн. Гол нь манай утга зохиолын судлатд зохиол бүтээлийг нь тасалж аваад зохиолчийг нь хаячихдаг, тэр зохиолчийн товч намтар байвал гүйцээ гэсэн хандлага олон жил ноёлжээ. Харин Нацагдорж судлалаар онол эрдэмтэй олон хүн ажилласны ач ивээлээр зохиолчийг нилээн сайн тодосгож өгсөн нь харагддаг. Тэгэхдээ гэр бүлийн амьдралыг нь хаячихсан. Тийм учир Нацагдоржийн Пагмадуламтай амьдарсан үе нь их бүрхэг үлдсэн. Харин Нинагийн хонноос бол арай түлхүү хөөцөлдсөн юм билээ. Дан зохиолд нь анхаарлаа тавьдаг байсан болохоор бодит хүн Пагмадуламыг ярихаасаа уран сайхны “хүн” Хоролмааг илүү сонирхдог байсан гэхэд хэтрүүлэг болохгүй.
Би Пагмадуламын данжаадтай суусан, хар тамхинд орсон гэх мэтийг нэг их сонирхдоггүй. Миний сонирхож байгаа гол зүйл нь Нацагдоржийн гэргий байх үеийн Пагмадулам. Зөвхөн тэр үеийг тодосгох юмсан гэж бодоод яваа хэрэг. Зарим судлаачид Пагмадуламыг Германаас ирэхээр нь шоронд хийсэн, түүнд гутраад тамхи татах болсон гэх маягийн бичсэн байдаг. Тэгэхдээ сайн хүний тухай муу цуурхал дэгдээх сонирхол аль ч үед оршин тогтнож ирснийг мартаж болохгүй биз. Өөд болохын тухайд гэвэл Пагмадулам чинь Германд суралцаж байхдаа өвдөж бэтэг өвчнөөр сүрхий шаналж байсан тод баримтууд бий. Харин ч тийм хүнд өвчин туссан хэр нь эмнэлэг тааруу үед арваад жил тэсээд явчихдаг нь сонин юм даа гэж бодогддог юм.
-Д.Нацагдоржийн үхлийг ч янз бүрээр л ярьдаг. Харин ач, зээ нар нь юу гэж ярьдаг юм бол?
-Их Нацагдоржийн амь насаа алдсаныг хэвлэл мэдээлэлд гарснаас илүүгээр хэлэх юм байхгүй . Харин өдрийн хувьд 1937 оны долдугаар сарын 13 биш 10-ны өдөр байх гэсэн нэг яриа л тэдний дунд байдаг юм билээ.
-Их зохиолчийн маань үр удам өдийг хүртэл үргэлжилж байна гэдэг сайхан хэрэг. Таны судалгааны ажлын ач холбогдол юу байх вэ?
-Тийм ээ. Пагмадуламын үр садантай уулзах, танилцах боломж сонинд юм бичиж гаргасны хүчинд олдлоо. Тэгээгүй бол дахиад л нэг хэсэг цагийн алдагдал гарч, нэг хэсэг юм улам бүдэг бүрхэг болохыг үгүйсгэх аргагүй. Үүнд гол ач холбогдол байж магадгүй. Эцсийн үр дүн гэвэл “хуулийн цоорхой” гэж яриад байгаа шиг Нацагдорж судлалд арай илүү сиймхий гэмээр харагдаад байгаа нэг орон зайг нөхөхөд тус болох гэсэн санаа. Түүнээс судлаачид ямар мундсан биш. Надаар дутаад байсан ч юм байхгүй шүү дээ.

Шүлэг уншихад таван удаа дахиулж байсан цаг үе бий

-Та тэгвэл өөрийн эрхгүй зохиолчдын намтар судлалын асуудалд анхаарлаа хандуулж яваа юм байна. Харин таны уран бүтээлээр сонин юутай байна вэ?
-Миний уран бүтээлээр сонин их байнаа. Би уг нь яруу найрагч хүн. Сэтгүүлч гэвэл гэнэ. Нэг насаараа сонин хэвлэлийн ажил хийлээ шүү дээ. Түүнийг маань харин сэтгүүлчдийн байгууллага мартан санан явдаг болов уу гэж боддог. Суддаач биш хэрнээ утга зохиолын судлалын юманд хуруу дүрэх гээд байгаагаа нэг сонин гэж хэлж болох юм. Таны судалгааны ажил гэж хэлээд чи түрүүнд юм асуух шйг болно билээ. Яруу найрагч байсан хэрнээ одоо болохоор дандаа үргэлжилсэн үгээр бичдэг болчихоод байна. Ялангуяа утга зохиолын баримтат төрөл зүйлийг илүүтэй сонирхож байна. Говь.баганас, сургуулийн жилүүдийнхээ амьдрал, залуу насаа голлосон дурсамжийн ном хэвлүүлээд хэдэн жил боллоо. Хүмүүс гайгүй сонирхлоо. Оюутнууд эрэл сурал болоод над руу ирэх ч явдал гардаг. Түүнээс гадна Америкад зорчсон тухай зохиолчийн тэмдэглэлийн ном гаргалаа. Ер нь сонин хэвлэлд бичих, ярилцлага өгөх юм тасрахгүй л байдагюм. Ажил амьдралын маань ихэнх хэсэг нийгмийн хуучин тогтолцооны үед багтсан болохоор хойч үеийнхээ мэдээгүй, бодоогүй, хойшдоо улам бүр мэдэгдэхгүй болох янз янзын асуудлаар энэ бүхэндхондогдөж байдаг юм л даа. Энэ мэт цагийн гэрч болох янзын баримт, мэдээлэл, дурсамжаас хожмын өдөр их бага түүх бүрддэг гэж ойлгочихоод болж өгөхгүй байгаа юм.
-Тухайн үеийн монголын яруу найрагт таны шүлгүүд уянга, хэмнэлээрээ их өвөрмөц аяс оруулж байсан гэдэг. Энэ тухай дурсан ярихгүй юу?
-1960-аад оны Монголын яруу найрагт Б.Явуухулангийн уянгын аяс гол өнгө төрхийг тодорхойлно. Түүнд нэг хэсэг яруу найрагчид багтана. Тэдний нэг нь болж байж магадгүй. Түүнээс биш миний шүлгүүд дангаараа уянгын аяс оруулсан гэвэл худал болно. Харин уран санааны талд анхаарал тавьсан гэвэл илүү дөт санагдаж магадгүй.
-Тухайн үеийн яруу найргийн ертөнцийн уур амьсгалыг мэдрүүлсэн дурсамж яриа сөхвөл сонин байх болов уу?
-Тэр үеийнхэн яруу найрагт гойд анхаарал тавьж, сонирхож байсан шүү дээ. Яруу найрагчдад урилга их ирнэ. Албан, үйлдвэрийн газар, их, дээд сургуулиуд үдэшлэг наадамдаа урина. Одоогийнхоор бол Сарантуяа, Ариунаа, Жавхлан зэрэг дуучдыг тэгж урьдаг байж магадгүй. 1965 оны хавар бидний хэдон залуус явж байгаад номын дэлгүүрт орсон чинь миний шүлгийн ном хүрээд ирж. Цөмөөрөө дугаарлаж зогсож байгаад өнөө номноос чинь авлаа. Номоо авчихаад эргээд харахад бидний хойноос тав, зургаан хүн оочер болоод зогсчихсон ном авах гэж байсан юм. Ямар нэг чухал ном гарлаа гаж ойлгосон хэрэг. Яруу найрагт уншигчид, зачуучууд ингэж л анхаарч байсан үе. Одоо бол энэ тухай ярихад үнэмшихгүй байх л даа. МУИС-ийн нэг үдэшлэгт би уригдаж шүлэг уншсан чинь таван удаа дахиулж байсан гээд бодчих. Сонин байгаа юм шүү. Яруу найргийг тийм их сонирхож байсан цаг үе бол 1960-аад оныхон.
-Яруу найрагчид бие биетэйгээ уулзан утга зохиол, яруу найргийн тухай яриа өрнүүлэх дуртай байдаг. Та ямар ямар зохиолчидтой нөхөрлөж явсан бэ?
-Зохиолчид дундаа яруу найрагчид аль ч үед их хөдөлгөөнтэй, илүү бүлсэг хамт олон юм уу гэхээр харагддаг. Тэд аливаа уулзалт, аялал, наадамд их оролцдог. Аян зам тэднийг улам ойртуулж нөхөрлүүлж өгдөг. Миний хувьд гэвэл Д.Пүрэвдорж, Н.Нямдорж, Д.Гармаа, П Лувсанцэрэн зэрэг зохиолчидтой нэгэн үед суралцаж байсан болохоор том, бага гэлтгүй оюутнууд ямар байдаг билээ, тийм л байлаа. Миний үерхэж явсан нөхөд маань П.Пүрэвсүрэн, П.Бадарч, П.Шагдарсүрэн, Н.Очирбат, Ш.Дулмаа зэрэг манай үеийнхэн. Ахмадаас хамгийн ойр байсан нь Чойжилийн Чимэд, Б.Явуухулан, С.Дашдооров зэрэг зохиолчид байна.
-…Шөнийн талд адуу янцгаана…гэсэн зөн билэг, далд санаа бүхий шүлэг тань энэ үед л мэндэлсэн болов уу? Ямар сэрэл мэдрэмжээс үүдэлтэй нь их сонин санагддаг юм?
-Өөр шүлгүүд бий шүү дээ. Нэг шүлэг яриад байхаар уншигчдад би шинэ юм хэлж чадахгүй болчих гээд байгаа юм шиг санагдаж магадгүй. Хотын хүнд болохоор “Ямар нэг ховор сэрэл мэдрэмжээс үүдэлтэй” гэх маягийн юм бодогдож болох биз. Би чинь хөдөөний хүн. Тийм учир өдөр тутмын сэрэл мэдрэмжээс үүдэлтэй гэж хэлэхэд болно. 1960-аад онд манай хөдөө гэр нэгдлийн олон адуу маллаж байсан. Зуны амралтаар хөдөө гэртээ гүү барьсан, айраг шуугисан, адуу янцгаасан орчинд амардаг байлаа. Хожим гэрээ санах үед тэр бүхэн бодогдоно. Ер нь талын шөнө их гоё шүү дээ. Оддоос өөр харагдах юм байхгүй. Тийм шөнийн нам гүмийг эвдэж гэв гэнэт адуу янцгаахаар од хараад янцгааж байгаа юм шиг санагдаж болох уу гэвэл болно. Харин надад огт санаанд ороогүй нэг зүйлийг хэлсэн хүн бий. Адуу толгойгоо өөд нь өргөж янцгаадаг нь ододтой харьцаж байгаа шиг санагдаж болно гэнэ. Түүгээрээ их оновчтой болсон гэж хэлсэн юм. Тийм ч байж магадгүй. За ингээд товчлоё. Нэг шүлгийн тухай олон юм ярьвал “Ганц морьт уралдаанч, ганц дээлт барилдаанч” гэдгийн үлгэр болчихож юун магад.

Бидний үеийнхэн хүний сэтгэл рүү жагсаалаараа орж ирсэн

-Энэ жил Монголын зохиолчдийн эвлэл байгуулагдсаны 80 жилийн ой тохиож байна. Монголын утга зохиолын энэ түүхэн хугацаанд таны үеийн уран бүтээлчдийн оруулсан хувь нэмэр их. Үе үеийн зохиолч, яруу найрагчдын өнгө гэдэг юм уу, аяс гэж байдаг. Танай үеийнхэн тухайн үед монголын утга зохиолыг ямар өнгө, аясаар баяжуулсан гэж та бодож явдаг вэ?
-Би МЗЭ-ийн 40, 50, 60, 70 жилийн ойг тэмдэглэхэд оролцож явсан. 1969 онд 40 жилийн ойг тэмдэглэсэн нь МЗЭ-ийн анхны тэмдэглэлт ой байсан болов уу. Тэгэхэд Сүхбаатарын одонгоор шагнагдсан. Түүнээс өмнө 20,30 жилийн ой гэж тэмдэглэж байсан баримт харагддаггүй. Дөчин жилийн ойг гь анх тэмдэглэхэд С.Удвал гуай дарга байсан. Тэр ойгоор бүх зохиолчдод одоогийн “Өргөмжлөл” гэдэг шиг гоё хэвлэмэл бичиг гардуулж байсан. Тэр бичиг дээр ‘”Та Монголын утга зохиолыг хөгжүүлэхэд их хувь нэмэр оруулсан учир” гэсэн сайхан үгтэй. Тэгэхэд би дөнгөж 30 хүрэх гэж явсан болохоор тэр “Хувь нэмэр” гэсэн үгэнд их хөөрч баярлаж, хүн хүнд үзүүлж явснаа мартдаггүй. Дараа нь 50, 60 жилийн ойгоор бас тийм талархлын бичиг бүх зохиолчдод өгснийг одоо хүртэл хадгалж явдаг. Хорьдугаар зууны монголын утга зохиолд 1950-иад оныхон онцгой байр суурьтай харагддаг. Тэд утга зохиолын бүх төрөл зүйлд шинэчлэл хийсэн. Яруу найрагт Ц.Гайтав, Б.Явуухулан, П.Пүрэвдорж, С.Дашдооров, өгүүллэгт С.Эрдэнэ, туужид Д.Мягмар, романд Л.Түдэв, утга зохиол судлалд Ц.Хасбаатар гээд тоолвол аяндаа харагдана. Тэдний дундаас олон ардын зохиолч, гавьяатан, төрийн шагналтан, хөдөлморийн баатар хүртэл тодорсон нь “Нэг юм хэлээд байгаа” биз дээ. Ийм үе гарч ирэхэд нөлөөлсөн хэд хэдэн хүчин зүйл бий. Нэгд гэвэл Д.Нацагдорж, Ц.Дамдинсүрэн, Б.Ренчин, Д.Сэнгээ, Ч.Лодойдамба, Д.Намдаг, Б.Бааст, Ч.Чимэд зэрэг түрүү үеийнхний бий болгосон уран бүтээлийн баялаг сан дараа үеийнхэндээ туршлага, сургууль болсон, хоёрт гэвэл, тэдний уран сайхны авъяас билэгхөгжих үе их дээд сургуульд суралцаж эрдэм боловсрол эзэмшихтэй нь давхцаж таарсан, гуравт, 1940-өөд оноос эхлээд манайд Орос зонлөлт төдийгүй дэлхийн сонгодог утга зохиолыг өргөн орчуулж эхэлсэн зэрэг таатай орчий нөхцөл тэдний үеийнхнийг угтаж авсан нь” Зам дээр шар тос” гэдэг шиг азтай тохиол байжээ. Тийм хүчтэй үеийнхний дараа 1960-аад оныхон буюу манай үе таарсан нь нэг талаас тэднийг давж гарахад төвөгтэй, бэрхшээлтэй боловч ногөө талаас тэднээс дутуугүй бичиж байж барианд хүрэх шахалт шаардлагад орсон. Тэр нь олон хүнтэй бүхэл бүтэн арми гарч ирсэн боловч замд үлдэх нэг нь үлдсээр, шигшигдсээр яваад эдүгээ Д.Гармаа, Ш.Сүрэнжав, П.Пүрэвсүрэн, П.Бадарч, Д.Шагдарсүрэн, Д.Цэдэв, Ш.Дулмаа П.Лувсанцэрэн, Ж.Лхагва зэрэг төлөөлөгчидтэй манай үеийнхэн болж байгаа юм. Ийм олон яруу найрагчид байгаа хэрнээ арга барилын хувьд тус тусдаа өөр, бие даасан ертөнц. Аливаа уран бүтээлд бие даах чадвар сууна гэдэг хамгийн гол зүйл. Манай нөхөд бие дааж чадсаны хувьд цагийн шүүлтүүрийг давж өнөөдрийг хүрч ирсэн. Тийм учир манай үеийнхний хамгийн онцлог зүйл гэвэл, Моиголын утга зохиолыг олон онгө, дуу хоолойгоор баяжуулсан гэхэд нэг их хэтрүүлэг болох юм байхгүй. Харин бүхэлд нь нэгтгэж хэлбэл, тэд жагсаалаараа хүний сэтгэл рүү орж ирсэн. Монголын яруу найрагт, хүний сэтгэлийн тэр “Хаалгыг” нээж өгөөд “Морилогтун” гэж урьсан эрхэм нь Б.Явуухулан байсан юм.
-Та нарын дараагийн үе ямар уран бүтээлчид байсан бэ? Шинэ үе гэдэг үргэлж л хүч түрдэг хойно. Ямар ямар бүтээлүүд шинэ үеийг зарлаж байсан гэж та бодож явдаг вэ?
-Бидний дараагийн үе гэвэл Б Лхагвасүрэн, Д.Урианхай, Т.Очирхүү, Б.Догмид, Л.Лувсандорж, Д.Цоодол, Д.Батбаяр, Т.Баасансүрэн Б.Хүрэлбаатар, Х.Сампилдэндэв, Л.Дашням, Б.Төмөртогоо, С.Пүрэв, С.Лочин, С.Оюун, Ч.Билэгсайхан, Б.Ганбат З.Дорж гээд үргэлжлэх байх. Яг энэ үед нэр нь санаанд ороогүй хүмүүс байгаа нь мэдээж, битгий гомдоорой гэж хэлье.
“Шинэ үеийг зарлаж байсан бүтээл” гэж хэлэх шиг боллоо. Тийм бүтээлийн тоонд Б.Лхагвасүрэн, Б.Цоодол нарын шүлэг, С.Пүрэв, Б.Догмидын өгүүллэг, Д.Батбаярын тууж, С Лочингийн роман, Х.Сампилдэндэвийн судалгааны ажил гээд олон бүтээлүүд гараанаас эхлээд хурдтай яваа нь түрүү үеийнхэнд харагдаж байсан. Хэрэв манай үеийнхнийг уяачид юм гэвэл, худрагатай морь унаж хусуур бүсэндээ хавчуулсан “Амьтад” энд тэндээс нь тосон харж байсан хэрэг шүү дээ.
-Ахмад уран бүтээлчийн хувьд утга зохиолын ертөнцөд ямар шинэчлэлийн ажлууд хийгдээсэй гэж хүсч байна вэ?
-”Ахмад уран бүтээлч” гэж чи хэллээ. Насаар гэвэл яах аргагүй “Ахмад” гэхээс яах билээ. Гэхдээ Намдаг, Лодойдамба, Бааст, Чимэд, Тарва гээд олон ахмад нөхдийн нэр ойрхон сонсогдсон хэвээр байхад “Би ахмад” гэсэн маягийн үг миний амнаас гарч өгдөггүй юм. Харин эиэ дашрамд хэлэхэд, өнөөгийн нийгмийн бүх салбарт залуу үе нь ахмадыг хэрэгсэхгүй болсон нэг муухай явдал бий. Энэ бол ардчилалын буянаар бий болсон нэг сүрхий нүгэл. Утга зохиолд ч гэсэн энэ нь бий.
“Утга зохиол байгаагүй, одоо л бид түүнийг бий болгож байна” гэж ярьдаг, бичдэг хэсэг хүмүүс бий. Энэ нь “Аав байгаагүй, одоо л би аав болох гэж байна” гэсэнтэй ав адилхан. Багадаа хоийны нэхийд өлгийдүүлж өсчихөөд том болсон хойноо мөнөөх өлгийгөө хараад “Ямар муухай юманд би өссөн юм бэ” гэж хэлэх хүн байх уу, байвал түүнийг “Яасан ухаантай юм бэ” гэхгүй биз дээ.
Ийм учир ахмад болоод залуу уран бүтээлчдийн хооронд бөөгнөрөн хуралдсан энэхүү “Хүйтэн агаарыг” зохиолчдын танхимаас хөөн зайлуулах нь хамгийн тулгамдсан шинэчлэлийн нэг байх болов уу гэж бодож яваагаа “Ахмад уран бүтээлчийн хувьд” гэхээр нь санаанд ороод ам алдчихаж байна.
Ярилцлага авсанд баярлалаа, дүү минь.
-Танд ч гэсэн баярлалаа.

С.Оюунтөгc sonin.mn

Tuesday, 25 November 2008

Бороо цутгасан намрын өдөр

Бороо цутгасан намрын өдөр
Бүүвэйлж л сууна даа, аав нь хүүгээ
Хуучин зураг адил дүр минь "бүдгэрэхэд"
Хүү нь аавыгаа дурсах л байх даа.

Намрын уйтай бүрхэг өдөр
Нярай хүүгээ ээж нь хөхүүлнэ.
Навчис шарлан он жил улирахад
Хүү нь ээжийгээ санах л байх даа.

Алсаас дэгдэх арвин үйлс
Аяны зам дээр хүүг минь угтана.
Ангаахай насаа ардаа орхичхоод
Аав, ижийгээ бодох л байх даа.

2005.09.15


Багын найзуудад

Зан зангаа авалцан
Салж нийлэн үерэхсэн
Насан багийн андууд минь
Наддаа олдохгүй эрдэнэ.

Инээд нулимсаа хуваалцан
Өсөх насанд тоглосон
Балчир үеийн найзууд минь
Бодлоос салахгүй гэгээ.

Тэртээд хоцрогдсон дурсамжыг
Тээж явдаг андууд минь
Нутгийн борхон чулуу шиг
Сэтгэлд нэг л өег.

Хэлд орохдоо л нэрийг нь
Хэлж заншиж сурсан
Хэдэн муусайн найзууд минь
Хол байсан ч бодогдоно.

Аав, ээжид минь загнуулж
Ах, эгчид минь зэмлүүлсэн ч
Надаас ерөөсөө хөндийрөөгүй
Нусгай хэдэн нөхөд минь.

Эрийн цээнд хүрсэн ч
Эргэж дотогшлон үерэхмээр.
Монгол эрсийн чанартай
Миний мундаг найзууд.

Аавууд бүгд болсон ч
Алдаагаа ерөөсөө гээгээгүй
Алсаас утасдах тоолонд
Алаг зүрхийг догдлуулсан.

Ээжтэй, аавтай минь мэддэг
Эгчтэй, дүүтэй минь санадаг.
Энхрий багийн андууд минь
Эрх дураараа жаргацгаая.

2003.12.03

Thursday, 20 November 2008

Салалт

Баяртай гэхэд
Нэг эс үхнэ.
Эргэн харахад
Хоёр эс үхнэ.
Санаа алдахад
Гурван эс үхнэ…

Дэлбээлсэн цомирлог
Хумигдан,
Бүрхэг тэнгэр
Бүр барайн,
Бороо шаагих
Түргэсэн,
Гудамжны шуугиан
Улам чангаран,
Санаа алдах ч зайгүй
Бяцхан бүсгүй
Сүүдэрт уусна…

Наалинхай инээмсэглэл,
мөчийн дотор
бороонд цохиулан
замхарахад – алсад
бүгсэн, танихгүй
бүсгүй, сүүдрээс
тасран бүрэлдэнэ.
(хуурай нүдтэй,
цонхийсон царайтай,
ганцаардлыг тээсэн
халдвар тараагч)…

Баяртай гэхэд
Нэг эс үхнэ.
Эргэн харахад
Хоёр эс үхнэ.
Санаа алдахад
Гурван эс үхнэ…

2004.01.21-31

Лондон зүлэг

Дөрвөн
Улирал,
Нэг өдөр
Багтана.
Хавар, намар
Зун, өвөл
Араа солилгүй
Урсана.
Намар
Хагдарсан
Навч,
Хавар гудамжинд
Тэнүүчилнэ.
Өвөл
Өнжсөн
Өвс
Өөрийн
Үхлийг таана.
Шинэ оны
Өглөөг
Чийгтэй,
Чичрэн
Угтана.
Ширхэг өвс
Шарлахад
Дусал нэмэр
Үгүй.

2005.01.09


London grass

Four seasons
In a day.

Winter, summer,
Spring, and autumn
In one shot.

Last year’s
Leaves still
On the street.

A winter surviving
Grass
Guesses his
Dead.

At charismas eve
Wet and frozen.

A grass is
Gone
Can’t help
At all.

09.01.2005


Чи бид хоёр...

Чи бид хоёр
Саяхан учирсан
Шинэхэн амрагууд,
Одоо дөнгөж хавар цаг
Удахгүй зун болно.
Тэгээд намар болно.
Навчис шарлаж,
Салхи салхилна.
Дараа нь өвөл болно.
Амьдрал үргэлжилнэ.
Би чамд дуу дуулж өгнө.
Чи дуулж яваарай.
Би чамд
Орчлонг бэлэглэнэ.

Сэрүүн намрын үдэш
Сэгэлзэж найз нь гунивал
Намуун үгсээр энхрийлж
Намайг чи эрхлүүлээрэй.

Өвлийн урт шөнө
Урин хаврыг мөрөөдвөл
Урт хар гэзгэндээ
Умбуулж намайг нойрсуулаарай.

Урин хаврын цагт
Уйлаад дуулаад эхлэхэд минь
Уйлаад хайлаад чи минь
Урсгал дөлгөөн мөрөн болоорой.

Бороотой зуны үдэш
Бодол санаа минь уймарвал
Булбарай зөөлөн уруулаараа
Бодлыг минь чи сарниулаарай.

Чи бид хоёр
Саяхан учирсан
Шинэхэн амрагууд,
Одоо дөнгөж хавар цаг
Удахгүй зун болно.
Тэгээд намар болно.
Навчис шарлаж,
Салхи салхилна.
Дараа нь өвөл болно.
Амьдрал үргэлжилнэ.
Би чамд дуу дуулж өгнө.
Чи дуулж яваарай.

1994.



Thursday, 30 October 2008

Хvн зєв тєлєвшинє гэдэг нь яахын нэр вэ

Огноо: 2008-10-30 09:29:21
Хvнийг зєв тєлєвшvvлэх, "хvн шиг" хvн болгох талаар нэг vеийг бодоход ярих болж байна. Энэ тун сайшаалтай. Ингэхийг чухам єнєєгийн нийгмийн нєхцєл байдал шаардаж байгаа юм..

Бид ингэж яриад зогсохгvй, цаг алдалгvй дорвитой ажил хийх хэрэгтэй байна. Долдугаар сарын нэгний айхавтар vйл явдлын дараагаас хэн буруутан болох, хэрхэх талаар ярьж, буруутныг олох гэж зvтгэцгээж байна. Цагдаагийнхны хvчин чадлыг нэмье, бамбай дуулгыг нь сайжруулъя, чадалтай зэвсэг хэрэгслээр хангая гэж ч ярьцгаасан. Харин хvний мєс чанар муудаж, жудгаа алдаж, "хvн биш" хvн олширч байгаа талаар, vvний шалтгаан нь юу болох, монгол хvнийг хэрхэн зєв тєлєвшvvлэх талаар бараг ярихгvй байна. Долдугаар сарын нэгнийх шиг vйлийг зєв хєгжилтэй, боловсролтой, соёлтой, зєв хvмvvжсэн, ёс суртахуунлаг хvн хэзээ ч vйлдэхгvй. Иймийн учир хvнийг хэрхэн зєв тєлєвшvvлэх, яаж хvн шиг хvн болгохыг ярихаас аргагvй, багш, сурган хvмvvжvvлэгчид, эцэг эхчvvд энэ талын мэдлэгээ дээшлvvлж, боловсрол эзэмшихээс ч аргагvй болж байна.

Хvний тєлєвшлийн асуудал нь хvнийг тєлєвшvvлэх, хvн єєрєє єєрийгєє тєлєвшvvлэх гэсэн хоёр талтай бєгєєд тухайн хувь хvн єєрєє тєлєвшилд онцгой vvрэг гvйцэтгэх ёстой. Ялангуяа нас биед хvрсэн хvний хувьд хэн намайг тєлєвшvvлэх юм бол гэж хvлээн суух нь зохисгvй юм. Хvн тєлєвших нь урт хугацаа шаардсан, тєвєгтэй vйл явц. Хvн насан туршдаа тєлєвшинє. Сурах, хєгжих, боловсрох, соёлжих, хvмvvжих явцдаа олж авсан бие, сэтгэл, оюуны ололт дэвшлvvдээ удаа дараагийн vйлдлээрээ дадал зуршил болгон эзэмшиж авахыг хvн тєлєвших vйл явц гэж тодорхойлж болох юм. Хvн сурсан сайн бvхнээ, зєв хєгжлєє, эзэмшсэн боловсрол, соёл, хvмvvжлээ тєлєвшvvлнэ. Хvний уураг тархин дахь 13 тэрбум гаруй эд эсийн ердєє 100 сая орчим буюу долоо, наймхан хувь нь л байнга ажилладаг бєгєєд vлдсэнийг нь бид ашигладаггvй. Энэ нь бидэнд сурах, хєгжих, боловсрох, соёлжих, хvмvvжих физиологи vндэс хангалттай байгааг харуулж байгаа юм. Хvн нэн тvрvvнд єєртєє тєлєвшvvлэх зvйлс бол сурсан сайн бvхэн, зєв хєгжил юм. Эдгээр нь хоорондоо салшгvй холбоотой. Сурах нь чаддаггvй зvйлээ чаддаг болох явдал бол хєгжих нь сурч олж авсан чадвараа нэмэгдvvлэх, дадуулах vйл явц юм. Хvн тєрсєн цагаасаа л аливаад суралцаж, тэр хэрээрээ чадваржин хєгжиж байдаг. Хvн зєвхєн сайныг сурч, зєв хєгжиж байж жинхэнэ хvн болж чадна.

Хєгжлийнхєє сєрєг муу талыг гээж, эерэг сайн талыг улам баяжуулан бэхжvvлж хvн дэвшилд хvрнэ. Чухам энэ утгаар нь хєгжил, дэвшил гэсэн хоёр vгийг хамт хэрэглэдэг. Хєгжиж дэвшихэд боловсрол, соёл, хvмvvжлийн тєлєвшил ихээхэн нєлєєтэй. Хvний цогц хєгжлийг бие, оюун, сэтгэлийн аль нэгний нь хєгжил vгvйгээр тодорхойлох аргагvй. Амьдралынх нь туршид бие махбодод нь гарч буй эерэг єєрчлєлтvvдийг хvний биеийн хєгжил гэдэг бол танин мэдэх vйл ажиллагааны дvнд хvний мэдэх, таних, ухаарах, сэтгэхэд тєдийгvй таньж мэдсэнээ илэрхийлэх чадвар болох сэтгэхvй, сэтгэлгээ, чадвар, дадалд гарч буй ахиц дэвшлvvдийг оюуны хєгжил гэж тодорхойлдог. Хvний цогц хєгжлийн нэг чухал бvрэлдvvн хэсэг нь сэтгэлийн хєгжил. Сэтгэл нь хvн гадаад болон дотоод ертєнц, тvvнчлэн єєрийн дотоод мєн чанараа таниж мэдэх, ухаарах чадвар юм. Эдгээр чадвараа дадуулах замаар хvн сэтгэлээ хєгжvvлнэ. Єнєєгийн бид материаллаг хєгжилд ихээхэн ач холбогдол єгч, тvvнээс эрхэм зvйл vгvй мэт туйлширч байна.

Хvнийг хvн шиг хvн, нийгмийг нийгэм шиг нийгэм болгох зvйл нь ганц хєгжил биш, тэр тусмаа материаллаг хєгжил бvр ч биш, харин сэтгэлийн боловсролыг дээдэлсэн цогц боловсрол, соёл, хvмvvжил, ёс суртахуун гэдгийг ухаарах цаг хэдийн болжээ. Хєгжил нь хуримтлуулсан эд баялаг, сvндэрлvvлсэн барилга байшин, гудамжаар сvлжилдэх машин тэрэг биш, харин улс орны зєв тєлєвшvvлсэн, єєрєєр хэлбэл сэтгэл, оюуны хувьд зєв хєгжсєн хvмvvс юм. Хvнд тєлєвшvvлэх ёстой дараагийн зvйл бол боловсрол. Ємнєх нийгмийн тогтолцоонд боловсролыг мэдлэг, чадвар, дадал эзэмших vйл явц, тvvний vр дvн гэж vзэж байсан бол єнєє vед хvн бvх талаараа зєв хєгжиж, соёлжиж тєлєвших vйл явц, тvvний vр дvн, оюуныг сэтгэлжvvлж, сэтгэлийг оюунжуулсны vндсэн дээр хvнийг оюун, сэтгэлээр нь хvн болгох vндэс гэж vзэж байна. Оюуны боловсрол нь биеийн болон сэтгэлийн боловсролын vндэс. Оюуны боловсрол нь олон талт мэдлэг, тvvнийг амьдрал, ажил хєдєлмєртєє бvтээлчээр хэрэглэх чадварын нэгдэл юм. Сэтгэлийн боловсрол бусдыг хайрлах, хvндэтгэх, єрєвдєх, энэрэх, уучлах, туслах зэрэг сэтгэлийн эерэг vйлvvдээр илэрнэ. Сэтгэл хэмээх зvйлийн мєн чанарыг танин мэдэх, єєрийн сэтгэлийн онцлогийг судлах, сэтгэлээ сайн тал руу нь єєрчлєн засах, номхотгох нь сэтгэлийн боловсролтой хvний шинж. Амиа хичээх, эд хєрєнгєнд шунах, атаархах, бардамнах, хvмvvсийг алагчлах, хов хєєцєлдєх, бусдыг vл тоомсорлох, єєрийгєє ихэд vзэх нь сэтгэлийн боловсрол доройн шинж гэдгийг ухаараач ойлгууштай. Сэтгэлийн боловсрол, хєгжлийн илэрхийлэл нь хvмvvжил, харин хэмжvvр нь ёс суртахуун юм. Энэ нь сэтгэлийн боловсрол, хєгжил хэдий чинээ єндєр байна хvн тєдийчинээ хvмvvжилтэй, ёс суртахуунлаг байна гэсэн vг.

Боловсролын тогтолцоонд бие, сэтгэл, оюуны боловсролоос гадна сэтгэлгээний боловсрол орно. Хvний сэтгэл, оюуны хєгжлєєс сэтгэлгээний хєгжил нь хамаардаг. Сэтгэлгээ нь боловсролын нэг аспект бєгєєд практик талыг нь хариуцдаг. Мэдлэг, оюун ухааныг сэтгэлгээ орлож чадахгvй ч мэдлэг, оюун тvvгээр л дамжин хэрэгждэг. Бvх юманд єєрийгєє гэсэн, нэг талыг барьсан сэтгэлээр хандах, єєрт тааруу хандсан, муу юм хийсэн хvнийг тэр чигт нь муу хvн гэж vнэлэх, хvмvvсийг єєрт хэрэгтэй хэрэггvйгээр нь ялган алагчилж vзэх, єєрийгєє дєвийлгєх, намайг дээд зэргээр vнэлэх ёстой гэж бодох буруу сэтгэлгээ єнєєгийн хvмvvст байгаа нь ажиглагддаг. Хvний боловсролыг эзэмшсэн оюуны боловсрол, тєгссєн их, дээд сургуулийн тоо, хамгаалсан эрдмийн зэргээр vнэлэх нь хангалтгvй юм. Жинхэнэ боловсролтой хvн гэдэг нь аливааг ухаарах чадвартай, зєв сэтгэж зєв ярьдаг, бурууг єршєєж зєвийг тэтгэх ухаантай, амьдралын мєн чанар (амьдралын утга учир, зорилго, зовлон жаргалын мєн чанар)-ыг ухааран ойлгодог, хамт олонтой амьдрах, бусадтай нийцэх чадвартай, тайван тогтуун байдлыг эрхэмлэдэг, амин хувиа хичээдэггvй хvн юм.

Бид боловсролыг зєвхєн оюунд хамаатай зvйл гэж vзэж, мэдлэг, чадвар тєдийгєєр дутуу ойлгож, сэтгэлийн боловсролыг орхисон єрєєсгєл боловсролыг эрхэмлэж ирж. Ийм боловсролыг хєгжлийнхєє тэргvvн vзvvлэлт болгосон нь хvний мєсгvй, хvмvvжилгvй, ёс суртахуунгvй хvн олширч байгаагийн шалтгаан гэж хэлж болох байх. Зєв хєгжиж, хvмvvжиж, ёс суртахуунлаг, соёлтой болж буй хvмvvсийн тоогоор боловсролын vр дvнг хэмжиж vнэлмээр санагддаг. Сэтгэлийн боловсролыг орхигдуулснаар л хvмvvс материаллаг ахуй, хэрэглээг шvтэж, материаллаг хєгжлийн хойноос хєєцєлдєж байна. Энэ нь хєгжлийн алдаа болохыг ойлгож эхэлсэн хvмvvс байгаа ч тийм хvний тоо цєєн байна. Хvмvvжлийг мэдлэг, сэтгэл, дадал зуршил гурвын тогтолцоо гэж vзэж, Єрнєдєд мэдлэгт, Дорно дахинд сэтгэлд суурилсан хvмvvжлийг эрхэм болгож ирсэн байдаг. Манай бvх шатны сургуулиуд ч Єрнийн мэдлэгт суурилсан боловсролыг дээдэлж, шинжлэх ухааны мэдлэг, чадварыг тvлхvv номлосоор сайн эдийн засагч, инженер, нягтлан бодогч, хуульч мэргэжилтнvvдийг тєрvvлж байгаа хэдий ч хvнийг хvн болгох, зєв тєлєвшvvлэхэд ялангуяа сvvлийн хориод жилд тун тааруу анхаарч байна.

Хvнээс єєрєєс нь гадуур орших мод ургамал, ан амьтан, уул ус, машин техник, од гариг гээд бvх зvйлийг заадаг, судлуулдаг хэрнээ хvний дотоод мєн чанар, хvн хэрхэн, жинхэнэ хvн болох талаар бараг заахгvй, судлуулахгvй байна. Хvнд тєлєвшvvлэх ёстой, дараагийн зvйл бол хvмvvжил юм. Нийгмийн орчинд сайныг сурах, зєв хєгжих, боловсрох, соёлжих замаар хvн хvмvvждэг. Хvмvvжлийн vндэс нь хєгжил. Зєв хєгжилгvйгээр хvмvvжлийг тєсєєлєхийн аргагvй. Хvмvvжил нь сэтгэлийн хєгжил, боловсролын илэрхийлэл. Хvний бие, сэтгэл, оюуны боловсролыг соёлтой шvтэлцvvлдэг тул хvмvvжил илvv хvмvvнлэг байдаг. Хvмvvжил нь хvний эрхэм нандин чанаруудыг эзэмшсэн байдал, хvн чанартай, хvнлэг энэрэнгvй болж тєлєвших vйл явц юм. Хvмvvжлийг бvрэн утгаараа зєв vзэл, зєв бодол, зєв эрмэлзэл, зєв хvсэл, зєв яриа, зєв сэтгэл, зєв vйл гэж ойлгож болно. Боловсрол, соёлын шvтэн барилдлага буюу ухаалаг зєв, сайн сайхан хоёрын диалектик нэгдлийн дvнд хvн зєв хvмvvжнэ. Хvмvvжлийг боловсролтой хослууштай. Боловсролд мэдлэг, хvмvvжилд сэтгэл болон дадал зуршил давамгайлдаг тул эдгээрийг хослуулж байж л боловс-ролын тэнцвэрт тогтолцоог бvрдvvлнэ. Боловсролыг хvмvvжилтэй эс хослуулснаар хvн зєвхєн мэргэжлийнхээ сэтгэлгээгээр явцуурах, нийгмийн амьдралд идэвхгvй хандах, vл тоомсорлоход хvрнэ.

Хvн болохын тулд зайлшгvй тєлєвшvvлэх ёстой бас нэг зvйл бол соёл. Соёл нь хvний єдєр тутмын амьдралдаа хэрэглэдэг оюуны, материаллаг болон харилцааны vнэт зvйлс, зайлшгvй дагаж мєрдєх, хэвшvvлэх хэм хэмжээ юм. Соёл хvний болон нийгмийн амьдралын бvхий л хvрээ, салбарт хамаатай тул зайлшгvй эзэмших ёстой зvйл. Соёлжино гэдэг нь соёлыг бvрдvvлж буй бvхнийг сурна, сураад зогсохгvй эзэмшинэ гэсэн vг. Хувь хvн бvрийг соёлжуулах замаар нийгмийн соёлыг дээшлvvлнэ. Хувь хvний соёлд хувийн соёл (хувцаслах, хооллох соёл, хэрэглээний соёл), хэл ярианы соёл, бичгийн соёл, ахуйн соёл, биеэ авч явах соёл, харилцааны соёл, сэтгэлгээний соёл, vйл ажиллагааны соёл орно. Сайн муу зvйл, зовлон жаргалын vед ухаан бодол, сэтгэлээ зєв удирдах, ухаалаг тэвчээртэй зєв явах, бусдад тєвєг учруулахгvй байх, бусдад туслах зэргээр илэрдэг биеэ зєв авч явах соёлыг эзэмшихэд хvн илvvтэй анхаарууштай. Соёл нь илvv гэгээлэг зvйл. Соёл хvний мєн чанарт ханддаг атал хvмvvс бид хєгжилд анхаардаг шигээ тvvнд анхаарахгvй байна. Соёлын талаар ярьдаг ч хэвшvvлэн тєлєвшvvлэх явдал хангалтгvй байна. Бvх нийтийн vйлс болж чадахгvй байна. Монголчууд хэрэглээний соёл, зєв зvйтэй ярих, бичих соёлыг нэн тvрvvн эзэмшvvштэй байна.

Олон хvн, ялангуяа залуучууд "аймаар гоё", "аймаар сайхан", гэх зэргээр ярьж, аймаар гэдэг vгийг буруу утгаар хэрэглэх болж. Дээр доргvй, хєгшин залуугvй надад гэхийг надаа, намайг гэхийг надыг, бvгдийг нь гэхийг бvгдэнгий нь гэх зэргээр ярьж хэвшээд байна. Идсэн чихрийнхээ цаас, уусан ундааныхаа сав, татсан тамхиныхаа ишийг дуртай газраа хаяж байгаа хvн олон. Хог хаягдлаа зориулалтын саванд хаях, тийм сав байхгvй vед цvнх, халаас, уут саванд тvр хадгалахыг хэвшил болгууштай байна. Ингэж чадвал ахуйн эрvvл, сэтгэл зvйн таатай орчин бvрдvvлж, хэрэглээний нэгэн соёлыг эзэмшинэ. Хvн болохын vндсийн vндэс нь эерэг сайныг сурах, хvн болохын vндэс нь зєв хєгжих, хvн болох нєхцєлийг бvрдvvлдэг зvйлс нь боловсрол,соёл, хvмvvжил аж. Энэ бvгдийг тєлєвшvvлж байж хvн зєв тєлєвшиж, жинхэнэ хvн болно.

Хvн сэтгэл, оюунаа зєв хєгжvvлж, боловсруулж байж єєрийн мєн чанарыг олно, ингэж чадвал зєв тєлєвшинє. Мєн чанараа олж авсан хvн л жинхэнэ хvн байж чадна. Сэтгэлийн боловсролыг оюуны боловсролтой нягт уялдуулах, сэтгэлд суурилсан боловсролыг зорилгоо болгохыг бvх шатны сургалтын байгууллага, багш нар зорилгоо болгууштай. Ингэж гэмээжин хvмvvжилтэй, ёс суртахуунлаг, соёлтой хvмvvсийг тєрvvлж, зєв тєлєвшсєн иргэд, мэргэжитнvvдийг бэлтгэж чадна.

Санхvv эдийн засгийн дээд сургуулийн багш, сэтгэл судлалын ухааны доктор, профессор Б.Оюунчимэг
Дугаар 260/3020/
Энэ нийтлэлийн эх сурвалж Olloo.mn - Єдєр бvр дэлхий даяар

“Дорно зүгт өвс болохуй” буюу Бавуудоржийн шүлгүүд ...

Өнөө цагт шүлэг яруу найр­гийн нэр хүнд нэлээд унах янзтай. Гэхдээ өмнө нь тийм өндөр байсан уу гэвэл хоёр талтай л зүйл.
Нэг талаас ерээд оноос өмнө зохиолч яруу найрагчид чамгүй нэр хүнд­тэй, тэдний бүтээлийн үнэ­лэмж ч боломжийн нийг­мийн нэлээд идэвхтэй хэсэгт хам­рагдаж байсан, нөгөө та­лаас тухайн үеийн тогтолцоо сис­тем нь өөрийн суртал нэвт­рүүлэгч, номлогч, тар­хааг­­чаа бүх талаар дэмжиж “харж хандаж” байх онцгой үүрэг­тэй нь уялдаж байсныг 1920-иод оноос эхэлсэн утга зо­хиолын субьектив орчин буюу зохиолч яруу найрагч­дын бүтээлийг нь хэвлэж, хү­нийг нь “анхааралдаа” авч, нэгт­гэн зохион байгуулж ир­сэн түүх хэлээд өгнө. Ерөөсөө урлаг утга зо­хио­лыг өөрөөр тайлбарлан ойл­гож, гүн ухааных нь үнд­сийг мэ­дээж нэг өнцгөөс диа­лектик ма­териализмын үүд­нээс хан­даж байсан учир өөр ар­­гагүй ч бай­сан гэлтэй. Өөрөөр хэл­бэл урлаг уран сайхны сэт­гэл­гээ, урлагийн мөн чанар ямар нэг байдлаар ор­хигдож хоёр гуравдугаар зэр­гийн асуу­дал болж байсан гэ­сэн үг. Энэ ч яахав түүх түү­хээ­рээ л үлд­дэг байж гэтэл 1990 оноос хойш су­бъектив ор­чин өөрч­лөг­дөж “түүхэн бо­ломж” гар­сан бо­ловч зарчмын хувьд бай­дал огт өөрчлөгд­сөн­гүй­гээр ба­рах­гүй бүр дор­дох ч янзтай. Шүлэг зохиол нь арилжаа, нэр хүндийн хэрэгсэлтэй хут­гал­­даж нийгмийн сэтгэлзүйд иймэр­хүү хандлага ажиглаг­дах болсныг л түүний нэр хүн­дэд сөргөөр нөлөөлсөнтэй хол­бон ярьж байгаа хэрэг. Үүний нэгэн илрэл болж Х.Эр­дэм­­билэг гэгчийн “Яруу найр­гийн элемэнтүүд” гэсэн нэгэн нийт­­лэл гарч байсныг санаж бай­­на. Тэнд өгүүлэхдээ “за­луу гэсэн тодотголыг хуссан цагт чи өөрийгөө яруу найрагч гэж үзэж болно. Хэзээ энэ то­дот­­голоосоо салах нь ту­хайн хү­­ний нас, шүлгийн чанараас ба­­раг шалтгаа­лахгүй. Харин хэр зэрэг та­нилтай, олон хүнд ар­хи авч өгснөөс хамаар­на… өнгөр­сөн алтан үеийг дур­­сан олон сэдэвгүй, хэвш­сэн сэт­гэлгээ­гээрээ үг эвлүү­лэн хөндий шүлэг бичин үхэж ча­­дахгүй байгаа нөхөд. Сог­то­­хоороо мангасын үед бич­сэн ганц хоёр нийтэд тархсан гай­­­гүй бүтээлээ дурсан өөрий­гөө магтан би, би хэ­мээн дөв­чигнөгчид… Жинхэ­нэ хөдөө­нийхөн бол нутагтаа том яруу найрагчид хотод ирээд зу­рагтаар гарчихдаг, том­чууд­тай нийлж хааяа сав­чих­даг, номынхоо өмнөх үгийг ме­дальтай яруу най­раг­чаар бичүүлчихдэг сэргэ­лэн га­­рууд… шүүгчид гэдэг ар­хи нэх­сэн цол гуншинтай ха­шир бур­хинууд бий. Жин­хэнэ хор най­руулагчид” гэх мэ­тээр бич­сэнийг бүрэн дүү­рэн хү­лээж авах боломжгүй ч ямар ч бай­сан нийгмийн сэтгэлзүйн ханд­лагыг зохих хэмжээнд илт­гэж байгааг үгүйсгэх ар­га­гүй юм. Нөгөө талаас энд зөвхөн зо­хиол бүтээлийн далд до­тоо­дод нэвтрэхээсээ илүүтэй наад талын субъектив үйл ажил­лагаа, зохиогчийн ухам­сарт “лаборатори” талаас нь илүү­тэй авч үзсэнийг ч хэлэх хэ­рэгтэй. Хамгийн товчхон­доо зохиолыг ярих, зохиол­чийг ярих хоёр нэг талаар өөр юм л даа. Ухаандаа Ц.Бавуудор­жийг аваад үзье. Монголын яруу найрагт Цогдоржийн Ба­вуу­­дорж гэдэг нэр сонсогдоод да­руй хориор тоологдох на­мар­тайгаа золгож байна. Ма­най урлаг, утга зохиолын хү­рээ­гээр тогтохгүй бүгд л түү­нийг мэднэ, танина гэх бол­жээ. Тэд ихэвчлэн хэв­лүүл­сэн бү­тээл, зурагт со­ниноос хар­сан, авсан шагнал амжил­таар нь л баримжаалан “мэ­дэж” бай­гаа гэдэгт бараг итгэлтэй бай­на. Харин түүний шүлгийг барьж, уншиж, ухаарч, мэ­дэрч, нээж, баясаж, гуньсан нь хэд л бол. Цаашилбал шү­лэг зохиолоос нь түүний до­тоод ертөнцөд нэвтэрч юунд зовж, юунд баярлаж, хэдийд хэр­хэн сэтгэл төв­дөхийг нь ан­заарч “мэдсэн нь” бүр ч хэд бол доо. Гагцхүү иймийн тул зо­хиолчийг гад­наас нь “мэ­дэх” нэг хэрэг, зохиол бү­тээ­лийг нь үзэж, хүлээж авч, сэрж, ухаарч, догдолж, тун­гааж, эргэцүүлж өөртөө тол­гой дохин “мэдэх” бас нэг хэ­рэг юмсанж. Сарны туулайн хүйтэн чихнээс Санаандгүй би атгаж үзсэн юм Яруу найраг түүнд хүр­гэж өгснөөс хойш Ялдам гэдэг үгийг олон хэрэглэхээ больсон юм Сүүлд бичсэн нэгэн шү­лэг­тээ ингэж өгүүлжээ, тэ­рээр. Эдгээр мөрөөс нэлээд олон зүйлийг харж болохоор байна. Уянгын баатраас амьд­­­ралыг, ертөнцийг тань­сан эгээрлийг харж болно. Үүний­гээ саран дээрх туу­лай­­гаар дүрсэлсэн нь сэт­гэл­гээ­ний хэв, гоо сайхны ухамс­рын үүднээс дорно дахины ер­­төн­цийн тухай үз­лийг илт­гэж, харин тэр нь хүйтэн чих­тэй байгаа нь зохиолчийн зөв­хөн зохиол­чийн бодгалийн до­тоод сэт­гэлгээний танилт, өвөр­мөц баяжуулалт, уран сайх­ны нээлттэй холбогдох ер­төн­цийн сэрэл бүхий уран сэт­­гэмж мөн. Сарны туулайн чихнээс ат­гах гэдэг үгэнд уламжлалт сэт­гэлгээг хөгжүүлэхдээ тө­лөө­лөл ёгтлол үүсгэсэн нь дор­нын уран сайхны сэтгэл­гээнд ч, өрнийн урлагийн түү­хэнд ч тохиолдож, яриг­даж, мар­гаан мэтгэлцээн, онол бод­ролыг хандуулж бай­сан дүрс­лэл түүний цаадах сэт­гэл­гээний гүн аяс, ухам­сарт амьд­ралын танин мэ­дэхүй нь ухам­саргүй бодом­жид шингэн илэрч байгаа нь энэ юм. Гэхдээ уянгын баатрын хувьд түүнд хүрэх арга зам нь өөр юу ч биш яруу найраг бай­­жээ. Яруу найраг уянгын баа­тарт саран дээр туулай бай­даг, тэр нь хүйтэн чихтэй, бүр түүнийг нь атгахад ту­салж байгаа нь бусад хү­мүү­сийн хэлдэгчлэн амьд­рал, ер­төнц байгаа нь өөр хаана ч, хэ­зээ ч давтагда­хааргүй яруу найр­гийн сэт­гэлгээ, яруу най­рагчийн мэд­рэмж гэлтэй. Харин үүний үр дүнд ял­дам гэдэг үгийг олон хэрэг­лэ­хээ больсон гэдэг нь ертөн­цийг өөртөө ухаарсан ухаар­лын баталгаа болон сонсог­дож байна. Энэ үгийг хэрэг­лэ­хээ болих нь түүний цаана хад­галагдах утга агуулга бү­хэнд сэтгэл хөдлөлөөр хан­дах­гүй байх, хуурамч хоосон нь их байдаг талаар хүүрнэж буй хэрэг. Санаандгүй ч гэ­мээр байдлаар үүнтэй хол­бог­дуу­лан хэлэхэд энэхүү сүүлд гарч байгаа ном болох “Дорно зүгт өвс болно” ном бүхэлдээ их богино, элдэв чамир­хал­гүй, энгийн шүл­гүүдээс бүтсэ­нийг анзаа­рахгүй байхын ар­гагүй. Түүний өмнөх шүлгүүдэд юмыг буй байгаагаас нь хахь он­доогоор төсөөлөх, ёгтлон гү­жирдэх, огт байж боломгүй зүйл­сийг бий болгох этгээд со­нин дүрслэл, сэтгэлгээ бага биш ажиглагддаг байсан. Энэ бол түүний уран бүтээлийн, шү­лэг найргийн нэгэн өнгө донж, хэв намба, анхнаасаа л тогтсон мэдрэмж мөн бө­гөөд энэ шинжээрээ цаг үедээ ял­гарч, өөрийгөө байгааг илэр­­хийлж чадсаныг хүлээн зөв­шөөрөхөөс аргагүй. Дашрамд дурдахад, сүү­лийн үеийн залуу шүлэг со­нир­­­­хогчид өнгөц хээнцэрлэж, гоё үг хөөцөлдөж байгаа туйл­ш­­­ралын нэгэн гол “бу­руут­ныг” Бавуудоржтой ямар нэг хэмжээгээр холбоотой гэж боддогоо нуух юун. Түү­ний энэхүү “Сарны шүлгүүд” но­моос илт ажиглагдах бол­сон хэмжээний богиносолт, үгийн энгийншил, бидэнд бас л олон зүйлийг хэлэх нь шиг бай­на. Зарим биш ихэнх зо­хиол бичигчээс салах нэг л дур­­гуй байдаг үг үсгийн төдий ма­даг, илэрхий логик зөрчил, ут­гын авцалдаагүй байдал, наад захын мунгинал төдий­лөн анзаарагдаад байхаар­гүй­­гээр яруу найрагчийн хувьд өсч томорсныг хэлэ­хээс өөр арга алга. Энэ бол хэн хүний санаа­гаар болдог ч эд биш мань хүн ч өөрөө тодорхой хугацаа зар­цуул­сан гэж хэлэхэд бо­лох юм. Түүний “Сарны шүл­гүүд” номд “Харсаар байтал” хэ­мээх нэг шүлэг бий. Тэнд Харсаар байтал чиний дэргэдээс Хачин тунгалаг хүн Босоод явчихлаа Хаа хүрэхийг нь би мэ­дэхгүй ч Харин хэзээ ч эргэж ирэх­гүйг нь Халуун зөнгөөрөө мэ­дэрч байна гэж эхэлдэг бөгөөд үүнийг но­мын өмнөтгөл үгэнд “хүний амь-сүнс, цог хийморийн үнэ­тэй бүхэн үгүй болсноор бие нь үлдэх агшинг хүртэл өгүүл­сэн нь найрагчийн үх­лийн мөн чанарыг мэдрэх хийс­вэр талын илэрхийлэл” хэ­мээн агуулгын талаас нь тайл­барласан байдаг. Үүнийг арай өөрөөр авч үзэж болох мэт санагдаж байна. Жишээлэхэд Танилхан чамайг минь гэрэлтэй болгодог Тарни нь тэр байсныг Сая л цочин анзаарлаа гэ­сэн мөрүүдээс ерөөс хүний сэт­гэлийн мөн чанар, бур­таг­гүй гэгээн чанарыг юу эвддэг ту­хай өгүүлснийг харж болно. Тэр­хүү ариун сэвгүй чанарыг ха­жууд нь тунгалаг хүн бай­даг, биед нь гэрлэн бурхан оршдог, нүдэнд нь болор за­гас байдаг, алганд нь алтлаг хээ байдаг зэргээр төлөөлөн дүрс­лээд харин үүнийг хор­воогийн салхи арчдагаар бич­сэн нь хорвоо ертөнц, амьд­рал гэгч хүнийг тэр алтлаг, гэр­лэн, тунгалаг, болор чана­раас нь өөрийн эрхгүй салган од­дог тухай гашуун үнэнийг ха­руулсан байна. Яг энэ са­наа Үхэл ирэхэд би тув тун­галаг болно Үлдэж энэ орчлон ма­нан дундаа умбана Үр минь, хүү минь ха­рин тод тунгалаг төрнө Үйлийн эрхээр тэр минь хатан болроо алдана Хоёр тунгалагийн хоо­рон­до­хыг хорвоо гэдэг юм даа Хоёр тунгалагаас бус­дад нь Хонгор минь битгий ит­гээрэй гэсэн өөр нэгэн шү­­лэгт гүнз­гийрэн төгөлдөрж­сө­­нийг бас харж болно. Уян­гын баатар өөрөө мананд ум­ба­сан орч­лонг орхиж үхэ­хэд л тун­галаг болно, харин түүн­тэй зөрж төрөх хүү тод тунга­лаг төрж байна. Үйлийн эр­хээр буюу орчлонгийн жа­маар хүү нь амьдралд, цаг ху­га­­цааны хуулинд захираг­дах нь түү­нийг хатан болроо ал­да­­хад хүргэж байна. Энэ бол хүү­­­гээс үл хамаарах ер хэ­нээс ч үл хамаарах хор­воо­гийн жам зарлиг юм. Энэхүү энгийн үнэнийг цааш гүнзгийрүүлэн ерөөс үхэх төрөхийн хоорондохыг хор­воо гэдэг мөн ертөнцийн үнэн гэвэл үхэх төрөх л юм гэ­сэн дотоод сэтгэлийн их ухаа­рал, амьдралын мөн ча­на­рыг таньсан гэгээрлийг олж үзэж болно. Энэ хор­воогийн хуу­линд ер юм бүхэн үнэнч ариун хайр хүртэл сөхөрч бай­гааг ч өгүүлжээ. Энэ ертөнцийн өнгө зүүд­ний дарангуйлал Ихэмсэглэл, хүйтрэл дун­дуур шурган мөлхөж Чамд очоод Гагцхүү хүнд л байж болох Тийм нандин эрхэмсэг хайраар Чамайг хайрламаар байна Энд уянгын баатар амьд­ра­лын нэгэн утга учир болсон тэр их гэгээн ариун, магадгүй тун­­­галаг хайрыг амтлах хүс­лэн­гээ илэрхийлжээ. Ингэж тэ­мүүлж байгаагийнхаа шалт­гаа­ныг дотоод сэтгэлийн мөн ча­нартайгаа холбохдоо Хэн нэгийг хайрлаж ам­жилгүй бүтээд гэмтчих­вий гэж Хэнхдэгэн цаана байгаа нэгэн зүйлийг өрөвднөм Хэн нэгэнд нисч хүрэл­гүй хальчихвий гэж Хээр талын алтан ха­раацай шиг нэгэн жи­гүүрт­нийг Халагланам гэж хайр сэт­гэл гэдэг хүмүүн болж төрс­ний нэгэн утга учир, түүнийг ам­саж эдэлж сэтгэлээрээ мэд­рэх нь гагцхүү хүнд байх эр­хэм нандин зүйл гэдгийг тун­хагласан байна. Харам­сал­тай нь, Энэхэн цагийн будант инээмсэглэл Чамд ойртуулсангүй Энэ хүйтэн гилбэл­гээнт ихэмсэглэл Чамд ойртуулсангүй Чамайг би хайрламаар л байлаа нөгөө манан будант хорвоо, тун­галаг биш ертөнц, энэ ца­гийн хүйтэн амьдрал ийм сэт­гэлийн зүйлийг хүлээн зөв­шөөрдөггүй ажээ. Тий­мээс уян­гын баатар гөлгөнд хүртэл хан­даж энэ цагийн, энэ амьд­ралын тухай бодлоо хуваалц­сан байх юм. Ягааран мандаж байгаа энэ талын нарны наагуур Ялдамхаан цагаан үүлс алгуурхан нүүж явна аа даа Энэ л бид хоёрын Баяр юм шүү, гуниг юм шүү… Сүнсийг минь нэг л тэн­гэрийн шилтгээнд Зэрэгцүүлэн залах бол­но Бидэн хоёр ижилхэн Хадан гэр минь адил­хан шүү Нэг талаар тунгалаг биш энэ амьдралын бүхий л зүйл буй байгаагаараа сайхан бас муухай өөрөөр хэлбэл энд хүн болж төрсөн нь өөрөө хэдийгээр манантай ч бас сайхан юм байнаа гэсэн санааг илтгэж харин зөвхөн гөлөг төдийгүй ер хэн ч байлаа гэсэн эцсийн эцэст адилхан л мөнх бусыг үзүүлнэ, тий­мээс энэ цагт гөлөг ч бай эцсийн очих цэг бүгд ижил юм шүү гэсэн гүн ухааны гаргал­гааг хийж байна. Үүнийг лав буддын гүн ухаанд хоосон чанарын үз­лээр тайлбарладгийг санаж байна. Буддын гүн ухаан гэснээс түүний “Сарны шүл­гүүд” төдийгүй ерөөс нийт уран бүтээлд нь дорныг эр­хэмлэсэн, дорныг магтсан, дорныг биширсэн, дорныг гүн хүндэтгэсэн аяс ил далд тү­гээмэл ажиглагддаг. Гэхдээ зарим нэгний ярьдагчлан түүнийг шууд л дорнын хэ­мээн мэдэмхийрэн цоллод­гоос арай өөр жишээлэхэд “Хүмүүс түүнийг дорнын хэ­мээн тодорхойлох дуртай. Үнэндээ тийм эсэхийг, бас түүний шүлэг зохиолыг тийн лугаа ойлгон мэдэрдэг хү­мүүс олон гэдэгт би нэг л итгэж чаддаггүй юм. Тиймэр­хүү хэв маяг шүлэгт нь бай­даг ч хэн хүн тийм ч амар хүлээн авна гэдэгт эргэлздэг юм” хэмээн судлаач Д.Гал­баатарын бичсэнтэй санал нэг байна. Харин түүний шүлэгт ил­рэх дүрслэлийн өвөрмөц сэт­гэлгээний уламжлалыг харж, хор­воогийн мөн чана­рыг тун­гаан эргэцүүлсэн арга бил­­­гийн зөөлөн аясыг ойшоож, ахуй, уламжлал, сэт­гэлгээ хэв заншил, гэгээрэл харил­цан сүлжилдсэн байгааг ан­заа­рах нэг хэрэг юм. Хүнээс хүн зугтан гарч Шүхрэн гэрэл бөхөх бол­гонд Алтан заадас бүхнээ­рээ шархиран өвддөг би Дорнын насыг харин өм­гөөлж архирсан Арслан хөх тэнгэр юм би Ам дөрвөлжнийг энгэ­рээ­сээ тасдан байж Аяа хүн сүрэг чиний Алтан хүйг чинь би боож авсан Алтан савыг чинь ч бас сүүлчийн удаа нээчихээд Асгартал уйлж суухын гашуун зарлигтай би Мөнөөхөн тунгалаг биш манан будант хорвоогийн мөн чанарыг өгүүлэхдээ тэрхүү манан будан хаанаас гарч буйн учрыг нэхэн шалгааж энэ нь юунд ч биш хүнд өөрт нь л байгааг өгүүлж, дотоод сэтгэл зүрхээрээ хүмүүний мөн чанарыг ухаарсан ухаарал нь асгартал уйлж суугаа уянгын баатар буюу дорнын хүн болж байна. Яг шууд хэлээгүй ч дорно бүхэлдээ тунгалаг биш юм аа гэхэд манан будан багатай өөрөөр хэлбэл төрөлх гэгээн чанарын хэлтэрхий оршин байгаа юм шүү гэсэн санаа нуугдан байгааг харж болно. Энэ санаа “Дорно” шүлэгт нэлээд тодорхой гар­даг л даа. Дэлт хүлгийн толгой овоон дээр цайрахад уйл­даг Дэлхийн санчиганд ца­гаан сор унахад уйлдаг гэх мэтээр дорныг тун­хаг­лахын зэрэгцээ Өрнө миний түгшүүр Өрхний завсрын шар­гал гэгээ Уяхан охидын минь ичин­­гүйрлийг тэр ха­лаа­салсан юм… Мөнх бусын салхин Миний айдас бус Мөнхүү өрнөөс үлээх хүйтэн амьсгал Миний агуу айдас зэргээр дорныг яагаад шүтэх болсон, дорныг яагаад эр­хэмлэх болсон, дорныг яа­гаад ийнхүү бичиглэх болсон шалтгаанаа гаргажээ. Түүнийг ингэж халаглах, цаг заваа алдахад хүргэсэн зүйл бол өрнөөс үлээх хүйтэн амьсгал хэмээн уянгын баатар хэлж байна. Гэхдээ түүнийг харааж зүхсэндээ, үзэн ядсандаа бус дорнын сонгодог соёл, түүхэн бахархал, нүүдэлчний ахуй, дотоод ертөнцийг нь бүр­дүүлэгч тэрхүү нандин эр­хэмсэг зүйлээ алдахыг үл хүссэн магадгүй түүнээ илэр­хийлсэн их сэтгэл мөн юм. Энэ бүхэн нэгэн цагт Д.Уриан­хайн бичиж байсныг эрхгүй санагдуулж байна. “Барууны уран зохиол нь бүхэлдээ хүнээс хүнийшсэн, нийгэм дэх нийтийн буюу олонхийн амьдралаас “харьс­сан” ганцаардал, гутрал, үзэн ядалт, амиа хорлолт, анархи эрх чөлөө давамгайлсан, техникийн соёл иргэншлээс төрж буй үр хөврөл болохоор тэнд уран бүтээл өөр фило­софитой, зорилго чиглэлтэй, өөр ахуй нөхцөлийн бүтээг­дэхүүн байхаас аргагүй. Ха­рин хүмүүүс хүн чанараа алдаж чухамдаа мөнгө өвөр­төлсөн “адгуусад” болж хуви­рах үйл явцын шуурганд тууг­даж буй монголын нийгмийн ахуйд, алив уран бүтээлийн иргэнлэг чанар нийгмийн “түүхэн захиалга” болон то­войсоор буй нь нүдэнд ил харагдана”. Үүнийг янз бүрээр хүлээж авч болох ч гол санаа нь хүний мөн чанар гэгч нийг­мийн давалгаанд өөрчлөгдөж, мөн чанарын хувьд өөрөөр тайлбарлагдах болж байна гэсэн тэнхлэгтэй Бавуудор­жийн дорно аяс үндсэндээ давхцаж байгаад л оршино. Энэ бол нийгмийн хийрхэл, муйхар үндэсэрхэг үзэл, бусдыг дорд үзэх хэнээрхэл биш юм шүү. Энэ бол ертөнц, хүмүүний мөн чанарыг тун­гаасан эргэцүүлэл, гүн бя­салгал, бодомж сэтгэлгээ, гүн ухааны дүрслэл юм. Үүнийг дээрх шүлэгт байх Өрнө миний эрхэм нөхөр Үргэлж намайг сэрэм­жит сэцэн болгосон юм Өрнө миний эрхэм анд Өвст тал цаст уулсаа харамлахад сургасан юм намайг гэсэн мөрүүдээс то­дорхой анзаарч болно. Ту­хайлахад тэрхүү өрнө гэгч байгаа нь дорныг илүү утга учиртай амьд болгож, өрнө байгаа нь дорныг ойлгож хайр­лахад сургаж, өрнө бай­гаа нь өөрөө дорно байх шалтгаан үр юм гэсэн ертөн­цийн тогтолцооны арга бил­гийн мөн чанар, хос ёсны зарчмыг эгэл амьдралаас, хайр сэтгэлээс, гөлөгнөөс ер юм бүгдээс ухаарсан их ухаарал, гэгээрэл харагдаж байгаа нь Бавуудоржийг Ба­вуудорж болгож байгаа юм байна гэсэн бодолд өөрийн эрхгүй хүргэж байна. “Дорно зүгт өвс болно” номонд энэ санаа харагдах хэдий ч зөв­хөн дорно биш ерөөс хүмүү­ний мөн чанарыг эрсэн, хай­сан, нэхсэн, шалгаасан, гүн ухааны хариулт нь дотроо байх асуулт олныг харж бол­но. Хүмүүний тааллаас зугат­нам Хүмүүний таалалд нийц­­сэнээс Хөх өвс болсон минь дээр… Хүн гэгч ямар нэгэн зүйлд за­­­хирагдах биш зөвхөн өөрийн­хөөрөө байж чадвал тэр амьдрал мөн болох тухай энэ сургаал Тодорхой бус одод Гуравдахь мэлмийг минь сэрээж… Тодорхой бус орчлонд Тов тодорхой амьдар­нам гэсэн өөр хуудсан дахь мөрүү­дээр баталгаажих жи­шээтэй. Хэт их ухаарал, хэ­тийдсэн гэгээрэл хүнийг юуг ч сэт­гэхэд хүргэдэг гэсэн гар­галгаа Тэнгэрийн орноод хөх­рөн алсрах Тэр зам дээр гараа өр­гөнөм Мөнх бусад догдлон зог­соход минь Мөнгөн сар араас тат­нам гэсэн мөрүүдээр илэрс­нийг хараад тэгтлээ зогтус­сангүй. Учир нь өөр нэгэн хуудаснаас Хонгортон сэрчигнэх нав­чис дээр Шүлэглэл үлдээн буца­хаар зэхнэм Даажинт замбууг мөн­хөд орхих минь гээд өн­дийтөл Дахиад чи заавал хүн болж төрнө дөө гэх Далдын нэгэн дуун Тархин дундуур ороол­гов шүү… гэсэн мөрүүдийг олж хараад уянгын баатрын ухаарал хэрхэн хөдөлгөөнтэй өрнөж байгааг мэдэж болох юм. Ийнхүү ухааран бясалгах орон зай, цаг хугацаагаа “Өдрийн тэмдэглэл” шүлэгт энгийнээр зураглаж, өдөөгдөх тэрхүү шалтгааныг “Намар” шүлэгт Өвсний үзүүрт Өндөр огторгуй бай­гаа нь мэдрэгдэнэ Өндөр огторгуйн бя­сал­галд Гуниг байвал болох нь тэр… хэмээн дорнын нүүдэлч сэт­гэлгээний намрын улирлын нэгэн төлөөлөл болсон хөнгөн уйтгарыг өвөрмөцөөр далд дүрслэл үүсгэн илэрхийлсэн нь зохиомжийн өвөрмөц ший­дэл болжээ. “Дорно зүгт өвс болно” номын “Гэрэлт цох”, “Аяа…”, “Алган дээрх нүдийг оллоо”, “Хүмүүний явдал” зэрэг шү­лэг нийт номын утгыг хураан­гуйлан төлөөлснөөрөө ч уран сайхны боловсруулалтаараа ч илүүтэй анхаарал татсаныг хэлэх нь зүй. Манант намрын Хөх салхинаас өөр цув­гүй Машид дэнслэнгүй Хүмүүний гэмээс өөр багшгүй… Өдөр өдрийн Шар нарнаас өөр бур­хангүй Өвөр дээрх Шүлгийн дэвтрээс өөр бясалгалгүй… Жишээлбэл, энд уянгын баатар өөрийн амьдралыг бүхэлд нь дүрслэхдээ бай­галийг манант намрын хөх салхиар гаргаж, нийгмийн орчин харилцааг машид дэл­гэрэнгүй хүмүүний гэмээр төлөөлүүлж, өөрийн дотоод сэтгэлийн хувьд байгалийг нүүдэлч ахуйг шүтэх мөн чанараа илэрхийлж, улмаар бясалгах, ухаарах таних, гэгээрэх арга зам нь яруу найраг болохыг хэлсэн мэт. Эндээс чамин тансаг хэллэг барагтайд олж харахгүй бө­гөөд харин уянгын баатрын сэтгэлийн өчлийг хөдөлгөөн дунд нь, харилцан хамаарал дунд нь, цаг хугацааны эрэм­бэ дунд нь, орон зайн алслалт дунд нь агуулгын гүнзгийр­лээр гаргасныг бүхэл шүл­гийнх нь хувьд хэлж болно. Нэг талаас ганц энэ ч биш дээрх шүлэг бүтээлүүд зарим нэгэнд хэт энгийн хэн ч бич­чихмээр санагдаж ч болох. Урлагийн мөн чанарыг хэт хөнгөн хялбараар сэтгэдэг нэгэнд тэгж санагдахад гай­хах зүйл угаасаа биш юм. Ерээд оны босгон дээр гарч ирсэн залуус нэг талаас азтай, нөгөө талаас адармаа­тай үед уран зохиолтой хол­богдож үзэг цаас нийлсэн хүмүүс. Азтай гэдгийг энэ цаг үе өөрөө Монголын уран сайхны сэтгэлгээний түүхэнд яалт ч үгүй нэгэн шинэ үеийн үүдийг нээсэн, түүхэн то­хиолдлынхоо хувьд онцгой боломж гэсэн утгаар хэлж болно. Адармаатай гэдгийг утга зохиолын мөн чанарыг авч үзэх баримжаа нэлээд хөдөлгөөнд орж, аливаа цаг үеийн өөрчлөлтийг даган гарч ирдэг зайлшгүй эерэг сөрөг хандлага ажиглагдаж, хар таамгаар зохиол бичин, зарим нэгнийг учраа олохоо болин будилахад хүргэсэнтэй хол­богдуулан хэлж болно. Гэхдээ л энэ үед хэсэг залуус гарч ирэн утга зо­хиолын нэгэн үеийг төлөөлж, уран сайхны сонирхолтой төвөгтэй асуудлыг араасаа дагуулан, онож алдсан алин боловч өвөрмөц туршилт оролдлогыг өрнүүлэн, түү­хийн нэгэн хуудсыг бичилцэж байгаа нь маргаангүй үнэн юм. Чухам л энд онцгойрон ялгарч, өөрийн гэсэн яруу найргийн өнгө төрхийг нэ­гэн­тээ бий болгож чадсан, яруу найргийг дотоод сэтгэлээ илэрхийлэх, ертөнц юмсыг сэрэн таних хэрэгслээ болгож чадсан нэгэн хүн бол яригдан бүхүй Цогдоржийн Бавуудорж мөн юм гэдгийг одоо бүр ч итгэлтэй хэлэх байна. Гэхдээ энэ зам тодорхой төлөвш­лийн түүхийг агуулсан, тодор­хой орон цагийн хөгжлийн үр дүн гэдэг нь төсөөлөгдөж буй биз. Өөрөөр хэлбэл их биш ч бага биш хугацааны туршид бичсэн шүлэг зохиолуудын энгийн жижиг дүрслэлээс эхлээд хөндсөн агуулгынх нь хувьд буюу бүхэл тогтолцоо системээр нь харьцуулан үзэхэд иймэрхүү дүр зураг тодрох учиртай. Үүнээс улбаалан хэлэхэд түүний зохиолыг өмнөх шү­лэгтэй нь бүх л бүтцээр нь харьцуулан үзэх, дорнын нүүдэлч сэтгэлгээ буддын гүн ухаантай холбон тайлбарлах, хүний сэтгэлийн зөрчил амьд­ралын хуулийн тухай гэгээ­рэл бясалгалыг нь уран сайх­ны сэтгэлгээний түүхийн үргэлжлэл дунд нь харах зэрэгт тухай бүр сонирхолтой байна гэдгийг лавтайяа хэлж чадах хийгээд энд зөвхөн зах зухаас нь хөндөхийг оролд­сон хэрэг. “Сарны шүлгүүд” номоос илүүтэй эрчимжиж “Дорно зүгт өвс болно” номд хандлага болох шинж ажиглагдаж бай­гаа агуулгын гүнзгийрэл, өм­нөх шүлгүүдээс нэлээд өөр хэлбэрийн шийдэл, бясалгалт шинжийг талархан хүлээн авч байна. Нэг талаар хувь уран бүтээлчийнхээ хувьд ч бүтээлч эрэл хайгуул, онцлог шилжилт, уран сайхны бая­жилт анзаарагдаж, нөгөө та­лаар энэ цаг үеийн яруу найргийн сэтгэлгээнд ч то­дорхой төлөөлөл болон ха­рагдаж, бүхий л байдлаараа ялгарч байгааг тэмдэглэх нь зүйд нийцнэ. Хүнийг, амьдралыг, ертөн­цийг өөрийнхөөрөө бясалгаж, таньж, ухаарч гүн ухааны мөнхийн асуудлыг хөндөн дэлгэж эргээд бодгалийн дотоод ай саваар тайлан гэгээрч ингэхдээ нүүдэлч энгийн ахуйгаас эхлээд сэт­гэлгээний өргөн багтаамж бүхий урлахуйн өвөрмөц хэлбэрийг бүтээж уран сайх­ны сэтгэлгээний нэгэн тө­лөвш­лийг харуулж байгаа нь түүний царааг илтгэнэ. Товч­хондоо түүнээс илүү ихийг хүлээж, харж байгааг сануу­лахын хэрэг юун билээ.
А.МӨнх-Оргил доктор (Ph.D)

Sunday, 19 October 2008

Соёлжих шоoт-кат /short-cut/

Гадаад байгаа Монголчуудад хандаж, Монгол Улсын Засгийн газрыг төлөөлөн Ерөнхий сайд С.Баярын бичсэн “Та нар маань”, “Та нар маань”, “Та нар маань” гэсэн ил захидлыг уншаад харьд суугаа би бараг л уйллаа.

Шоовдорлогдсон хүүхэд тоогдохтой адил – Ерөнхий сайдыгаа ‘доош орон’ ‘хар’ голцуу хүмүүсийг “соёл иргэншлийн их ертөнцөд нэвтрэх санал сэдэл, тэвчээр хатуужил, эрэл эгээрлийн ‘түүчээ’...манай үндэстний хамгийн зоримог, өөртөө итгэлтэй, юуг ч бүтээх увидастай хэсгийн төлөөлөл” г.м. магтахаар – Монголоос зугтсан олон монголчууд магнай нь хагартлаа баярлаж биеэ тооцгоов.

Урьд нь албан томилолт, арилжааны хэргээр л хааяа зорчдог, эсвэл монгол хүн огт хүрээгүй оронд Та бид нар ядуу, шударга бус, хээл хахуульд баригдсан нийгмийнхээ “ачаар” бараг өөрсдөө ч сонголгүй хүрч иржээ. (Хэрэв Монгол баян бол бид ингэж харьд хавчигдан амьдрахгүй шүү дээ.)

Монголоос зайлцгаасан бид одоо том хүч болсон болохоор бүр “үнэд орж” Ерөнхий сайд маань хүртэл “Чингисийн байгуулсан их голомтын тасархай нь Та нар маань билээ” гэж бидэнд санууллаа.

Нээрээ л, Монгол гэдэг нэрийг толь бичгээс л харж мэддэг, мэдлээ гэхэд аугаа дээдсийг минь “талын зэрлэгүүд” мэтээр төсөөлдөг харь хүмүүсийн дунд амьдрахаар явсан Та бид нар жинхэнэ эр зориг гаргаж, зарим нь бүр зодоон цохиондоо хүрч, хэрэлдэж уралдаж байж Монгол гэдэг нэрийг “гадаад чихний хэнгэргэнд” хадаж өглөө шүү дээ.

Одоо Нью-Иоркийн тэнгэр баганадсан байшин дотор ч, Лондонгийн Хай Стрийт гудамжинд ч, Токио, Сөүлийн төвд ч, “Монгол гэж улс байдаг юм уу?” гэж хэнбугай ч асууж тэнэгтэхгүй байхаа (Ерөнхийлөгч Н.Энхбаярыг 10-д жилийн өмнө анх Лондонд ирэхэд онгоцны буудал дээр нь ингэж асуусан гэсэн).

Энэ бол яах аргагүй Монгол улсыгаа амьд биеэрээ рекламдсан Та бид нарын гавьяа. Энэ гавьяаг хойч үе маань мартахгүй бa Ерөнхий сайдын бичсэнээр, монгол хүн бүр үр хойчдоо үлгэр сургаал болгон үлдээх учиртай аж.

Та бидний бас нэг гавьяа бол (Ерөнхий сайд бичсэн) хөгжингүй улсуудыг хөндлөнгөөс биш ойрын зайнаас, бүр дотроос нь харж, өнөөгийн монголчуудынхаа “нүд” нь болсон явдал. Энэ утгаараа ч бид Монгол руу материаллаг болон материаллаг бусаар “их хөрөнгө орууллаа”. Наад зах нь нутаг руугаа моодонд орсон шинэ загварын Дийзель жинс, гар утас, хуучраагүй жийп машин г.м явуулдаг маань манай улсын өнгө үзэмж, хөгжилд их нэмэр болжээ.

Нэрт нийтлэгч Баабарын бахархан ярьснаар, өнөөдөр УБ-т 130 мянган машин явж, сая гурван зуун мянган гар утас ажиллаж байна. Энэ гар утаснуудын хэд нь та бидний явуулсан гар утас бол; даатгалын компаниудыг хулхидан байж бидний явуулдаг үнэтэй цайтай гар утаснууд санаснаас ч өндөр хувийг эзлэнэ дээ.

Хэдийгээр 18 жилийн өмнө 5$ (дундаж) байсан цалин өдгөө 100$ (доод хэмжээ) болсон ч дарга, сайд болоогүй, боос эзэн хийгээгүй жирийн дундаж иргэн, тэнгэрт хадсан үнэтэй гар утсыг хэрэв та бид үгүй бол барьж, хэрэглэж чадах билүү; xэрэв та бид байгаагүй бол “будагных нь үнэр арилаагүй” шинэхэн электрон барааг нутагтаа үлдсэн монгол ах дүүс маань хэрхэн хэрэглэж, гангарч явах билээ. Тиймээ, Та бид нар их гавьяатай!

Энэ гавьяа амархан олдоогүй ээ. Үүнийг Ерөнхий сайд маань мэдэхийн дээдээр мэдэж байна, “Та хэд маань Цагаан сарын Шинийн нэгэнд цэнхэр хангайнхаа овоонд мөргөж чадахгүй бэтгэрч суугаа…буурал дээдсээ буцах замд нь үдэж, Бурхны оронд залах ёсонд ирж чадалгүй элгэндээ бэтгэрч байгаа…ихэмсэг гүрнүүдэд нуугдаж хаагдахын гачланг амсаж яваа… Нэг гаргавал эргээд оруулдаггүй оньс хатуу үүдийг нь бүрмөсөн хаалгачихгүйн тулд тийнхүү зовлонгоо нууж, жаргалыг хурайлан суугаа…” гээд л өөрөө амссан мэт бүгдийг тоочлоо. Ерөнхий сайдын ерөөснөөр эх орон, өрх бүлээ тэжээх гэж яваа ариун үйлс, үнэн сэтгэлийг маань монголын тэнгэр Чингис хааныг ивээсэн шиг ивээх аж. Хурай, хурай, ерөөл бат орших болтугай.

(Ерөөс л, бидний ариун үйлсийг Хөх тэнгэр тэтгэдэг нь батлагдаад байна. Бээжингийн Олимпын анхны мөнгөн медалыг хар! Хэрэв Гүндэгмаагийн ээж Солонгост ажиллаагүй бол Монголчууд “булган сүүлтэй” медалиа аваа ч уу, үгүй ч үү; Гүндэгмаа олимпад оролцоо ч уу, үгүй ч үү; өлбөрөөд үхчихсэн ч байх юм билүү хэн мэдлээ... Хөөрхий ээж нь охиноо медал авсныг мэдсэн ч баригдахаас эмээн олигтой ч баярлаж чадалгүй ажиллаж байсан биз дээ. Ийм л зовлон, зүтгүүрийг туулж байж бид Ерөнхий сайдаар магтууллаа.)

Гэвч шударга яривал – бид гавьяатай ч бас гайтай. Гадаадад гарч чадаагүй олон шударга залуусыг толгой хорогдох байртай болж, эхнэр авах боломжийг нь хаачихлаа -“үнийг нь өсгөөд” шүү дээ. Мөн ар гэрийнхэндээ энэ тэндээс мөнгө, эд хөрөнгө явуулсаар цамаан зантай болгож, өөрсдөө очоод ч “доошоо орохоор” байдлыг бий болгочихов. Бас “Монголд тогтдоггүй сэтгэлийг” моод болгочихлоо…

Та нар монголын замбараагүй машин замын хөдөлгөөн юунаас үүдэлтэй гэж бодно… Та биднээс шүү дээ. Дарга нар идэж уугаад завгүйг, замын багтаамж нь жижгийг, монголчууд онгироо, бүдүүлэг, машин жолоодох соёлгүйг мэдсээр байж баахан “төмрийн хог” явуулсны л гай шүү дээ. Хэрэв бид, гадаадаас очсон хүн заавал машин унах ёстой гэж боддоггүй бол, бөөнөөр нь машин явуулаагүй бол, манайд ямар “машин ургах биш” ихэнх нь автобусаараа зорчин Хотын даргаа баалсаар ажил хийлгэн нийтийн тээврийн үйлчилгээгээ сайжруулах ч байсан юм билүү?

Одоо монголчууд нийтийн тээврийн унаанд “миа хүн” л суудаг гэсэн ойлголттой болж. “Дуу султай” хүмүүс автобусанд суудаг болохоор Хотын дарга тайван ажлаа хийгээд өдрийн од шиг хэдэн ямбий автобусаа толгой өвдөх юмгүй яажийтал нь мацуулаад сууж байна даа, цаана чинь... Иймд гадаадаас очсон Та бид нар ганц гомдолж болохгүй зүйл бол машин замын хөдөлгөөн. ХЭРЭВ ЧИ МОНГОЛД ЯПОНООС ОЧООД ЯПОН ТЭРГЭНД ДАЙРУУЛСАН БОЛ ХОХЬ ЧИНЬ!

Сурсан мэдсэн гэхээр зөвхөн бакалавр, магистрийн дипломыг хэлэхгүй харин байшин шавардахаас эхлээд технологи эзэмших хүртэл, хүн хуурч, ажил оромдохыг жигшихээс эхлээд хуулийн хүрээнд амьдарч сурсан чинь хүртэл бидэнд хэрэгтэй. ХХ зуунд Монголын мянга мянган залуус хуучин Зөвлөлт Улс ба Зүүн Европын орнуудад боловсрол эзэмшсэн. Чухамдаа тэд л соёлжиж иргэншсэн Монгол орны хөгжлийн ‘түүчээ’ болсон. Тэднийг үе тэнгийнхэн нь хүндэтгэн бахархаж, даган дуурайсаар соёлжиж, иргэншсээн. Харин өдгөө та нарын ээлж ирлээ гэж Ерөнхий сайд бичсэн нь алс суугаа та бидэнд хариуцлагыг мэдрүүлж, улс орны хөгжлийн ачааг жаахан ч атугай үүрүүлж буй хэргээ.

Нийтлэгч Баабар ч мөн адил, “Та нарын тэр диплом зиплом чинь өөрсөндөө л хэрэгтэй байдаг юм байгаа биз. Энд ажил хийх чадвартай болоод, тодорхой ажлыг хийж чаддаг болоод, сахилга батжаад, иргэншээд, соёлжоод ирж байгаа чинь л Монгол улсыг авч явах хамгийн үнэт зүйл” хэлсэн билээ. Энэ бол яах аргагүй үнэн.

Гадаад буй монголчууд Та бид нарын хамгийн том ГАВЬЯА, ҮНЭТ ЗҮЙЛ бол ажил хийж сураад монгол хүн залхуу биш гэдгийг “нээсэн” явдал. Харь газар ажиллаж, хатуу хүтүүг амссан хүн бүхэн надтай адил ажлын амт шимтийг мэдэрч, монгол хүн залхуу гэдэг онол худлаа болохыг яс махаараа мэдэрдэг... Гэртээ бандаашгаа ч угаадаггүй 19-төй хүүхэд, хоёрхон сар Англид байхдаа л жигтэйхэн ажилсаг болоод нойр хоолоо хасан хоёр ажил хийгээд, хажуугаар нь сураад явж байна. Энэ юуных вэ?... Мөн Монголд ажилд гологдоод, ажил голоод 30 хүртлээ архидаж явсан аав, харьд очихоороо л сая, сая төгрөг сард хийгээд л архи, тамхиа бага хэрэглээд эхлэдэг нь бас юуных вэ? /Эргээд нутагтаа очихоор дахиад архидаад, дампуураад эхлэдэг нь бас юуных вэ?/

Хэрэв бид төрөлхийн залхуу бол ингэж Ерөнхий сайдаараа үнэлэгдэж, магтуулах түвшинд хүртлээ ажиллаж Монгол руу мөнгө явууллах уу? Үгүй шүү дээ. Тэгээд ч гадаадад хамгийн шилдэг монголчууд нь гарчихаагүй, зөвхөн хотын ухамсартай залуус нь ч дүрэвчихээгүй билээ.

Баян-Өлгийгийн онгоц андуураад Heathrow-д буусан гэж английн монголчууд хошигнодог. Үгүй тэгээд ажиглаад байхад үнэн ч юм шиг. Нэх л ядарсан, царай алдсан, турсан, майга хөлтэй, хацарных нь улаан арилаагүй юмнууд л харайлгаж явах юм байна шүү дээ /надаас авахуулаад л/. Би тэгээд заримдаа боддог юм, “Дан ганцхан хөдөөний хөөсөн мантуунууд ирээгүй л байх. Бид зүгээр л, энэ бие хаа, зүс царай, бөгс, нуруу түрүү сайтай хар, цагаан есөнд шидийн хүмүүсийн дунд орохоороо л хөдөөнийх мэт тодорч харагдаж байгаа юм” гэж…

Товчхондоо, хөдөөнийхөн Англид олон. Харин ч хотынхныг бодвол ажилд шаргуу, мал шиг зүтгэдэг, илүү дутуу юманд мөнгөө бага үрдэг юмшиг надад санагдсан. Тэд бас их хамаатан садансаг /ах эгч, дүүс арвин/ болохоор нэг нэгнээ хурдан татаж бөөгнөрч амьдран амархан хөлөө олдог.

Ер нь, харьд ажиллаж, амьдарч буй монголчуудыг эх орондоо үлдсэн хэсэг маань арай л хэт өргөмжлөх аж. Бид ямар дайлаар мордсон Чингисийн баатрууд биш биднийг “риск хүлээх чадвартай шилдэгүүд”, “монгол үндэстний хамгийн зоримог, өөртөө итгэлтэй, юуг ч бүтээх хэсгийн төлөөлөл” гэх мэт магтах нь арай л ахдаж байна ш дээ. (За тэр, өчигдөр надад агсан тавьдаг нөхөр яг шилдэг байж харагдаач.) Хот, хөдөөний сайнтай, муутай бүх л давхаргын монголчууд эх нутагтаа амьдрах хөл гараа олоогүй учраас гадаад гарсан билээ. Монголд амьдрах нь харьд амьдрахаас ч илүү рисктэй учраас л зарим нь бүр “ум хумгүй зугтсан” шүү дээ, тийм биз дээ?

Гэхдээ биднийг хэн ч буруутгаагүй. Ерөнхий сайд маань хүртэл ойлгож хүлээн зөвшөөрчээ. Бас тэгэх ч учиртай. Та бидний зарим нь залуу насаа хань ижлээсээ “харамлан байж”, үр хүүхдийнхээ өсөж торниж буйг хажууд нь харалгүй, өндөр настай эцэг эхээ амраалгүй үр хүүхдээ харуулсаар, хэдэн бор цаасаар л “хамаг гэмээ цайруулж” явааг хэний төлөө гэх үү. Монголын төлөө гэхэд болохгүй гэж үү.

Хэдийгээр Та бид нар жирийн нэг жижиг гарууд ч харин ажлыг урамтай сайхан хийж байнаа. Төрөлхийн залхуу монголыг л ёстой би энд харсангүй. Английн монголчууд ажлыг бол жинхэнэ Чингисийн баатрууд шиг “гялалзуулдаг” гэдгийг хаа ч гэсэн би бардам хэлнэ. Манайхны ганц дутагдал нь хэт сэтгэлээсээ ажиллаад бие, сэтгэлээ дарамталсаар сүүлдээ тэсэлгүй “шатчихдаг” зантай. Үүнийг би ёстой хар архичингаас нь ч харлаа; хар тамхичингаас нь ч харлаа. Бусад орны хүмүүсийг хараад байхаар манайхан шиг тэгэж улайрч ажилладаггүй; биеэ нөөн аажим ажилладаг – энэ нь олон шалтгаантай, гол шалтгаантай та бид хөдөлмөрөө үнэлүүлэх мэдрэмж сул. Тэхээр ганц “мөнхийн асуудлыг” асууя: АЖИЛЧ, ХӨДӨЛМӨРЧ ЗАЛУУС ЭХ ОРОНДОО ЯАГААД АЖИЛ ХИЙДЭГГҮЙ ЮМ БОЛ?

Мэдээж, Монголд 3 жил – хөгжилтэй оронд 3 жил амьдрах асар ялгаатай. Та бид харьцангуй ихийг сурж, нүд тайлж, ажиллаж, соёлжиж, нийгэмшдэг. Энэ утгаараа харин Ерөнхий сайдынхаа магтаалыг хүлээж авч болох.

Та бидний нутгаа орхиx нэг шалтгаан нь ганцхан мөнгө ч биш, харин нүд тайлж, юм үзэх гэсэн, намгийн мэлхий болохгүй гэсэн эрмэлзэл. Энэ эрмэлзэл залуу хүн бүхэнд байгаа нь манай өнөөгийн нийгэм соёлгүй /өргөн утгаар нь/, иргэдээ тогтоох, хөгжүүлэх үнэт зүйлсгүйг давхар харуулна. Тиймээс ч монгол Монголоосоо зугтдагийн нэг шалтгаан нь монголын нийгэм өөрөө, бүр тодруулвал нийгмээ бүрдүүлсэн монгол хүмүүс бид юмаа. /Харьд амьдарч байгаа хүмүүсийг монголчуудаасаа зугтаж байгаа гэж бас хэлж болно шүү дээ./

Үүний бурууг ганцхан төр засаг, дарга сайд, нэгж хүнд тохож болохгүй. Ядуу болохоор зугтаж байгаа нь бүгдийн мэддэг шалтгаан. Ядуу учраас л соёлжиж, иргэншээгүй, нэгтгэх хүчин сул, үнэт зүйлс чадавхигүй, шударга, хүнлэг ёс тогтохгүй байна.

Ерөнхий сайдын бичсэнийг уншихад Монголд иргэнших, соёлжих, хотжих “дотоод их хэрэгцээ” байгаа нь харагдлаа. Энэ хэрэгцээг хангахын тулд яагаад ийм болов гэдэг шалтгааныг эхлэж эрмээр. Миний дүгнэлтээр бол бидэнд ерөөсөө итгэл үнэмшил, сүсэг бишрэлийн хоосон орон зай буй болсон байна (энэ бол социализмын шууд үр дагавар). Тийм учраас нэгтгэх хүчин зүйлс буюу үнэт зүйлс чадавхигүй байгаа; үнэт зүйлс чадавхигүй болохоор соёл үгүй (эсрэгээр ч байж болох). Энэ байдлаас болоод монголчууд өөртөө итгэлгүй: өөртөө итгэлгүй учраас бусдад бүр ч итгэдэггүй. (Монголчууд “тамын тогооны үлгэр” гээчийг өөртөө их тусгаж авдаг нь үүний нэг жишээ. Гэтэл оросууд, коммунист дэглэмтэй байсан Зүүн Европын улсууд хүртэл өөрсдийгөө бас ингэж дүгнэдэг юм байна лээ.)

Ерөнхий сайд Та бид нарт соёлжиж, иргэншээд бусдадаа үлгэр дуурайлал бол гэсэн даалгавар өглөө. Энэ бол том хариуцлага. Харин харийн соёлыг “хаман” Монголд аваачихдаа бид ямар хэмжүүр, үнэлэмж, шалгуураар шүүн тунгааж Монголын хөрсөнд соёолуулах вэ? Бидэнд тийм шалгуур, хэмжүүр, үнэлэмж бий юу?

Үнэндээ, XXI зууны Монголд дан гаднаас соёл авчрах бүтэхгүй болов уу. Одоо гаднаас хамаагүй авчирсан соёл, иргэншил (С.Баяр, Баабар нар “иргэншээд”, “иргэншсэн” гэсэн үгс хэлснийг би хотын иргэн гэж ойлгож байгаа) ямагт “гадаадын” байж нэг бол нийгмийн шинэ давхаргыг бий болгоно, эсвэл алс ирээдүйдээ тухай үндэстэн өөрийгөө тодорхойлоход /cultural identity/ будлиан болж салж сарнихад хүргэнэ.

Мэдээж өнөөгийн хөгжилтэй орнуудын соёл, хөгжлийг мэдэрсэн монголчуудын хувь нэмэр их. “Ази хэлбэрийн хөгжлийн удирдлагаас эхлээд Америк маягийн хөгжингүй ардчилал, Англи саксоны ёсорхуу шинэтгэл, аль нь давуу болоод онцлог шинжтэйг дотроос нь Та бүхэн харж байгаа билээ. Тэдний аль нь манайд дэвшил болохыг, аль эсвэл ‘монголчлоод’ буруугаар эргүүлчих гэмтэйг ч бас бодолхийлэн тунгаасан болов уу. Чухам энэ үзсэн мэдэрсэн мэдлэгээрээ туслахыг эх орон чинь хүсэн хүлээж байна.” Гэж Ерөнхий сайд бичжээ.

Гэхдээ, энэ бүгдийг ямар нэг шалгуур, шүүлэггүй Та бид нар энэ тэндээс аваад очвол асар том зөрчил бий болноо. (Ил харагдаггүй юмаа гэхэд дотоод сэтгэлд өрнөх зөрчил.) Хэрэвзээ, аливааг “зөв монголчлох тогоогүй” бол гаднаас импортолсон үнэт зүйлс, зан характер, дадал, санаа оноо, итгэл үнэмшил хоорондоо зөрчилдөнө. Өөрөөр хэлбэл соёл зөрчилдөнө.

Жишээ нь, английн монголчууд нутагтаа очоод ирэхээрээ “Манайхан ёстой аймаар өөрчлөгдсөн, бидний мэддэг Монгол биш болсон. Бөөн л хятад, япон, солонгосууд” гэж харамссан ч юмшиг ярьцгаадаг; cоёлын зөрчил эндээс илэрдэг; нэг хэсэг нь англижаад, нөгөө хэсэг нь солонгосжоод... Бас саяхан би Монголын нэг шинэ кино үзтэл монгол залуус солонгосоор дурлаад, убаадаад, алхаад, хувцаслаад, товчхондоо, маяглаад бүр дургүй хүргэсэн шүү. Бүр өмнөөс нь ичсэн гээч...

Мөн Ерөнхий сайд сая 10 сарын 16-нд Солонгост манай улсыг эргэлт буцалтгүй Зүүн хойт Азийн улс болжээ гэж хэлсэн. Монголд байгаа хүмүүс үүнийг анзаарахгүй, тоохгүй байгаа бололтой. Харин Төв Азийн орон байхад нь яваад Зүүн Хойд Азийн улс болсон хойно нь очиж буй над мэтийн зарим нөхдөд их хэцүү байна.

Тэгэхээр бидэнд заавал өөрийн хөрснөөс соёолуулсан соёл чухал. Тэгэж л бид нэгдэж, өөртөө итгэлтэй, үнэт зүйлсээ хамгаалах чадвартай болно. Харийн соёлуудыг дагаж далдганаад байвал монголчууд Монголдоо бүр тогтохоо байж, тусгаар тогтнол ч хэврэгшинэ.

Ерөнхий сайд удахгүй бүх монголчууд буцна гэдэгт итгэдэг ч соёлын ялгаа ба амьдрах хэв маягаас болж олон хүн буцахгүй ээ. (Азаар ихэнх нь хар юмдаа, тэгэхдээ бүгдийг барьж аваад буцаана гэдэг ч бас ярвигтай асуудал.)

“Одоо бидэнд чанарын аягүй том дэвшил хэрэгтэй болчихоод байна. Энэ чанарын дэвшлийг та нар олж ирэх учиртай юм л даа” гэж Баабар Та бид нарт захилаа. Гэвч, олон янзын харийнхнийг сармагчин мэт өнгөц дууриаснаар энэ чанарыг дэвшлийг бид олохгүй байх.

Гадаадад буй Та бидний нэг давуу тал бол өөр өөр соёлтой, хөгжсөн улсуудыг дотроос нь ажиглаж байгаа явдал. Эндээс бид хөгжил - ганцхан загваргүй, ямар ч соёлын хөрсөн дээр цэцэглэдгийг анзаарлаа. Харин ч бүр соёл нь өвөрмөц байх тусам хөгжил нь баттай байх тал бий. Америк хүн, Англид ирээд соёлын шоконд хүртэл орж байна шүү дээ. Тэгэхээр ийм олон янзын соёлыг хэрэв бид зөвхөн “усыг нь уувал ёсыг нь дага” гэсээр, өөрийн соёлыг умартан дагавал хэзээ ч эх нутагтаа “чанарын дэвшлийг” аваачихгүй. (Хараалаас өөр шинэчлэл хийж чадахгүй: пиздаг л фаак болгох байх.)

Гэвч бидэнд одоо тэр соёл нь байна уу даа? Уг нь бол байсан байх. Монгол бол хүчтэй үндэстний ухамсар, шашин, соёлтой улс учир цөөхөн тоотой ч хоёр талаасаа хоёр “мангасаар” идүүлсээр байхад л өдий зэрэгтэй явна. Харин одоо бол байхгүй. (Гоёлын дээл шиг авдранд хадгалж байгаад хаяа нэг өмсдөг соёл маань үхээнцэр хүчгүй байна.)

Ганцхан жишээ, ноднин жил Монголоос өндөр боловсрол, соёлтой нэг танил маань ирлээ. Ирэхээр нь дагуулаад “хэдхэн метр” хоёр зээрдээр нь явуулчихсан чинь “Монголд би ингэж алхдаггүй; xөдөөний л майга юмнууд л гудамжаар алхдаг; манай хот чинь ёстой хөдөөний хөөсөн мантуунуудаар л дүүрсэн ш дээ; xотынхон гадаадад гарчихсан; гайгүй хэд нь машинаар л зорчдог” гэж надад учирлав. Тэгээд танил маань надад нэлээн соёл заасан ч, яагаад ч юм бэ? Би түүнээс их ичсэн юмдаг. Хаалгаар хүмүүстэй зөрөх, зуушын газар үйлчлүүлэх нь “яс хавталзуулж” байлаа. (Унаган англитай анд маань мэдлэг, боловсрол, өмссөн зүүснээрээ биш дээрэнгүй, бардам, сэхүүн зангаараа намайг ичээсэн юм.) Харин 3 хоногийн дараа ажил үйлсээ бүтээгээд дахиж уулзахдаа сэтгэл нь зовсон аятай надад ингэж ярилаа, “Би уул нь Монголдоо бол соёлтой, боловсролтой хүмүүсийн тоонд ордог; xарин энд нэг л биш… Манайд чинь хаалгаар хүнийг эхлэж гаргахгүй, зөрөөд л орно; лифтэнд эхлэж орсон бол хойноос ирж байгаа хүнийхээ хамрын урдуур л лифтнийхээ хаалгыг хаадаг шүү дээ” гээд юу нь болохгүй байнаа гэсэн аятай над руу харж билээ...

Тэгээд би ингэж дүгнэсэн билээ. Хэрэв Улаанбаатар эвдлүүлсэн шоргоолжны үүр шиг биш, хот шиг хот байсан бол, өнөөдөр хөдөөнийхөндөө эзлэгдэхгүй; xотод ирсэн хүн бүхнийг дор нь хотжуулаад, соёлжуулаад хаячих байсан. Жишээ нь, манай танилд алдаагаа ухамсарлахад 3-хан хонох л хангалттай байна. Бүр жинхэнэ хөдөөний хүн Англид жил болсныхоо дараа УБ очоод ирэхээрээ “Пүй, пай УБ чинь ёстой бүдүүлэг газар байна. Дахиж л очихгүй юмдаг” гэсээр буцаж ирдэг юм шүү дээ. Өөрийн ёс, соёл, дэг, амьдралын хэв маягтай жинхэнэ хот гэдэг хүнийг ингэж хурдан хотжуулдаг аж. Гэтэл Лондонд дэлхийн өнцөг булан бүрээс нэг өдөр ирж байгаа хүнийх нь тоо манай нийт хүн амаас ч илүү гарах биз.

Хот шиг хот байгуулж чадаагүй нь манай түүх, гаднах хүчин зүйлстэй холбоотой байх л даа. Гэхдээ хувь хүнээ хөгжүүлж чадаагүйгээс бас шалтгаалжээ. Хүний хөгжил нийгмийн хөгжилтэй уялдаа холбоотой учир одоо Монголд хүний хөгжлийг бүх л аргаар хурдасгах шаардлага байгаа аж. Тиймээс Ерөнхий сайд маань Та бид нараас соёл, иргэншлийг авчраачээ гэж бэлэнчлэн гуйлаа шүү дээ.

ХЭРЭВ монголчууд Буддийн шашин гэхээр бөөс бодоод явчихдаггүй бол бидэнд маш богино хугацаанд иргэнээ соёлжуулах шоот-кат бий. Буддын шашныг ашиглаж, мухар сүсгийг тас хяргаад, богино хугацаанд иргэнээ соёлжиж, иргэншсэн улсын хэмжээнд хүргэх боломж байна. Гэхдээ заавал шашинд орох шаардлагагүй!

Эдүгээ дэлхийн соёл, иргэншилд зайлшгүй хэрэгтэй болохоор нь хөгжингүй улсын эрдэмтэн, судлаачид Буддизмын ёс зүй, ёс суртахуун, үнэт зүйлс/үнэлэмжийг судлан нийгэм, соёлдоо нэвтрүүлэхийг оролдож байна. Энэ хавар Оксфортод английн эрдэмтэн, профессорууд Далай Ламтай уулзаж түүнээс ёс зүйн удирдамж авч байна лээ.

Хөгжсөн улс орны эрдэмтэд Буддын шашны ёс зүй, үнэт зүйлс өнөөгийн дэлхийд хэрэгтэйг чухалчлаад байхад, бид тэртэй тэргүй, монголчуудын зан заншилд нэвт шингэсэн үнэт зүйлсээр (гажсаныг нь янзлаад) хүнийхээ хөгжлийг яагаад хурдасгаж болохгүй гэж.

Хүчирхийллийг буруушаадаг; эзэн хичээвэл заяа хичээнэ; аливаа зүйлс уялдаа холбоотой, тиймээс бусдыг хайхарна гэдэг бол өөрт тустай; шунал хүсэл, жаргал авчрахгүй учир хэт хувиа хичээсэн үзэл бодлыг хязгаарлаж сурах хэрэгтэй гээд л Буддын шашны олон чухал эрхэмлэх үнэт зүйлс бий.

Баялаг бүтээх орчин цагийн шинжлэх ухааныг эзэмшихийн зэрэгцээ сэтгэл санаагaa тэлэх, ариусгах дотоод хөгжлийг эзэмшснээр Монголчууд илүү ихийг хийж, бүтээх билээ. Чухам энэ дотоод хөгжлийн үндсийг тавих хүчин зүйл нь манай нийгэмд үгүйгээс болж, бид соёлгүй, юманд өнгөц хандаж зөвхөн материаллаг хөгжил хангалттай гэж андуурч байна. Энэ андуурлаас болоод өөрийн эрхгүй хүсээд, үгүйлээд буй “чанарын дэвшлээ” буруу газраас эрээд байгаа юм биш үү.

2008/10
www.mongolchuud.blogspot.com
*http://www.orloo.info/readfull/politics/3544-gadaadad-suugaa-irgeddee#comments
*http://www.orloo.info/videos?task=videodirectlink&id=467

Sunday, 5 October 2008

Аавын найзуудыг дурсахуй буюу сэтгэлийн өрийг өгөхүй

Аавыг Бээжинд ажиллаж байхад Сампиа ах /ээж тэгэж дууддаг/ ирээд найргиж суухдаа аавд,
-Би Болор цомын талаар юм бичих гээд материал цуглуулсан. Энд нэг сүрхий бичдэг залуу гараад ирлээ гээд “Өдрийн сонинд” гарсан; зохиолчдыг “доромжилсон” миний нэг нийтлэлийг үзүүлжээ. Аав тэгэхэд нь дуу алдан,
-Өө наадах чинь манай Ээбээ шүү дээ гэхэд Сампилдэндэв ах гайхан
-Өө тийм үү, Ээбээ ийм том болчихсон юм уу? Би бүр ''халаасандаа хийчихсэн'' хүүхэд байсан юм гэж хариулсан гэдэг. Энэ тухай хоёр жилийн өмнө би Бээжин рүү утасдахад,
-Бид бүр бөөн инээд хөөр болоод байж байна. Сампиа ах нь ирээд... гэсээр ээж над ярьсан.

Аав Сампиа ахад,
-Цаадах чинь болсон болоогүй юм бичээд, одоо ном гаргана гээд байгаа гэхэд
-Гаргалгүй яадаг юм. Номыг нь гарга. Би өмнөх үгийг нь бичье гэж аавыг “загнасан” гэдэг.

Хэрэв Сампилдэндэв гуай тэгэж над урам өгөөгүй бол хоёр жилийн өмнө анхны номоо би зориглож хэвлүүлсэн эсэхийг тааж мэдэхгүй байна. Би ном хэвлүүлсэндээ одоо ч ичиж, зовж, харамсдаггүй болохоор Сампилдэндэв ахад улам л талархдаг.

Тэгээд, номоо эмхэтгээд Монгол явуулахад Сампилдэндэв ах ном мялаах сайхан үгс бичиж өгсөн билээ. “...Эрдэмбилэг дүүгийнхээ уран бүтээлийн нь замд сүүн цацал өргөж, мялаалга үг нэмэрлэв” гэж бичсэн тэр сайхан үгс надад урам зориг хайрлаж “уран бүтээлийн замд гарчихсан” ч юмшиг гайхалтай сонин мэдрэмж төрүүлж, өөрийгөө тоох нэг шалтаг болдог.

Харамсалтай нь, миний ном хэвлэгдэн гарахаас өмнө; миний номыг үгээр мялааснаасаа хойш хэдхэн хоногийн дараа энэ сайхан сүрлэг хүн хорвоогийн мөнх бусыг үзүүлсээн.

Тэр үед би талийгаачийг таньдаг байсан нэг хүнтэй би тааралдаж, түүнээс би талийгаачийг ямар шударга, зарчимч, хатуу хүтүү үгтэй, өөрийн бодолдоо тууштай, тэр болгонд өмнөх үг бичиж өгөөд байдаггүй хүн болохыг мэдсэн.

Түүний ярьснаар, Сампилдэндэв ах номных нь өмнөх үгийг нь бичиж өгнө гээд архийг нь уучихсан нэг нөхрийг шалгаагаад байхаар нь
-За чи ямар олигтой ч юм хийсэн биш. Тэгэж их архиндаа харамсаад байгаа бол дагаад явахгүй юу. Би чамайг архидуулъя гэсэн гэдэг...

Би азтай хүн. Монголын өв соёл, уламжлалыг судалж, амийг нь хамгаалж явсан нэг том хүнээр анхныхаа номыг “амжиж” мялаалгасан. Үүндээ ч их билэгшээдэг.

Ингээд бодоход, номынхоо өмнөх үгийг ганц хундага ч архи гарздалгүй би бичүүлжээ. /Аав хамт уусныг нь би тооцдоггүй юм/. Магадгүй тийм болохоор ч, тэр сайхан хүнд би өртэй хоцорсон мэт надад санагддаг байж болно. Намрын энэ үдэш талийгаачийг ийнхүү дурсан суугаа минь үүнтэй ч холбоотой байх.

Үнэндээ, тэнгэрт одсон хүнтэй яаж ч, сэтгэлийн өрийг барагдуулах билээ дээ. Бид зөвхөн дурсаж, санаж, амьд байхдаа хийсэн бүтээснийг нь үргэлжлүүлж л; талийж одсон нэгнээ дэргэд байгаа мэт санаа бодолдоо “амьдруулж” чадна. Амьд бидний үхсэндээ төлөх өр шир хэзээ ч барагдашгүй мэт...

*
Саяхан би Монгол руу бас ярилаа. Ааваас,
-Нямаа ах юу хийж байгаа юм бэ гэж асуухад
-Өө Нямаа ах нь нас бараад удаж байна. Бид хоёр муудчихсан байсан юм. Би ч очиж чадаагүй. Тэр хүн надад гомдсоор үхлээ дээ гэж аав надад хариулав. Миний сэтгэл эзгүйрэх шиг болсон. Очоод уулзана даа гэж би дотроо найдаж байсан юмшиг байна. Магадгүй, шил архи авч өгнө ч гэж бодож явсан байх.

Нямаа ах над их сайн байсан. Согточихоод хаяа уйлна. Уйлах нь согтуугийн солиорол биш, сэтгэлд хурсан зовлонгоо гаргах гэж байгаа мэт уйлна; миний сэтгэлд хоногшжээ. Би бүр хар багаасаа, комбинатын нийтийн байшинд байхаасаа л, Нямаа ахыг бүдэг бадаг санадаг болохоор аав тэр хоёр нэлээн эрт үерхсэн юмшиг байна. /Ховд аймгийн Буянт сумд төрсөн хүн учир арга ч үгүй юм уу даа; аав Ховдын Цэцэг сумынх/. Нямаа ах их л цэвэр цэмцгэр гоё залуу байсан санагддаг. Харин хожим оюутан байхдаа, намрын нэг хүйтэн, зэвхий, бүрэнхий орой, 4-р хорооллын автобусны буудлаас, өмссөн хувцас нь хуучирсан, барьсан дипломат цүнх нь моодноос гарсан шал согтуу түүнийг Ялалт руу автобусанд суулгаж өгөх гээд зогссож байхад өөрийнх нь насны нэг гоё эгч харж, харж байгаад надаас жаахан эмээн
-Эгч нь наад хүнийг чинь хүргээд өгье гэж гуйсныг мартдаггүй юм. Тэгэхэд би тэр эгч Нямаа ахыг өмссөн, зүүснээр нь биш харин Монголын нэг боддог сэтгэдэг сэхээтэн явж байна гэж хүндэлсэн болохыг гадарласан. Хэдийгээр Нямаа ах тэр хүүхнийг танихгүй байсан ч “тархиараа” хүүхэнд тоогдсон ахаараа би их бахархсан юмдаг.

Хэд хоногийн өмнө зохиолч Готовын Нямаагийн хоёр богино үгүүллэгийг би бийрбэх вэбсайтаас уншив. Уншиж байхдаа би өөрийн эрхгүй “Ээбээ чинь бас үгүүллэг бичиж байгаа шүү дээ” гэж түүнд хэлмээр санагдсан...

Хэрэв тэртээх тэнгэрт миний үгийг сонсдог бол Нямаа ах лав уйлна даа. Архинд нь гүйдэг, архи үнэртүүлсэн хошуугаар нь үнсүүлдэг, харанхуй шөнө Гандангын ноходыг хуцуулсаар жалганд нисгэчилгүй согтуу гэрт нь хүргэж өгдөг жижигхэн бандийг тэрбээр лав танина даа. Таниад лав уйлна даа...

Толбогүй монгол гэдэг ном хэвлүүлж гаргасандаа би сэтгэл хангалуун байдаг; xарин Монголын зохиолчдыг архичид гэж бичсэнээ эргэцүүлж бодож байна.

Үнэндээ, монгол хэл өдий зэрэгтэй байгаа чинь энэ л архичин зохиолч, яруу найрагчдын гавьяа шүү дээ. Хэрэв эд байгаагүй бол кирилл үсэгтэй монгол хэл хөгжөөгүй, бид өнөөдөр харь хэлээр хоорондоо харилцаж, ойлголцдог байхыг хэн үгүйсгэх билээ. Дэлхийн олон жижиг улсууд төрөлх хэлээ мартчихсан шахам байдгыг алийг тэр гэхэв. Тэгээд ч, бодол санааг боомилсон бялдууч нийгэмд хэрэв солиорохгүй л гэвэл архи уухаас ч өөр аргагүй л байдаг байх л даа, хөөрхийс…
2008.10.03
21.26

НОМ МЯЛААХ ҮГ

Энэ 2006 онд “Бидний араншин” цувралаар гарсан “Гурван монгол зодолдоно” ном уншлаа. Уг номонд манай нэрт нийтлэлч Баабар, Баярхүү нарын зэрэг хүмүүсийн улс орныхоо өнөөгийн дүр төрхийг өөр өөрийн үзэл бодлоор харсан бүтээлүүд багтасны дотор Х. Эрдэмбилэгийн “Толбогүй Монгол” нийтлэл орсон байв. Уг нийтлэлээс би түүний авъяас билгийн очийг олж харлаа.

Дараа нь “Өдрийн сонин”-д нийтлэгдсэн “Эх оронч үзлийг эргэцүүлж үзэхүй” өгүүллийг олж уншаад, эх оронч үзлийг дэвэргэсэн хүмүүс бол яруу найрагч, зохиолчид гэж бичсэнтэй нь санал нийллээ. Тэрээр энэхүү нийтлэлдээ олон яруу найрагчдын сахалтай, сахалгүй хушуугаар үнсүүлж явснаа дурсан бичээд яруу найрагчид, зохиолчдыг хөөрхөн “чимхсэн” байлаа. Тэр “чимхүүлсэн” хүний нэг нь яах аргагүй би мөн гэж бодогдоод “алдаагаа” ухаарлаа.

Одоо Эрдэмбилэг харь холын Лондонгоос интернэтээр санаа, бодлоо дэндүү гэмээр эрх чөлөөтэй илэрхийлэн бичсэн эссе өгүүллүүдээрээ өөрийн гэсэн уншигчтай, танил найз нөхөдтэй болсон байна. Саяхан миний шавь, бас миний үл таашаадаг модернист урлагийн онолч Мөнхбаяртай уулзахад Эрдэмбилэгийн интернэтэд оруулсан бүтээлүүдийг сонирхон уншдаг, танилцсан гэдгээ хэлж байна лээ.

Монголчууд бид өв соёлоо, уламжлалаа мартаж байна гэж залуучуудаа зэмлэх дуртай болсон шүү дээ. Гэхдээ бас монголын өв соёлыг мартаагүйгээр барахгүй, эдүгээгийн даяаршлалын эринд эх орныхоо, түүний утга соёлын төлөөнөө авъяас билгээ зориулж буй хойч үе маань өсөн өндийж байгааг бахархан тэмдэглэх ёстой юм. Тийм соёлтой, боловсролтой олон залуусын нэг нь миний эрхэм дотно анд Хүрэлбаатарын хүү Эрдэмбилэг мөн бөгөөд үзэл бодлоо чөлөөтэй илэрхийлж, үгийн үнэнээр “тэмцэж” буйд талархах хэрэгтэй гэж бодном.

Уншигч та бидний заримын нь тогтсон таашаал, хэвшсэн ойлголтод нийцэхгүй ч байж /бас нийцэж ч байж/ болох “Толбогүй Монгол” хэмээх энэхүү оюун бодролын номоо уншигч танаа толилуулж буй Эрдэмбилэг дүүгийнхээ уран бүтээлийн нь замд сүүн цацал өргөж, мялаалга үг нэмэрлэв.

Монголын улсын гавъяат зүтгэлтэн, Монголын шинжлэх ухааны академич, утга зохиол судлаач, доктор профессор Хорлоогийн Сампилдэндэв
Улаанбаaтар хот, 2006.10.07