Tuesday, 21 November 2006

Д.Энхболд: Би удахгvй очно оо. Дэлгэсэн тэрлэг дээрээ тарвалзаж хэвтэх шиг дээдийн жаргал хаана байхав дээ

Эдүгээ АНУ-д амьдарч байгаа зохиолч Доржзовдын Энхболдтой манай сурвалжлагчийн хийсэн ярилцлагыг толилуулж байна
-Та сайхан намаржиж байна уу?
-Тавлаг сайхан намаржиж байнаа.
-Америкт очоод нэлээд удчихлаа. Ингэхэд яагаад гэнэт эх орноосоо явах шийдвэр гаргав аа. Зохиолч, яруу найрагчид зөвхөн Монголдоо л амьдрах тангарагтай мэт л санагддаг л даа?
-Тэгээд гээд хэлчих барьц олддоггүй их хэцүү асуулт чинь энэ дээ. Энэ тухай баярлаж хөөрсөн үедээ ч, хүнд хүчир ажилд нухлагдаж ядарч цухалдсан үедээ ч өөрөөсөө дандаа л асуудаг. Гэвч өнөө болтол хариу олж чадаагүй л явна. Ер нь бол амьдрал л намайг энд хүртэл элдсэн хэрэг. Цаашаа хаа хүрэхийг ч мэдэхгүй л тууж яваа хэрэг шүү дээ. Анх ерээд онд болсон донсолгоонд би бусдын адил л өртөж амьдрал маань сүрхий ганхаж ирсэн л дээ. Цалин маань хаанаа ч хүрдэггүй. Хүүхдүүд нялх балчир. Тэгээд л амьдралдаа нэмэр болох санаатай бусдыг дагаад ганзагын наймаанд явж эхэлсэн. Ажлынхаа хажуугаар Эрээн ордог байсан хэрэг. Харин бусдын наймаа хөлжөөд цэцэглээд байхад минийх байдаггүй. Шувтан л алдагдалд ордог байсан. Ажлынхаа хажуугаар явдаг байсан болохоор их мөнгөөр хөдөлж чадахгүй л дээ. Тэрнийгээ дагаад алдагдал маань бага л байсан хэрэг. Гэвч үргэлж л савирчихаар чинь ямар сайн байхав. Хоол ундаар элбэг дэлбэг, орсон гарсан хүн ам сайтай хэр нь алсуураа суурь нь ганхсан л айл байлаа, манайх. Ингэж явтал нэг л өдөр хэрэг бишдээд ирсэн. Өр шир маань долоон оронтой тоо уруу дөхөөд нойр хоолоо ч алдлаа, Томхон шийдвэр rapгахгүй бол болохоо болиод чингэлгийн наймаанд Герман уруу явсан. Тэгээд яасан гээч. Чингэлэг маань машин дээрээсээ нурж унаад байдаггүй. Хамаг жүүс хага. Дэгэн догон өрөөлдөж явсан амьдрал маань ч бүр дордлоо. Тэгээд л АНУ-ыг зорьсон доо .
-Энэ хүртэл нэлээд юм үзэж дээ?
-Тэгэлгүй яахав. Жалга ухаж алт угааж үзсэн. Зах дээр наймаа хийдэг найзынхаа барааг заралцаж үзсэн. Шуудай ноолуур ганзгалаад хил дээр шороонддарагдажүзсэн. Ууланд явж бугын эвэр түүж Эрээн рүү чирж үзсэн. Хаврын хавсарганаар цагаан гоёо ухахаар говь руу явж байсан ч удаатай. Гэвч энэ бүхэн надад шууд үр өгөөжөө өгсөнгүй. Харин дам утгаараа эх орноо хайрлах, ширхэг цагаан гоёогоо ч харамлах эзэн хүний сэтгэхүйг минь хөгжөөж өгсөн. Ялангуяа цагаан гоёо надад маш эмзэг мэдрэхүйг түрүүлсэн. Гоёог би урьд нь шимэгч ургамал л гэж боддог байсан юм. Гэтэл тэр чинь загийн шимэгч төдийгүй эргээд тэжээгч нь болдог юм билээ. Нэг үндэстэй. Цагаан гоёог нь ухаад авчихаар зэл үндэс нь тасарч заг нь үхдэг. Тийм эмзэг нандин юмаа хэдхэн халтар төгрөгнөөс өгөх гээд зогсч байх ч гэж дээ гэж бодогдоод өөртөө дургүй хүрээд дахиж зүглээгүй. Энэ бүх бүтэлгүй явдлууд минь надад ухаарал өгсөн гэхэд хаашаа юм. Юутай ч тэнгэрээс их дуутай хүн зандрах шиг нэгэн сэрэхүйг төрүүлсэн дээ. Би ядарч туйлдах тусмаа эх орноо мөлжиж хөлжих гээд байгаагаа ухаарсан. Би ядархаар чи ядар гэсэн сэтгэхүйгээр эх орондоо хандаж байгаагаа ойлгосон.Тэгээд л өөрт байгаа бүхнээрээ амьдрахаар шийдсэн дээ. Гол горхийг эрэг нь хашиж хаашаа урсахыг нь заадаг шиг л амьдрал намайг ингээд хашаад элдчихэж дээ гэж одоо боддог юм.
-Та нэг л аргаа олсонгүй л дээ.Түүнээс биш арай гэнэн нэгийгээ шулах замаар ч юм уу, их бага залилан хийгээд ч юм уу, эх орныхоо аль нэг баялгийг ашиглаад ч юм уу хөлжиж баяжих олон арга байдаг л биз дээ. Тэр ч бүү хэл тэгж баяжсан өчнөөн л хүн байгаа шүү дээ. Тэдэнтэй барьцах сэтгэл төрдөггүй гэж үү?
-Хүн хүн өөр л дөө. Зарим хүн гүзээнд наалдсан дэлүү шиг ямар нэгэн юманд наалдаж явахыгаа аз жаргалд тооцдог. Зарим нь дээрэмдэх хулгайлахыг эрхэмд тооцдог. Гэвч эцсийн дүндээ аль аль нь шийтгэл юм. Тэр хүн өөрийнхөө сэтгэхүйг байнга зэрэмдэглэж өөрийгөө шийтгэж байна. Орчин тойрныхныгоо гэсгээж байна.Үүнээсээ таашаал авдаг бол энэ таашаал хугацаатай. Олон түмний тэсвэр тэвчээр гэдэг олстой яг адилхан зүйл. Нэг л өдөр тасарна шүү дээ.Тэгэхэд булхай луйврын тавцангийн хэдэн давхраас унах вэ гэдгээ бодож явахгүй бол дээшлэх тусмаа л халтай л даа.
-За тэгээд АНУ гэдэг аз жаргалын далайд сэлж гарав уу?
-Энэ ч далай нь далай. Гашуун ч гэж жигтэйхэн дээ. Анх ирээд хэлгүй, тэгэхээр чинь яг л хөлгүй хүнтэй адил. Ажил олдохгүй ээ. Хэдэн cap үйлээ л үзсэндээ. Сан-Францискод Мишин, Гери гээд хоёр том гудамж байх. Өдөрт ажилд авах зар байна уу гээд л нүдээ ширгэтэл ширтэн өөдөө сөөргөө хэд хэдэн удаа туулна шүү дээ. Тэр гудамжууд чинь нэг нь л гэхэд арав гаруй километр урттай байх аа. Яваад л байна барагдахгүй. Гэвч бие биш сэтгэл ядрах нь илүү зовиуртай. Би чинь амьдралд шувтан ухарсаар байгаад энэ хүрчихсэн байдаг, дахиад хаашаа ухрах юм бэ гэж бодохоор л уйлах ч багадаж байсан даа. Гэхдээ буян нь дэлгэрсэн монголчууд маань бас тусална аа. Өөрсдийнхөө оронд нэг хоёр өдрөөр ажиллуулна.Тэр чинь талхны мөнгө гэсэн үг. Тэгж явтал Охойяагаас нэг найз маань утасдаад хүрээд ир гэдэг юм байна. Ингээд л Охойяа руу явсан. Сан-Францискод эрээд олдоогүй ажил харин Охойяад замын хажуугийн өвс ногоо шиг л хөглөрч байдаг байгаа даа. Энд ирээд амьдрал маань тэгширч ирсэн дээ.
-Голдуу юу хийв?
-Дарга даамал л хийхгүй нь мэдээж шүү дээ. Эхнэр бид хоёр ер нь олон ажил хийсэн дээ. Үйлдвэрт норм хийнэ. Хажуугаар нь өглөөд дэлгүүрийн шал зүлгэнэ. Зарим үед буудлын үйлчлэгч хийнэ. Өдөрт арван зургаан цаг чилийтэл ажиллах үе ч байна. Ажил л хийж байвал АНУ д амьдрал бас боломжийн л доо. Дундчаар долоо хоногийнхоо цалингаар орон байрныхаа хөлсийг төлөөд хоол ундаа авчихна. Үлдсэнээр нь мөрөндөө өлгөх муугүй хувцас хүнар авчихна. Тэгээд хэд гурван төгрөг нугалаад нааш цааш нь хадгалаад байх боломжтой. Бидний байсан газар маань манайхаар бол улаан хөдөө. Хүн хар цөөн. Яг манай байсан хот долоо найман зуугаад мянган хүнтэй юм гэсэн. Гэхдээ тэр хүмүүс нь хаанаа байдаг юм бүү мэд. Гудамжаар ганц ч явган хүн харагдахгүй. Орон сууцтайгаа залгаад эрдэнэшишийн тариалангийн талбай ч байж байх шиг. Битүү модтой болохоор байшингийн дээвэр ч харагдахгүй. Нэлийсэн ой л байх нь тэр. Харин зам гэдэг чинь зурайна даа. Гурав дөрвөн эгнээтэй хурдных ч байх, хоёр урсгалтай хөдөөнийх нь ч байх. Зам болгон айлын үүдэнд очиж төгсөнө. Тэр нь модон дотор ганц хаус байж байх жишээний. Айж ичдэггүй юм байх даа гэж гайхмаар. Америкийн хөдөө нь онцгой сайхан. Дуу чимээгүй нам гүм. Орон байр нь хямдхан, тохилог. Юмны үнэ ч хямдхан. Би өдөр болгон л интернэтээр сонин уншдаг. Монголд бензиний үнэ эндхийнхийг даваад явчихлаа шүү дээ. Үхрийн мах, гурил, элсэх чихрийн үнэ ч бас эндхийнхээс илүү, харин цалин арваас хорь дахин бага байдаг. Тэгээд яаж амьдраад байна вэ.
-Болоод л байдаг юм даа.
-Энэ болгоод байдаг зан л их хортой юм шиг надад санагддаг. Гэтэл хууль бол тийм биш. Тэгвэл тэгнэ, ингэвэл ингэнэ гээд яв цав заачихсан байдаг. Америкчууд яг түүнийгээ л дагана. Жолооны шалгалт авлаа гэж бодъе. Яг хуулиар заачихсан тестээ л өгнө. Компьютерээр өгье гэвэл түүгээрээ л өгнө. Ширээнд суугаад орчуулагч аваад дүрмээ өгье гэвэл хууль журмаа харна. Тэнд нь болно гээд заачихсан байвал болох нь тэр. Жолооны шалгалт авахдаа тухайн хотод хэдэн майл явуулж байж тэнцсэнд тооцох ёстой юм тэрүүгээрээ л явна. Маршрутаасаа ганц майл хэлтийхгүй. Хэрэв шалгалт авч байгаа хүн маань өөрийн ашиг сонирхлоор шалгалт өгч байгаа хүнийг эвгүй байдалд оруулах үйлдэл хийвэл гомдол гаргах эрх нь хуулиар олгогдсон байдаг. Тийм болохоор шалгалт авч байгаа хүн шалгуулж байгаа хүнтэйгээ хууль эрх зүйн нэг төвшинд байдаг, аль аль нь үүнийгээ ойлгож байдаг болохоор иймээ тиймээ яриа хөөрөө гарахгүй. Үүнийг л ардчилал гэдэг юм болов уу гэж би ойлгодог болоод байна. Гэтэл манайд эсрэгээр биз дээ. Жолооны шалгалт авч байгаа хүн нь биднээс төө дээгүүр эрхтэй байдаг. Тэрнийгээ ч үзүүлж өгдөг. Мөнгө л өгөхгүй бол өөрийн сонгосон замаараа авч давхиад л унагаад байдаг. Түүнд хахууль өгч л байж нэг юм үнэмлэхтэй болдог биз дээ. Иймэрхүү л байх юм байна шүү дээ. За тэгээд энд монгол хүүхэд олон байна.Тэд маань яг энэ хүмүүжлээр хүмүүжиж байна. Манай охин том болчихсон хойноо гээд ирсэн. Гэхдээ л энэ занд нэвт автчих юм. Ямар нэг юмыг ярь гэж намайг шахахаар бүр гайхна. “Аав аа болохгүй шүү дээ” л гэнэ. “Яаж ийгээд болго” гэхээр “Та юу яриад байгаа юм бэ. Нэгэнтээ болохгүй л юм чинь болохгүй ш дээ” гээд хөдлөхгүй. Гэтэл энд чинь интернэт, телевизийн кабель сэлтийг хулгайгаар тавьчихсан байхад хэн ч мэдэхгүй юм шиг л санагдаад байдаг байхгүй юу. Өөр ч монгол араншингаараа болгоод баймаар юм олон. Гэтэл болохгүй. Тэр болохгүй нь хаа нэг газар цаасан дээр байж байх мөртлөө амьдралд ингэж нэвчсэн байгаа юм.
-Сайхан юм аа. Гэхдээ нутаг усаа санана биз дээ. Их далайн цаадах цэлгэр нутагтаа очихсон гэх бодол байнга л төрнө биз?
-Нэг нөхөр “Хэзээ нэгэн цагт очиж ясаа тавина аа” гэж хэлээд дуучин Жаргалсайханыг уурлуулж цаадах нь миний эх орон ямар оршуулгын газар юм уу гэж өмчирхсөн тухай сонин дээрээс уншиж л байсан л даа. Эх орон минь миний амьдарч яваагийн утга учир ч гэдэг юм уу, хуучин намын их хурлын уриа лоозон шиг уран үг одоо сэтгэл хөдөлгөхөө байж дээ. “Дэлгэсэн тэрлэг шиг эх орон” гэдэг ч юмуу, “Эх оронтойгоо би дэндүү адилхан” гэх ч шиг Гүрбазарынхаа шүлгүүдийг ч сүүлийн үед ойлгохоо болих шинжтэй. Дэлгэсэн тэрлэг дээр нэг бол хүн хөрвөөж, нөгөө бол гэрийн сүүдэрт хүүхэд бантангаа асган хөглөрүүлж суудагдаа. Харин миний хувьдэх орон сэрэхүй минь юм. Эх орон минь монгол хүн бүр юм. Өнөөгийн АНУ, Австрали, Япон, Солонгос, Баруун Европ, Канадад сургуульд сурч аяга угааж, шал зүлгэж яваа хүн бүр эх орон минь юм. Нэг удаа нэг шар сонин дээр үидэсний сурын спортын гавьяат мастер Мөнхцэцэг билүү Мөнхтуяа билүү нэг бүсгүйг Сан-Франциско хотод аяга халбага угааж явна гээд нэлээн тавласан шинжтэй бичсэнийг уншаад бүр дургүй хүрсэн шүү. Тэр бичвэрийг миний охин шиг л нэг муу годойсон охин ч юм уу, хүү бичмэглэсэн байх даа гэж бодохоос л шар гозойгоод хажууд байсансан бол хэд гурван үг хэлээд алгадчихмаар санагдсан. Биднийг ер нь юу гэж бодоод байнаа. Бид хүний газар гуйлга гуйгаагүй шигээ өөрийн эх орондоо хэн нэгэнд ялархаж хэвтээгүй. Харин ч хатуу хөтүүг хийгээд, хэнд ч гай болохгүй яваа биш үү. Үүндээ бид буруутан эрээгүй шиг бид ч бас хэн нэгний өмнө буруутан болоогүй. Эх орныг идэж ууж суудаг нь эзэгнэдэг юм биш. Хайрлаж алс холоос итгэл сэтгэлээ нисгэж түүндээ тайвширч явдаг нь ч эх орны эзэн төдийгүй харин ч бүүр өөрөө эх орон юм.
-Та ч бүр цухалдаад байнаа даа. Тэгээд ч та бид хоёрын яриа таны уран бүтээлийн тухай ярилцлагаас зөрөх гээд байх шиг?
-Нэг их зөрөө ч үгүй л болов уу. Бид түрүүнээс хойш энэ л чиглэлд яваад байнз гэж ойлгож байна. Энд ирээд миний хувьд олон зүйлийг шинээр орж мэдэрч, урьд өмнө нь тодорхой төвшинд ойлгож хүртэж байсан зүйлээ арай ч илүү хурц содон хүлээж авдаг болсон байхыг үгүйсгэхгүй.
-Та нэг хэсэг нам гүм суучихсан даа?
-Тэгсээн. Ерэн долоон онд “Паанан”-г хэвлүүлээд өөр ном гаргаагүй.
-Энэ юунаас болов?
-Тодорхой хэлж мэдэхгүй байнаа. Уран бүтээлийн хямралд орсон юм болов уу даа.-Энэ ч улс орны эдийн засгийн хямралтай адилгүй байлгүй дээ?
-Төстэй ч байж мэднэ. Хуучин явж байсан зам маань болохгүй болжээ гэдгийг мэдэрсэнийх биз ээ. Зурагдсан пянз шиг гэж ярьдаг даа.
-Тэгээд Америкийн уран зохиол уншиж шинэ уур амьсгал авч шинэ төрлийн бүтээл туурвина гэсэн үг үү?
-Санаа маань иймэрхүү юм. Сачий гэтэл болохгүй байнаа. Нас нилээн хэвийчихэж. Дээр нь ажилд нухлуулаад ядарчихаар толгой нэг их сэргэлэн биш байх юм. Энэ ч шалтаг л даа. Иймэрхүү шалтгаар хэл сурах зорилго маань хойшлоод түүнийгээ дагаад уншиж судлах маань паг талдаа. Харин нүдээр үзэж, чихээр сонсч, мэдрэхүйгээрээ хүлээж авах гэж нэг юм байх юм. Энэ л миний өнөөгийн гол луужин болж явна даа. Орчин өөрчлөгдөнө гэдэг өөрөө их өөр юм л даа.
-Тэгэхээр энэ шинэ сэрэхүйгээр туурвисан бүтээлтэй манай уншигчид танилцах нь ээ дээ?
-Тэгж нэг их хөөрцөглөх нь юу юм. Гэхдээ явсан нохой яс зууна гэдэг дээ. Арай шинэлэг өнгө аяс мэдрэгдэх болов уу гэж бодож байна.
-Яг өнөөдөр гараас гаргачихаад байгаа бүтээлүүдийн чинь талаар асуумаар санагдлаа?
-”Казиног номхотгосон түүх” нэртэй баримтат уран сайхны нэг роман АНУ, Монгол хоёрт зэрэг шахуу хэвлэгдэж байна. Одоо залгаад “Миний Нарансолонго” тууж, өгүүллэгийнхээ түүврийг хэвлүүлнэ. Араас нь “Арван гуравдугаар зуун” роман маань хэвлэгдэх болов уу.
-Сүүлийнх нь түүхэн сэдэвтэй юмаа даа?
-Түүх гэхэд хэцүү л дээ. Ер нь би уран бүтээлдээ хүнийг л бүтээхийг зорьж явдаг. Түүнээс биш том санаа том зорилго хөөж чаддаггүй, зүйрлэвэл жижиг төрлийн загасчин гэмээр юм уу даа.
-Гэхдээ таны уран бүтээлийг хүмүүс гарснаас нь хойш нэлээн удаж байж ойлгодог юм уу даа гэсэн сэтгэгдэл төрдөг. Би “Соёо” болон “Паанан” туужийн тухай ярьж байна л даа?
-Том үнэлсэнд балмагдаж л байна шүү. Зарим уран бүтээлч миний уран бүтээлийг төдөн зуун жилийн дараа ойлгоно гэж дэвэрч л байдаг. Надад бол өөр, өнөөгийн хүмүүс ойлгохгүй бол маргаашийнхан ойлгох нь юу л бол. Тэгээд ч өнөөдөр хүний тархинд байр сууриа эзлэхийн төлөөх нүсэр том дайн нэгэнт хүчээ авсан байна шүү дээ. Компьютер, интернэт, дэлгэцийн бүтээлүүд ямар хүчтэй түрж байгааг бид харж мэдэрч байна. Ойлгохгүй юмыг ойлгох гэж нухаад суудаг цаг биш юм. Холоо шидчихээд уралддаг ч юм уу, зодолддог тоглоомоо шүүрээд авна шүү дээ. Тэгүүлэхгүй байхыг бодох нь уран бүтээлчийн үүрэг болов уу. Уран зохиол өөрөө урнаар сэтгэхийн суурь. Энэ үүргээ алдахгүй байх учиртай. Ингэхээр хэзээ нэгэн цагт хэн нэгэн ойлгох болтугай гэсэн сэтгэхүйгээр баахан номлочихоод дээгүүр харан ууцаа үүрч алхаад байх цаг биш болов уу. Гэхдээ хамардотор нус, аман дотор шүлс бий гэсэншүү маягийн марзан зүйл бичээд байгаарай гэсэн г биш шүү.
-Манай утга зохиол сүүлийн үед ихэд шинэчлэгдэж байх шиг. Ялангуяа Г.Аюурзана, Л.Өлзийтөгс нар энэ чиглэлд түүчээлж явах шиг. Харин тэднийг хүлээж авах талаар муухан байх шиг. Яагаад ч юм надад л лав тэгж бодогдоод байх юм. Тэдний уран бүтээлийг задлан шинжилж хийж байгаа шинэчлэлийнх нь талаар дорвитой дуугарсан хүн гарахгүй л байна. Та энэ талаар юу гэж боддог вэ?
-Би энэ талын мэдээллээс их хол суугаа хүн шүү дээ. Яахав Аюурын ч , Өлзийгийн ч ганц нэг номыг олж уншсан л даа. Тэд эрж хайж байна гэдэг нь тодорхой. Ингэх ч ёстой. Уран бүтээлчийн хувьд тэд нэгэнт нас бие гүйцэж. Нөгөөтэйгүүр миний мэдэж байгаагаар Аюурзана маань Горькийн бүрэн курс төгссөн манай сүүлчийн зохиолч байх аа. Улаан булангийн оройд хатгаад мартсан дарцаг шиг гэж Лхагвасүрэн гуай Догмидод захиа бичиж байсан юм гэнэ лээ. Цаг үе их олон юмыг чухам энэ дарцаг шиг гандаасан биз . Харин Аюурзана өнгөө хадгалаад үлдэх боломжтой байсан нь төгссөн цаг үе нь шинэ цаг үетэй давхцсанаар тайлбарлагдана. За тэгээд хамгийн энгийнээр тайлбарлахад тогоотой сүү дэврэхгүй л юм бол хэн л ухасхийгээ аж даа. Хүмүүс ухасхийхгүй байгаа бол тогоотой сүү огцом дэврэхгүй л гэсэн үг. Энэ юунаас болж байна гэдгийг бодох л хэрэгтэй. Миний бодмоглодгоор уран зохиол гэдэг хими, физик биш. Математик бүр ч биш. Ингэхээр нэг их томъёо гаргалгаа хэрэггүй л болов уу даа. Харин сэтгэл хэрэгтэй. Хүний сэтгэлийг халууруулахгүй л юм бол уран зохиолоор юугаа хийхэв дээ. Өнөөдөр дэлхийн далайд төрөл бүрийн дарцаг далбаа намируулсан мянга мянган хөлөг хөвж яваа. Манай далбаатай онгоц ч явдаг гээ биз дээ. Гэхдээ манай далбаатай хүний онгоц шүү дээ. Үүн шигдэлхийн утга зохиолд өөрийн онгоцтой болъё гэвэл өөрийн далбаатай л байх хэрэгтэй. Янз бүрийн үндэстний үй олон далбаа хив хадаг шиг салбайлгасан онгоцтой гараад очлоо гэхэд үгүйдээ бусдын инээдэм болно. Гэхдээ ийм бололцоо хаагдмал гэдгийг бид ойлгохтой болсон байлгүй дээ. Нөгөө талд нь хэтэрхий үхширсэн сэтгэлгээгээр энэ далайд гарна гэдэг бүр ч боломжгүй гэдгийг ч ойлгохтой болсон байх аа.
-Тэгэхээр яах нь зөв гэж?
-Эрэх л хэрэгтэй. Өвсөнд хаясан утас зүү эрээгүй, өв уламжлалаасаа шинэ гарц хайж байгаа болохоор олдож л таарна. Энд бидэнд нэг том саад байдаг. Энэ бол бидний сэтгэхүйн гүнд суучихсан орчуулгын сэтгэхүй юм. Польшид сурч байсан нэг нөхөр л гэхэд польш хэл дээр байдаг монгол хэл рүү буугаагүй юүг ч юм олоод уншчихаараа “Аа яа яа бидний монголчууд даанч яав даа, хөмөрсөн тогоон дотор л илжирч хэвтэнэ шүү дээ ” гээд л хэлээ хазаж халаглаад унадаг. Ийм сэтгэхүй Монголын утга зохиолд тавиад оноос орж ирээд бүр тогтчихсон. За тэгээд ертөнцийн аль нэг мухрын зохиогчийн ямар нэг юмыг уншчихаараа монголчуудаа хараагаад унадаг. Унших бол сайхан юм. Харин тэр уншиж гийсэн эрдмээрээ зон олноо гэрэлтүүлэхийн оронд хийж бувэж буй бусдыгаа ямар нэг юмтай харьцуулаад харааж зүхэх нь яавч эрдэмтэй хүний үйлдэл биш. Тэгээд ч монголчууд бид юм бүхнийг шиншилж явах албагүй. Ямар ог эрээд хээр талд шогшиж яваа өлөн үнэг биш дээ. Жин явдаг замаараа явж байх учиртай. Бямбажавын Хүрэлбаатар гуайн “Сутай хайрхан уул” гэж сайхан шүлэг байдаг
Сутай хайрхан уул
Суусан ч боссон ч харагдана
Харагдах гэж өндөлзөхгүй
Харанхуй манан дундаас ч харагдана гэж
Ийм монгол сэтгэхүйг харагдах гэж өндөлздөг орчуулгын сэтгэхүй эвддэг. Ард түмэн маань яарвал даарна гээд хэддүгээр зуунд ч юм хэлчихсэн л байдаг. Хүнд харагдах гэж хэт хичээснээс сэтгэлгүй зохиолонцор л үйлдвэрлэнэ. Тийм дууриамал хуурамч бүтээгдэхүүнийг харин харах нь байтугай үнэрлэх ч үгүй. Байрандаа дүнхийх уул нэг л өдөр хэн нэгний хараанд өртдөг болохоос биш суга жалгаар нь гүйлдэх тарвага зурам учиргүй томорч харагдаад байдаггүй байх. Хорхог идэх гэж яваа хүнд бол өөр байх л даа.
-Ихэнхи ярианд ордог сэдэв л дээ. Та шинээр гарч ирж байгаа уран бүтээлчдийн талаар ямар сэтгэгдэлтэй явдаг вэ?
-Батрэгзэдмаагийн шүлгүүдийг уншаад манайд ч яруу найраг бас байна шүү гэж бодсон шүү. Гэхдээ Батрэгзэдмаа онхи залуу хүн бас биш шүү дээ. ГАюурзана, Ц.Буянзаяа нараас үргэлжилсэн үгийн даацтай бүтээлүүдийг нэхэх цаг нь ч ирж, тэд ч энэ байдлыг ойлгож байх шиг. М.Бүжинлхамыг залуучуудаас гоцолж нэрлэмээр санагдана. Маш уран санаатай юм, Одоохондоо арай хөнгөдөөд байгаа тал бий. Гэвч энэ бол цаг хугацааны асуудал. Амьдрал аяндаа хүнд хүнд бодлогуудыгтүүгээр бодуулах нь дамжиггүй. Уран бүтээлийнх нь дөрөөнд ах нь алсаас урмын сүү дусаая. Харин санааны хойноос хэт хөөцөлдөх нь чамирхал маягийн юм болоод сүүлдээ баахан орооцолдсон утсан дунд гайхаж суугаа хүн шиг болгочихдог тал байдаг шүү. Залуучууд үүнийг бодож явахад илүүдэхгүй.
-Харин үеийнхнийхээ тухайд бол…?
-С.Жаргалсайханыг эс тооцвол тэд маань унтчихаагүй л байлтай. П.Баярсайхан, Д.Норов хоёр бол яах ч аргагүй ард түмэндээ үнэлэгдсэн зохиолчид. Харин тэд үгүйлэгдсэн зохиолчид болчих вий дээ. Цаг ч бас яагаа ч үгүй байча шүү гээд хэлчихвэл уурлацгаачихдаг юм болов уу, яадаг юм бол. Нөгөөтэйгүүр би өөрөө тэд нарынхаа шинэ уран бүтээлийн сургийг сонсоогүй сууж байж ч болно шүү дээ. Тийм бол найзууд минь яаран үгийн сүүдэр өлгөсөн муу нөхрийгөө өршөөгөөрэй гэж гуйх байна. Ц.Түмэнбаярыгаа бас нилээн хардаг даа.
-Энд ирээд хэд хонохдоо Америкийн монголчууд гэсэн яриаг цөөнгүй сонслоо.Таны хувьд энэ ойлголт хэрхэн мэдрэгддэг бол?
-Нутгаас дарга нар ирдэг л дээ. Бидэнтэй ч уулзаж учирч л байдаг. Тэгэхэд их сонин зүйл анзаарагддаг юм. Хайнга малчин шөнө орой нөмгөн гарч ирээд хоттой хонь руугаа нэг ширвэсхийж хараад гэр рүүгээ алхаж явдаг даа. Нутгаас ирсэн дарга нар надад яг тэгж бодогддог. Өө өнөө хэд маань байцгааж л байх шив дээ гэсэн шүү харчихаад явцгаадаг. Гэтэл цаадуул нь Архангайн аль нэгэн сумынхан юм уу, Говь-Алтайн аймгийн төвийн хэдэн сонгогч биш шүү дээ. Орчин нөхцөл нь огт өөр. Бодол санаа нь ч харьцуулшгүй. Энэ нь манайханд маш хурдтай нөлөөлж байгаа нь надад анзаарагддаг. Харагдах өнгө нь монгол боловч доторхи мөн чанар нь маш хурдан өөрчлөгдөж байгаа нэгэн төрөл шинэ үндэстэн энд бий болж байна шүү дээ. Ингэхээр хуучин арга барилаараа ажиллаж болохгүй. Шинэ содон зүйл хэрэгтэй болж байна гэсэн үг. Утга зохиол нь ч ялгаагүй. Тэд маань өнөөхөндөө Америк утга зохиолд дасаагүй. Гэхдээ Монголынхоо хуучин утга зохиолоос хөндийрчихсөн байгаа юм. Өнөөгийнхөн нь энэ шүүдээ. Тэгэхээр маргаашийнхан ямар байхав.
-Еренхийдөө харьцгаахгүй гэсэн үг үү?
-Шууд тэгж хэлэхэд хатуудна. Жишээ нь би л гэхэд нутаг уруугаа өнөөдөр ч гүйхэд бэлэн байна. Харин залуучууд өөр. Нутаг уруугаа явсан нэг нь “Шал хэрэггүй явлаа. Улаанбаатараар дүүрэн луйварчид. Зөвшөөрөлгүй бүтдэг ажил гэж алга. Зөвшөөрлийг нь хахууль өгч л авахгүй бол хэзээ ч бүтэхгүй. Юмных нь үнэ өндөр. Цалин гэж авахгүй, дээрээс нь алхам тутам хахууль, амьдрах ямар ч арга алга, эндээ л байсан нь дээр юм байна” гэсээр ирцгээдэг. Тийм юм сонссон улс чинь нутгаа хичнээн санаж байсан ч “За яахав шүдээ зуугаад хэдэн жил тэсчихье.Тэгж байтал юу ч болоо билээ” гээд хүлээдэг. Харин Америк соёл, амьдрал хүлээхгүй, хийдгээ хийгээд л дотор сэтгэлийг нь өөрчлөөд л байна. Хэзээ ч юм энэ аж амьдралаас өөрийгөө салгаж төсөөлж ч чадахгүй монголчууд бий болно шүү. Ийм л үйл явц явагдаж байна даа. Бас нэг зүйл байдаг. Өнөөдөр намайг буцаад очиход ажилд шууд авчихгүй байлгүй дээ. Миний хийж байсан ажлыг хэн нэгэн хийгээд л сууж байгаа. Ажилд оръё гэхээр бөөн мөнгө төлдөг болсон дуулдсан. Хувийн юм хийе гэхээр түшмэд надаас хахууль нэхнэ. Тэрийг нь өгчихөөр авилгын яамныханд баригдчихна. Тэд надаас бүр ихийг нэхнэ. За аягүйтвэл тэрийг нь дутуу дулимаг өгөөд гэдэнг нь хөдөлгөж Ганцхудаг уруу морилчихвол яах юм. Ингэхээр надад ганцхан сонголт, эндээ байж байх л үлдэж байгаа биз дээ. Ийм шалтгаан байна. Уг нь эндхийн залуучууд маань их сайхан боловсрол, соёл, хүмүүжилтэй болцгоож байгаа юм шүү дээ. Хуулийн хүрээнд ажиллаж амьдарч сурна гэдэг амаргүй зүйл юм. Гэтэл бэлэн ийм зан заншил суучихсан хүн ардаа өөртөө татаж ашигтай хэрэгтэй ажилдаа ашиглаж нэг л чадахгүй хүйтэн хөндий байгаа өнөөгийн удирдлагыг яамаар ч юм бэ, мэдэхгүй.
-”Казиног номхотгосон түүх” роман чинь яг хэдийд Монголын уншигчдын гар дээр очих вэ?
-Миний найз “Монос” группын захирал Л.Хүрэлбаатар бүх зардлыг нь хариуцаад хэвлүүлж байгаа. Бид хоёр байнга холбоотой байгаа. Цаас өнгө, дизайн гээд өнөөдрийн шаардлагыг хангасан ном уншигчдын гар дээр очиж байгаа гэсэн. Арваннэгдүгээр сарын 25-ны үед уншигчдын гар дээр очих байхаа. Энэ завшаанаар алсад суугаа муу найзыгаа сэтгэл итгэлийн далайн их өглөгөөр сүлж байгаа Л.Хүрлээ найзынхаа тосон ирэх өдөр бүрийг тостой шаргал зам тосч байг дээ гэсэн ерөөлөө дайя.
-Харин та бол харина биз дээ?
-Очиж ясаа тавинаа гээд хэлчихвэл өнөө буржгар Жагааг бас уурлуулчихдаг юм болов уу. Тоглосон юм, тоглосон юм. Очилгүй яах юм бэ. Дэлгэсэн тэрлэг дээрээ тарвалзаж хэвтэх шиг дээдийн жаргал ер нь хаа байхав дээ, аан.
Д.Энхтүвшин

Sunday, 19 November 2006

Ах дvvсээ татахын тулд авилгалыг дэмжье

Саяхан нэг монголын сонин дээр МАХН-ын гишүүн Т.Бадамжунай "Би анхнаасаа авилгын тухай хуулийн эсрэг саналтай байдаг хүн. Энэ нь Монголын нөхцөлд, хүмүүсийн зан араншинд арай л тохирохгүй юм. Өөрөөр хэлбэл гэр бүлээр хүмүүждэг хүмүүжилд, ах нь дүүгээ чирч явдаг, аягатай хоолоо хувааж иддэг, найз нөхрөө гэдэг, арай илүү яваа нь дутуу яваагаа нөхдөг гээд “хүн” гэсэн ертөнцөд байх ёстой гинжин холбоогоор уягдсан, хүн гэдэг утгаараа бахархаж явдаг хүмүүжил монгол хүний генд бий. Би ч гэсэн өөрийгөө тэгж боддог, одоо эхээсээ арвуулаа байхад арай олигтой яваа нь би байх жишээтэй. Тэгэхээр би тэр хэдийгээ чирэхээс, туслахаас өөр арга замгүй. Хэрвээ надаас илүү байсан бол би тэднийг харахаас өөр зам байхгүй." гэж илэн далангүй хэллээ.
Авилгын хуулинд ах дүүсдээ тусалж болохгүй гэж дурдаагүй байх, харин хулгайн аргаар албан тушаалаа ашиглан хөрөнгө мөнгө олохыг л хориглосон болов уу. Тиймээс ах дүүдээ туслах нь монгол хүний генид бий гээд ард түмний татварын хөрөнгийг аав ээж, ах дүүгийнхээ гэр лүү зөөх зөв гэж үү.
Хэрэв Бадамжунайгынхаар сэтгэх юм бол УИХ-д сонгогдон гэдэг маань улс орон, ард түмнийхээ төлөө зүтгэх гэсэн бус харин ах дүү, амраг саднаа араасаа татах гэсэн хэрэг болох нь. Би лав хэзээ ч Бадамжунайг УИХ-д сонгохгүй.
Ах дүүтэй гэвэл хүн бүхэн ах дүүтэй. Туслах нь бол мэдээж тэгэхдээ ах дүүтэй туслахын тулд авилгалыг дэмжих хэрэгтэй гэж хэлэх нь арай л дэндэж байгаа явдал мөн.

Wednesday, 15 November 2006

Эх оронч vзлийг эргэцvvлж vзэхvй

Амтай болгон нь Монгол гэж дөвчигнөх дэмий юм байна. Монголд хэнхдэг цээжээ дэлдэн, хэл амаа хурцлан эх орон, эв нэгдэл, газар шороо, ард тvмэн, Чингис, xөх тэнгэр гэх мэт сvртэй vгсийг урсгахад хэзээд бэлэн нөхөд хаа сайгvй. Юуны ч духанд хvрэлгvй, зорилгоо ч сайн тодорхойлолгүй улс орон, ард түмний нэрийг урьдаа барин нам, хөдөлгөөн байгуулах явдал замбараагаа алдлаа. Энд эх оронч vзлийг доромжлох гээгvй, харин ам ажил хоёр зөрөөд байдгийг анзаарасай гэсэн юм.
Хэрэв Монгол гэж хашгирснаар манай улс хөгждөг бол бид аль хэдийн цойлоод тасарчихсан биз. Тэгтэл ардчилал мандсан 16 жилийн турш амныхаа тэнхээгээр, шавиагаа ханатал “xорвоод хосгүй Монгол’’ гэж хоороор дуулцгаалаа. Харин одоо манайд хосгүй юм гэвэл хотлыг “элэгдсэн” ядуурал л байх шив дээ. Ажил, үйлс амнаас илүү чимэг болдгийг бид мартжээ. Элбэгдоржийн засгийн газрыг Их Эвслийн засгийн газар гэдэг байлаа. Түүхэнд харин Их Хагарлын засгийн газар гэж бичигдэх нь бараагүй. Үүний дараа Үндэсний эв нэгдлийн засгийн газар байгууллагдав. Байгууллагдсан явцыг үзвээс нэр нь арай л хүндэдсэн аж. Үндэсний эв нэгдлийн засгийн газар гэхээсээ Бага эвслийн засгийн газар гэвэл таарна.
Уг нь нэр хvнддэх гэж нэг айхтар ойлголт манайд бийсэн. Лам нар заримдаа нярай хvvхэд өвчин орооход нэр нь хvндэдсэн байна гэж оношилдог. Тийм учраас монголчууд хvvхдийн нэрийг, хэдийгээр дорнын уламжлалыг даган бэлэгшээсэн эрхэм нэр өгдөг ч, нэр хvнддэх болов уу гэсэн сэрэмжтэй хамт сонгодог бөлгөө. Харин сvvлийн vед хэл эвлэрснээр чалчдаг, хийх ажлаа мартдаг хачин vзэгдэл энгийн болж хувирлаа. Өгсөн нэрээ ч умартаад эсрэг үйлдэл хийнэ. Хагалж бутаргаж хамгийн дээр гарангуутаа “За, та минь эвтэй, найртай, эв нэгдэлтэй байна шvv. Эвтэй vедээ бид хvчтэй” гэж сургана.
Мэдээж Монголын төлөө ажиллаж, бvтээцгээе гэсэн бvхэн монголоороо дуудууллах сайхан байлгvй яах вэ. Гол нь Монгол гэж хэлэхийн тулд Монголын төлөө цохиллох зvрхтэй бай гэдэг шиг хүндэт нэр өгчхөөд тvvндээ таарсан хvндэт vйлдэл хийдэггvй нь харамсалтай. Тиймээс цаашдаа сvржин нэр томьёоноос хэний янаагvй болгоомжилмоор.
Ингэж сvржин өгч сvргvй ажил хийдэг vзэгдэл гаарсан нь vгийн утга vнэгvйдэж, дэмийрдэг эх оронч vзэл ухамсарын бvслvvрийг зад тавьсантай бас холбоотой. Хvн бvр эх орон, ард тvмэн гэж хэлэхэд хариуцлагыг мэдэрдэг байсан бол хэн дуртай нь хашгирч хувийн ажлаа амжууллахгvй л байсан болов уу.
XX зуунд монголчууд коммунизм байгуулж явна гэж сэрvvн зvvдэлж, интернационалч vзлээр хvмvvжихдээ монголын гэсэн бvхнээр бөгсөө арчин vндсэрхэг vзлийг тун эвгvй дарсан. Vнэндээ бид тэр үед жинхэнэ интернационалч vзлээр хvмvvжиж чадсан юм уу даа. Өөрийнхөө үндэстнийг үндэстний тооноос хасчихаад бусад үндэстэнтэй хэрхэн найрсаг байх билээ.
Уул шугамдаа бол, интернационалч үзлийн лоозон доор Оросод хүчиндүүлж колони ч биш клоун (clone, хувилбар) нь болж явжээ. Ашгүй харин оросууд даяар нэгдлээрээ хөдөө очиж малчин болсонгүй. Бөөстэй гэж маягласан уу, хоёр сая хүрэхгүй ард түмэн юухан байх уу гэж бассан уу, Монголыг дутуу алсан могой шиг монгол ч биш, орос ч биш хачин юм болгоод орхисон. Магадгүй манай дарга нар ирсэн болгоныг нь хөдөө аваачхаасаа ичээд, хөгжлөө үзүүлнэ гээд наагуур нь зочлуулаад байсан нь оносон ч байж магадгүй. Ганц хоёр шар толгойтой орос цэргийн хүүхдүүд алс бөглүү эсгий гэрт төрснийг эс тооцвол эрлийзээд ч их шальсангүй.
Харин орос бараа ховордож, хятад бараа элбэгших үед чихну чимэг болсон аялгуу сайхан хэлээрээ чихну бөглөөс арилж, хэнгэрэг цоо хагартал эзэн Чингис, зөвхөн Монгол хэмээн “монголыг мөлжиж” модоо барьтал хашгирлаа. Cүүлдээ бүр монголоороо бахархах сэтгэл маань солиорол болчих оо юу гэсэн бодол ч төрнө.
Энэ солиоролд урлагийнхан, тэр дундаа архинд живсэн яруу найраг маш их нөлөөлсөн. Шилжилтийн үед шил архин дээр эд нар хэрхэн чуулсныг би нэг мэднээ. Хар багаасаа л архинд нь гүйж, баас шээсийг нь арилган, өмхий амаар нь үнсүүлж явлаа. Монголын яруу найрагчид хэмээн өргөмжлөгдсөн нөхөд чинь яс юман дээрээ бүгд архичид, эдний бараг ихэнх нь архинаас болж амиа алддаг юм. Архинаас болж үхсэн гэхээр уурлаж, архинаас биш зүрх сэтгэлдээ шатаж яваад үхсэн гэж нэгнээ өмөөрөх нь элбэг. Гэтэл үнэндээ зүрх нь биш элэг, ходоод нь шатчихсан байдаг байхгүй юу. За энэ ч яах вэ, зөвхөн Монгол гэдэг синдромыг илчлэх гэж байгаад хадуурчихлаа.
Гэхдээ дэмийрдэг эх оронч үзэл цэцэглэхэд яруу найрагчид яриа байхгүй гавьяатай. Энэ нөхөд бараг эх орон, ард түмэн гэдэг нэрээр бизнес хийсэн анхдагч нар, бизнес ч гэж дээ, архи уух аргаа олсон гэх үү дээ. Тархиа номоор биш архиар мялаасан нь олон. Ямар сайндаа энэ жилийн Болор цомын наадамд магтах юм нь олдож ядсан нэгэн найрагч, манайх ийм их малтай байхад гадагшаагаа битгий гараачээ гэсэн ухаантай шүлэг унших вэ дээ…Энэ чинь одоо инээлгэх гэх гэж байна уу, уйлуулах гэж байна уу? Гурванхан сая хүрэхгүй ард түмэн гучин сая малтай атлаа гаднаас мах авч, хотын борчууд нохой махалж буйг эрхэм яруу найрагч юу гэж шүлэглэхсэн бол. Эх орноосоо бүү зугт гэдгийг арай анги хэлж болоогүй л юм байх даа. Эндээс л манай эх оронч үзэл их тэнэг үзэл болж хувирсан нь харагдана.
Тэгэхээр эх оронч үзлийг эргэцүүлж бодох, хойч үеэ хэрхэн хүмүүжүүлэх талаар ярилцах болжээ. Тулгар төр байгуулагдсан 800 жилийн ойг тэмдэглэж буй энэ жил эх оронч үзлээ эрүүлжүүлэх нь юу юунаас ч чухал, эс тэгвээс эвгүй байдалд орно. Эх орноороо жинхэнэ утгаар нь мэдлэгтэй, даруухан бахархах, бусдыг хүндлэх хоёрыг хослуулахгүй бол монголчууд гэж өөрсдийгөө л магтаж, бусдыг үгүйсгэсэн мунхаг улс бий гэж дэлхийгээр нэг шараа болох вий. Олон шашин, соёлтой ард түмнийг урьчхаад миний сайхан, чиний муухай эх орон гэсэн янзаар харилцах нь соёлгүй бүдүүлэг явдал. Дээрээс нь бас дээрэлхэж явсан гэж байгаа.
Бусдаар хvндлvvлье гэвэл соёлыг нь vнэлж, хvндлэх хэрэгтэй. Гадны шашин соёлыг судалж, үндэснийхээ соёл, шашинг ч мөн умартдаггүй байж чадвал бид хөгжинө. Өөрийн юмтай улс л өрөөлийн соёлыг жинхэнэ үнэлж, өөрөө ч үнэлэгдэнэ. Гэтэл бид нэг бол хэт туйлшраад монголоо гээчихнэ. Нөгөө бол хэт явцуураад морь унаад л айл хэсэж архи уугаад давхиж явбал жинхэнэ монгол болдог юмшиг сэтгэдэг учир манай сэтгэлгээ уламжлалаа ч гүнзгий мэдэхгүй, харийн соёлыг суурьтай ч судалж чадахгүй, саармаг сармагчин аятай байх юм.
Бас манай сэтгүүлчид гадаадын хүн л бол микрофоноо тулгачхаад, “Манай сайхан эх орны тухай сэтгэгдэлээ хэлнэ үү?” гэдэг жижүүрийн асуултаа больмоорсон. Мэдээж “Манай муухай орны тухай сэтгэгдлээ хэлнэ үү?” гээгүй болохоор хэн ч, танай муухай орон гэж хариулахгүй биз дээ. Бид ганцхан эх оронтой, бид ганцхан онгон байгальтай мэт сагсуурах нь үнэндээ тэнэг сонсогдож байна. Бодит байдалд ч нийцэхгүй. Биднээс илүү байгаль орчноо сайхан янзлаад, улс орноо өөд нь татаад явч буй улс зөндөө. Нөгөө байгалиа сүйтгэж, агаар худалддаг гэж өрөвддөг улсууд чинь хотынхоо төвд хөлөө жийгээд амрах ногоон цэцэрлэг элбэгтэй. Харин манайд хотынхоо төвд хогийн сав ч ховор шүү дээ.
Ерөөс, Монгол, Монгол гэж ардыг хөөрөгдөж, ашиг гаргадаг арга моод болжээ. Энд ч нэг дарга, тэнд ч нэг тэнэг Монгол, Монгол гэсээр монголыг молигдож дуусах нь. Ард түмэн тэнэг биш, ард түмний нэрийг барин гэмт хэрэг ч хийдгийг бид мэднэ.
Зарим нөхөд ард түмний нэрийг барьж сагсууран сохор үндсэрхэг үзлийн үрийг тарьж байна. Монгол бол жинхэнэ чонон ард түмэн, харин одоо хонин болчихлоо гээд хэнийг барьж идэх гээд байгаа нь мэдэгдэхгүй нийтлэл сая олж уншив. Тэгээд бас болоогүй тэнд чинь аугаа ард түмэн, аугаа удирдагчийг хүснэ гэсэн байгаа юм. Яасан ч аугаа болохын донтой юм билээ дээ, сүртэйгээр нь чонон ард түмэн чонон удирдагч хүснэ гээд араатан чоныг сонговол яасан юм. Чонон гэснээс Чонон Борис санаанд орчихлоо.
Чонон Борис гэдэг алдарт атмааны тухай аман яриаг хүүхэд байхад айдас, бишрэлийг хослуулан сонсдогсон. Чонон Борисыг цаазаар буудаж алах гээд буу онилтол, Чонон Борис цээжээ яран Монголын соёмбо, Оросын алх хадуур, Ленин, Чойбалсан, Сталин, Цэдэнбал, Брежнев гээд л коммунистууд эрхэмлэдэг хамаг зүйлийг бүтэн биеэрээ шивчихсэн байжээ. Аргаа барсан цаазын ялыг гүйцэтгэчид ажиж, ажиж чихнийхээ нүхэнд юу ч шивээгүй болохыг олж хараад,
-Ээж чинь ирлээ! гэж худлаа хэлэн эргэж харахад нь зүүн чихнийх нь нүхэнд сум цоосон гэдэг. Тэрэнтэй адил хулхины эх орончдыг илчлэх хэцүү юм. Эх орны эрх ашиг хөсөрдсөн хэцүү цагт Эх Орон, Ард түмэн гэх үгс хаа сайгүй тэнүүлчилнэ. Хэн нэгнийг буруушаах гэхээр амаар нь дүүрэн Монгол. Яаж үнэн худлыг илчлэх үү, бүү мэд…Мөнгөөр хахуульдая гээд, гараа сарвайхад нь тас хяргадаг юм билүү.
-Май мөнгө!!! 2006.01.06-

Saturday, 11 November 2006

Ярилцлагаас vvдсэн бодрол

2006 оны найман сард Дээрхийн гэгээн XIV Далай лам Монголд айлчлахад сvсэгтэн олны магнай тэнийлээ. 1979 оноос хойш долоо дахь удаагаа Монгол улсад залагдан ирсэн Далай ламын энэ намрын айлчлал нь тvvхэн чухал үйл явдал бөгөөд он жил улиран хуучрах тусам ач холбогдол нь тодрон томрох болно.

Далай ламыг Монголд урихад амаргvй байсан нь илхэн. Монгол улсын засгийн газар ард тvмнийхээ шvтэн бишрэх эрх чөлөөг хүндлэн Хятад улсын хориг саадад тордолгvй жинхэнэ ардчилсан улсын байр сууринаас энэ айлчлалд хандсан нь бахархмаар ба энэхүү айлчлалыг зохион байгуулж, монгол туургатан сүсэгтэн олны бишрэлийг дээдэлсэн Гандантэгчэнлин хийдийн лам хуврагуудад бид талархах учиртай.

Өнөөгийн дэвшилт хүн төрөлхтөн XIV Далай ламыг зөвхөн Төвдийн Буддизмын удирдагч гэдгээрээ бус мөн дэлхийн энхийн үйлсийн
төлөө шантралгүй тэмцэгч, сүсэглэн гэгээрүүлэгч гэдэг утгаар хүндлэн дээдэлдэг билээ. Үүний бяцхан жишээ гэвэл Монголд айлчилсныхаа дараахан Далай лам Канад улс, АНУ хоёрт уригдан очиход Канадын парламент түүнийг Канадын хүндэт иргэн болгосон байна. Энэ эрхэм хүндэтгэлийг зөвхөн гурав дахь хүндээ олгож буй нь Далай лам юм байна. Урьд нь Шведийн дипломатч Раоул Валленберг, Өмнөд Африкийн Ерөнхийлөгч асан Нельсон Мандела хоёр Канадын хүндэт иргэн болцгоожээ.(1) Харин АНУ, Конгрессын хамгийн дээд хүндэтгэл болох Конгрессын Алтан медалийг Далай ламд олгожээ. Энэ эрхэм хүндэтгэлийг урьд нь америкийн бус гурван иргэнд л олгосон нь Их Британийн Ерөнхий сайд Винстон Черчилл, Тереза эх, Нельсон Мандела нар ажээ. (2)

Хэдийгээр Далай ламын айлчлалын тухай мэдээ мэдээлэл монголын сонин хэвлэлд тасралтгүй гарч байсан ч Далай ламын сургаал, айлдвар бүрэн эхээрээ хэвлэгдэхгүй байсныг (би лав олсонгүй) энэ дамшрамд дурдмаар байна. Гэтэл хөгжилтэй улсуудад Далай ламын сургаал, номлол нь
бичиг, видео, аудо хэлбэрээр хүссэн бүхэнд олдоцтой байдгийг дурсахад илүүдэхгүй болов уу.

Уул нь XIV Далай ламын хэлсэн ярьсныг нийтэд хүргэх тал дээр илүү зохион байгуулалтай чармайсан бол Монголд тархсан мухар сүсгийг арилгахад ахиу тус болох бөгөөд манай нийгмийг ч эрүүлжүүлэх том түлхэц
болно гэдэг нь аль ч өнцгөөс харсан маргаангүй. Хүн төрөлхтөнд алаг үзэлгүй сургаал айлдан, олон хүний сэтгэлийг гэгээрүүлсэн (зөвхөн шашны талаар биш) Далай лам монголчуудад сэтгэл харамгүй зөвлөмж, зөвлөгөө өгсөн нь мэдээж. Гэвч харамсалтай нь, Далай лам монголчуудад ганцхан “Архиа бага уу, айрагаа их уу” гэж сануулдаг мэт бид ярьцгаах юм.

Нэг зүйлийг би анзаарлаа. Далай лам Монгол ирэхээрээ “амаа жимийдэг” Монголоос явахаараа “амаа нээдэг” аж. Саяхан гэхэд л Канадад очоод зөвхөн зурагтаар гарахдаа л “ёстой л задгай авсан” байх юм. Энэ нь олон шалтгаантай болов уу. Нэгдүгээрт монголчууд бидний хүлээн авах чадвар нь дорой. Гандантэгчэнлин хийдийн хамба лам Чойжамцын хэлснээр Далай ламын айлдах сургаал нь шашны хөгжил дэвшлээс хамаарч Монголд ирэх бүрт нь өөрчлөгдөж гүнзгийрчээ.(3) Хоёрдугаарт, нийтэд айлдсан сургаалууд нь энгийн бидэнд хүрдэггүй. Энэ нь орчуулгандаа бас байх шиг. Англи хэлээр Далай ламын айлдсан сургаалуудыг сонсоход энгийн, товч тодорхой, хүн уйдаахгүй ярьдаг юм байна лээ. Ялангуяа нийтэд зориулсан нийгэм, хувь хүний бэрхшээл, тулгамдсан асуудлуудын тухай ярихдаа энгийн атлаа эгэлгүй санаануудыг гаргадаг хүн бa
йнa лээ. Иймд тантарын сургаалыг байг гэхэд нийгэм, хөгжлийн сэдэвтэй сургаалуудыг нь орчуулаад ард түмэндээ хүргэмээр байна.

За, уншигч авхайг залхайхаас өмнө гарчигтай холбоотой гол зүйлдээ оръё. Ойрмогхон би интернэтээр элдэв зүйлсийг үзэж байгаад Бурядын хамба лам асан Чой-Доржи Будаёвын Далай ламын Монголд хийсэн айлчлалын талаар ярьсан ярилцлагыг олж уншлаа. Надад энэ ярилцлага нь нэн чухал, үнэн мэт санагдсан тул уншиж амжаагүй нэгэнтэй нь хуваалцъя гэж бодлоо. Энэ ярилцлаганд хэдэн чухал асуудлыг хөндсөн, Далай ламын монгол лам нарт хэлсэн айлдварын утга, монголчуудын шашиндаа хандах мухар сүсэг, барууны өндөр хөгжилтэй улсын иргэдийн Буддизм ордог шалтгаан, манай шашны ирээдүй хөгжил гэх мэт... Энэ бүгд нь бидэнд бодох, санаа авах зүйлс мэт надад санагдсан тул би түүвэрлэн, товчилж орчууллаа.

Далай лам, лам нарт юу айлдсан бэ?

Чой-Доржи Будаёваас асууж байна.
-[Далай лам анхны өдрөө] Монголын лам нартай уулзсан уулзалтын талаар хэвлэл мэдээлэлд бараг юу ч гарсангүй. Юун тухай ярилцав?

-Юуны түрүүнд, Монгол, Орос, Төвдийн буддын шашинтангуудын түүхэн хэлхээ холбоог ярьсан. Далай лам Соёлын хувьсгалаас өмнө Төвдөд гүн гүнзгий айлдвар айлдаж, Төвдийн сүм хийдийг ч хүртэл толгойлж байсан монгол багш нарыг дурссан...

Энэхүү түүхэн хэлхээ холбоо нь Дээрхийн гэгээнд маш чухал бөгөөд тэрээр бүр Төвдийн өнөөгийн байдлыг харваас монгол туургатнууд (Монголия и буддийская Россия) Төвдийн Буддизмыг хадгалан өвлөхөд гол үүрэг гүйцэтгэх болно гэдгийг хэлсэн.

-Энэ бол том хариуцлага шүү

-Тийм, өнөөдөр монгол туургатнууд өөрсдөөсөө “Бид энэ их хариуцлагыг үүрэхэд бэлэн үү” гэж шударгаар асуумаар байна. Миний хувьд эргэлздэг, ялангуяа Оросын тухай ярих юм бол...

Ахмад үеийн лам нарт хандаж Далай лам “Та нар тун хүнд хэцүү үеийг давж туулжээ. Коммунист дэглэмтэй он жилүүдэд та нар лам байх бэрх шийдвэрийг гаргаж байлаа. Харин одоо он цаг өөрчлөгдөж, ардчилалтай хамт Буддын шашин өргөн тархлаа, иймд та бидний өмнө өөр зорилго, асуудлууд тулгарлаа. Тэгээд Далай ламын хэлсэн санаанууд нь маш шинэлэг, хувьсгалч шинжтэй байсан. Өмнө нь эдгээр санаануудаа дурдаж байсныг би хувьдаа санахгүй юм.
Мухар сvсгийн талаар

Мөн Чой-Доржи Будаёв Далай ламын айчлалын дараа Монгол ба Оросын Буддын шашинтаны хүрээнд бодит шинэчлэл, өөрчлөлт өрнөж магадгүй гээд, гэхдээ энэ нь удахгүй болно гэдэг эргэлздэгээ хэлжээ. Түүний ярилцлагын нэг чухал хэсэг нь мухар сүсэг буюу Будаёв хэлснээр “ахуйн” хандлагын тухай юм.

Будаёв ийнхүү ярьж байна.
- Бид Далай ламын хэлсэнд маш анхааралтай хандаж учрыг нь тунгаах хэрэгтэй. Монгол, Орос хоёрт Буддын шашныг шүтэх “ахуйн” хандлага тархсан нь хэнд ч нууц бишээ.

...адис авах жишээтэй?

-Тиймээ, адис авах, биеэнд нь хүрэх, өөрийгөө анзааруулж, анхаарлыг нь татах гэх мэт...Далай ламыг Энэтхэгт сургаал айлдаж байхад, жишээ нь Калачакрад зориулсан, тэнд гэхэд 200 мянган хүн цугладаг, тэгэхэд л хэний ч толгойнд биед нь хүрэх бодол төрдөггүй, харин манайд лам нь хүртэл биеэнд нь хүрэх гэж оролдох юм. Энэ бүхэн бол бүхнийг өөртөө л авах гэсэн мунхаг хүслийн илрэл.

Бид бүгд Улаанбаатарын Төв цэнгэлдэх хүрээлэнд Далай лам айлдаж байсан “Шүтэн барилдлагын магтаал” номоо сүсэгтэн олонд тараахыг гуйхад ямар их үймээн дэгдсэнийг харсан билээ. Хүн бүхэн материаллаг зүйл авахыг хүсэж, номын утгыг орхиж байна.

Миний бодоход энэ нь бол лам хуврага бидний алдаа. Бид сургаал номлолоо тайлбарлах ажил хийхгүй байгаагаас энгийн иргэд ном сургаал хүлээж авах чадваргүй байна.

Өнөө бидний үед Далай ламын айчлалыг хариуцаж буй хамба лам эсвэл зохион байгуулагч хүнд зөвхөн суудлынх нь хажууд суух хангалтгүй, сүсэгтэн олныг илүү анхаарах хэрэгтэй.

-Гvн ухааны сургаал номлолыг ойлгоход нь бэлдэх ёстой шүү дээ?

-Тиймээ, нийтийн хэвлэл мэдээллийн хэрэгслүүдийг ашиглах, иргэддээ шашныхаа сургаалыг ойлгуулах шинэ арга хайх чухал байна.

Далай ламын Монголд найман хоног айлчилсан энэ том айлчлал бид бүхнийг дотоод амьдралаа орвонгоор нь эргүүлэн, үзэл бодлоо дахин нэг эргэцүүлж, алдаагаа ойлгоход туслах ёстой гэж би бодож байна. Үнэндээ алдаагаа хүлээх чадваргүй байснаас өнөөгийн ийм хэцүү байдалд бид оржээ. Оросын буддистууд бид хаалтыг одоо сөхөн бидний өмнө юу хүлээж байгааг бодолцох цаг иржээ.

Энэ Буддизмд хандах шинэ хандлага нь бидний өдөр тутмын амьдралд нөлөөлөх учиртай юм.

[Буддизмын хөгжилд] тодорхой хэмжээгээр манай “ахуйн” хандлага садаа болж байна. Хэрэв та өнөөдөр Монгол, Бурядын хүн зоноос Буддизмын түүх, орчин цагийн шашны байдал зэргийг нь асуувал тодорхой хариулт сонсохгүй л болов уу. Будда хэзээ мэндэлсэн бэ? Буддын шашин хэзээ үүссэн бэ? Ямар гүн ухааны урсгалууд энэ шашинд байдаг вэ? Тэр бүү хэл, Буддын шашны үндсэн сургаалыг хэлчих хүн олдохгүй…

Энэ хандлагыг өөрчлөх гэдэг маш хэцүү. Тэр тусмаа ахмад үеийнхэн бол бараг бүтэхгүй ч байж магадгүй. Харин залуу үеийнхнийг бол хүмүүжүүлэх хэрэгтэй. Хэрэв хүн өөрийгөө буддист хэмээн үздэг бол дор хаяж сургаалынхаа “А, Б”-г мэдэх учиртай.

Миний сэтгэлийг үнэхээр манай ард түмний Буддын шашинд хандах “ахуйн” хандлага зовоож байна. Бид ерөөсөө мөргөл хийгдэж буй эсэхийг хайхардаггүй, хамгийн гол нь бидэнд юу хэрэгтэй гэхээр ламтай тусгайлчлан уулзаж мэргэ төлөг хийлгэх л байдаг. Мөргөлийн танхимаар ч шагайхгүй шүү дээ.

Энэ заншил бол Зөвлөлт засгийн үеэс уламжлалтай. Лам нарыг мөрдөж мөшгиж байхад зан үйлийг далд хийдэг байлаа. Одоо, цаг өөрчлөгдсөн ч дадал хэвээрээ үлджээ. Би хүмүүсийг ямагт л ламтай “тусдаа уулзах” гэж оочерлон зогсох хэрэггүй гэж хэлдэг. Надаас зарим нь аль лам дээр орох вэ гэж асуухад өөдөөс нь би “Яах юм бэ? Та зүгээр л сүм орж, ном хурах лам нарыг сонсон хэсэг суу л даа энэ нь танд илүү тустай шүү дээ” гэж хариулдаг.

Үнэндээ хэлэхэд би ламтай “тусдаа уулзахыг” хориглодог. Яагаад гэвэл энэ зөвхөн өөрийгөө тордож хувиа бодсон хэрэг юм. Лам нар мөнгөний амтыг авч татагдах болно. Харин том лам нар энэ тухай нээлттэй ярьж эхлэвэл хүмүүс ухаарч, тэр дундаа залуус сонсох болно.

Буддын шашин баруунд хөгжиж буй талаар

-Харин Баруунд бүх зүйл эсрэгээр өрнөж байна. Ихэвчлэн хүмүүс Буддын шашинд тодорхой хэмжээнд сүсэг бишрэлийн эсвэл зүгээр л амьдралын туршлага хуримтлуулсан тул орж байна. Тэд христ болон өөр шашинтан, эсвэл Бурханд итгэдэггүй атеист байж байгаад хайж, эргэцүүлснийхээ үндсэнд энэ сургаалыг судалж илүү ойр юмаа гэдгийг мэдэрч байна. Өөр хэлбэл арай ухамсартайгаар шашин шүтлэгтээ хандаж буй хүмүүстэй бид Баруунд таардаг. Харамсалтай нь төрөлхийн буддист бид өөрсдөөсөө асуулт асуудаггүй. Бидэнд юу хэрэгтэй гэвэл урт наслах үрэл, хамгаалтын арьс чухал аж.

Хэдийгээр бид [Монгол, Оросын буддистууд] хүнд бэрхшээлүүдтэй тулгарч байгаа ч Буддын шашны ерөнхий байдал тун таатай байна. Буддизм орчин цагт маш чухал бөгөөд дэлхий дахинд эерэгээр хүлээн авч байна. Үгүй яахав дээ, эхэндээ моод маягаар, холливудын одод, төвдийн анагаах ухаан гэх зэргээр дамжин тархаж байгаа ч энэ бол зөвхөн эхлэл юм. Аажмаар хүмүүс ашиг тусыг мэдэрч эхлэхээр дотоод амьдралдаа нэвтрүүлнэ. Буддизмд сохор үнэнч байхыг шаарддаггүй шүү дээ. Бид хүн бүрд анализ хийж, шийдвэрээ гаргах боломж олгодог.

Тийм ч учраас одоо Буддизм бусад шашныг бодвол Баруунд илүү өгөөж хүртээлтэй байна. Саяхан Бельгид асар том Буддын сүм нээгдсэнийг та сонсов уу, мөн Францад том сүм баригдаж дуусаж байна. Энэ бүхэн бол Буддын шашин ирээдүйн дэлхийд их үүрэг гүйцэтгэх болно гэдгийг харуулж байна шүү дээ.

Энэ үйл явцыг Монгол ба Оросын буддистууд их анхаарч, ухамсарлах хэрэгтэй юм. Тиймээс ч Далай лам бидэнд та нар хоцрох ёсгүй харин ч манлайлах ёстой гэж санууллаа шүү дээ.

-Нээрээ л Буддизм дэлхийд маш эрчтэй тархаж байна. Та сая Франц, Бельги дэхь Буддын шашны хоёр сүм хийдийг дурслаа. Саяхан гэхэд л Далай ламын Нью-Йоркын Төв паркад айлдсан сургаалыг 80 мянган хүн хүрэлцэн очиж сонссон байх юм. Эндээс харахад л үнэхээр л хөгжлөөрөө бид хоцорч байгаа юм болов уу гэж санагдах юм.

“Лам цөөхөн байг” гэж Далай лам айлдсан буюу
лам хуваргуудын явдлын талаар


Далай лам Монголд айлдсан чухал сургаалын нэг бол задгайрсан лам нарыг явдлаа зас гэсэн бололтой. Авгай авбал хар бол, архи уувал сүм хийдэд суухаа зогсоо гэж XIV Далай лам XXI зууны монгол туургатанд хэлсэн болох нь олон эх сурвалжаас харагдаж байна. Далай лам хэлэхдээ, 1997 намайг Монголд ирэхэд 150 лам нар байсан, харин одоо хэдэн зуугаар тоологдох ламтай болжээ. Гэвч тоо чухал биш харин хэр ариун амьдарч байгаа нь чухлаа. Тиймээс хэрэв та нар найз охин ба эхнэртэй бол орхимжоо тайлах ёстой. Энийг 100% хий, чадахгүй боль... Лам хувцас өмсөж хүн ардыг хуурч, ёсыг (lineage) бохирдуулахаа зогсоо. Сайн сүсэгтэн болохыг хичээ, харин лам дүр эсгэж бусдыг бүү хуур. 1990 оноос өмнөх лам нарыг бол ойлгож болно. 1990 хойших лам болохоор тангараг өргөсөн хүмүүст өршөөл үгүй шүү гэж хэлжээ.(4)

Лам нарыг явдлаа зас гэж Далай лам хэлсэн нь үнэндээ ганц лам нарт ч биш энгийн бидэнд ч мөн хамаатай. Лам хуваргыг архи, тамхи хэрэглүүдэггүй, авгай хүүхэн чангаадаггүй болгож чадна гэдэг бол монголчууд шашинд хандах хандлагаа эрүүлжүүлж, сүсэг бишрэлээ аварч байгаа үйлс болохоор хэн хүнгүй чармайж лам нараар мангартуулахаа болих ёстой. Будаёв ч ярилцлагандаа энэ асуудлыг хөндсөнийг би түүвэрлэн буулгаллаа.

- Зөвлөлт засгийн бас нэг үлдээсэн өв бол лам нарын суларсан жаяг дүрэм...

Тиймээ, Зөвлөлт засгийн үед лам нар хар болж гэрлэх журамтай байлаа, одоо ардчилалтай хамт “чөлөөт” хэлбэрийн Буддизм тархжээ. Энэ явдал аажмаар цэвэр лам хуврагын ёсонд зай тавьж өгөх ёстой. 2500 гаруй жил мөрдөгдөж ирсэн унаган төрхөндөө Буддизм очих ёстой. Лам нар Винайи ёсоо сайн мэдэж, мөрдөх учиртай.

Би хувьдаа энийг зөв гэж үздэг. Ний нуугүй ярихад, бидэнд нэг л өдөр “Одоо боллоо, баяртай” гэж хэлэх эр зориг хэрэгтэй юм. Гэтэл бодит байдалд ямар байдаг вэ гэхээр бид бүхэн сургаалыг чих тавин сонсох авч манай сүм хийдэд
урьдын адил бидний өөрсдийн тогтоосон хууль үйлчилсээр…Цаг л хэрэгтэй байх даа.

-Энэ хавар Дарамсалад Далай лам сургаал айлдахдаа “Лам нар цөөхөн байвал байг. Харин лам болж байгаа нь жинхэнэ энэ замналаар явахад бэлэн хүмүүс байг. Тооноос илүү чанар чухал” гэж хэлэхэд би их гайхсан.

Монголын Бурханы шашин гэж ярих зөв үү?

Чой-Доржи Будаёв ба түүнтэй ярилцсан Юлия Жиронкина хоёр Бурядын Буддизм гэж бий юу гэсэн асуудлыг хөнджээ. Энэ нь ч монголчууд бидэнд ч их хамаатай зүйл юм. Одоо бид шашнаа Монголын Бурханы шашин гэж ярих уу, эсвэл дэлхий нийтийн хандлагаар Төвдийн Буддизм хэмээн нэрлэх үү гэдгийг нэг мөр болгомоор байна. Эс тэгвээс Монголын Бурханы шашин гэж огт ангид зүйл байдаг мэт сүсэгтэн олонд ойлгогдож, төөрөгдүүлж байна. Ерөнхийлөгч Н. Энхбаяр хүртэл Нидерландын Радиод өгсөн ярилцлагандаа уламжлалт шашнаа “so-called Tibetan, or Tibetan-Mongolian Buddhism” (5) хэмээн нэрлэсэн нь доромжлол мэт сонсогдож байна. Орос хэлэнд үүнийг нь “так называемый тибетский, или тибето-монгольский буддизм”(6) гэж буулгажээ. Эндээс харахад манай ерөнхийлөгч хүртэл маниустай адил будилчихсан явна.
Миний олсон нэг мэдээгээр бол Далай лам ч асуудлыг Монголд байхдаа хөндөж Монголын Буддизм гэж ялгаатай шашин байдаг гэж ярих хэрэггүй гэсэн бололтой. За одоо ярилцлагаа үргэлжлүүлье.

-Таны бодлоор Бурядын Буддизм гэдэг ойлголт байж болох уу?

- Арай тэгж хэлж болохгүй. Хэтэрхий болчимгүй явдал болно. Хэрэв Бурядын буддизм гэж яривал маш эртний түүх, үндэс угсааг ярих хэрэгтэй болно. Бид олон улсын төвшинд хүлээн зөвшөөрөгдөх ёстой. Тиймд бидэнд хоосон амбицаас өөр зүйл байхгүй.

Дэлхийн Буддын шашны уламжлалд Монголын Буддизмыг хүртэл тусад нь авч үздэггүй шүү дээ. Гэтэл монголчууд маш хүчтэй уламжлалтай бөгөөд өөрсдийн Богд Гэгээнээ залсан хүмүүс билээ.

Хэрэв бид Буддын шашин хэрхэн Монгол ба Бурядад тархсаныг үзвэл төвдүүд байнга тусласан байгаа. Бурядын анхны хамба лам Заяев гэхэд л төвдийн сүм хийдэд суралцсан. Яагаад ч юм бид үүнийг л мартачхаад бүгд л өөрсдөө бий болгосон мэт ярьцгаах юм. Одоо бүр Бурядын Буддизм гэдэг нэр томъёог хүртэл гаргачхаж…Гэтэл манай дээр үеийн том лам хүртэл иймэрхүү зүйл хэзээ ч ярьж байгаагүй шүү дээ.

Үндэсний бахархал сайн зүйл гэдгийг би мэднэ. Гэхдээ хоосон биш баймаар. Мөн шашны чухал асуудал шийдэхэд хэрэггүй билээ. Олон дахин төрсөн асар том лам байж шинэ дүрэм горимоо тогтоох учиртай. Нөгөөтэйгүүр ямар ч том лам Дээрхийн гэгээн Далай ламын хэлснийг зөрч чадахгүй билээ.(7)

Эцэст нь

Дээрхийн гэгээн XIV Далай лам энэ намар Монголд морилохдоо манай нийгмийг эрүүлжүүлэх гол аpгыг зааж өгөөд буцжээ. Шашнаас үүссэн завхайрал, мухар сүсгийн голомт нь шашинд бус шашны хэргийг зохицуулж буй сүм хийд, монголчууд бидэнд, өөрсдөд маань байна гэдгийг бид ойлгох хэрэгтэй. Хүссэн хүсээгүй монголчууд хөгжье гэвэл уламжлалт шашныхаа учрыг олох ёстой ажээ.

Далай лам Монголын Бурханы шашин гэж ялгаатай шашин байдаг мэт ярихаа боль гэсэн. Гэхдээ тэрээр бас монгол туургатaн ирээдүйд Төвдийн Буддизмын хөгжилд гол үүрэг гүйцэтгэх учиртай шүү гэж захисан.
тул ирээдүйд монголчууд Буддын шашинд гол үүрэг гүйцэтгэж чадахыг Далай лам үгүйсгээгүй.

Чухам яагаад Монголын Бурхан шашин гэж одоо ярьж болохгүй гэж?
Энэ асуултанд хариулахад зөвхөн эдүгээ цагийн байр байдлаас хариулах ёстой юм болов уу? Монголын Бурхан шашин гэж байсан уу гэвэл байсан. Монголчууд Ойрaдын Галдан Бошгoтоор сүм хийдээ түймэрдүүлэн байж, Өндөр Гэгээн Занабазарыг залсан нь яах аргагүй монгол угсаатaн Далай ламаас шууд хараат бус байх гэсэн оролдлого билээ. Харин одоо Богд Гэгээнээ ч авчраад залж чадахгүй улс юун Монголын Бурханы шашин гэж цээжээ дэлдэх вэ дээ. 70-80 жилийн дотор хамаг мэдлэгтэй том лам нарыг бүрэн хядсан тул тэдний хүлээн зөвшөөрдөгсөн хойд дүр гэж ч үгүй. Будаёв хэлснээр олон дахин төрсөн том хувилгаан байж байж, шинэ дүрэм горимыг тогтоох ёстой аж. Гэтэл манайд энд тэнд өөрсдийгөө хувилгаан гэж зарлагчид мэр сэр гардаг ч шашны хэргийг зохиуцуулж буй хүмүүсийн ихэнх нь нам засгийн нөлөөгөөр суудлаа бэхжүүлэгчид билээ.

Буддын шашны онцлого бол ганцхан ном сударт байдаггүй, харин амьд хүнээс амьд хүнд дамждагт оршдог. Иймээс ч өөрсдөө дангаараа Буддын шашнаа сэргээж чадахгүй манай монголчууд юун Монголын Бурхан шашин ярих билээ. Хэрэв Далай лам тэргүүтэй төвдүүд Хятадаас зугтан Энэтхэгт гараагүй бол социалист нийгэм нуурсны дараа монголчууд уламжлалт шашнаа ч сэргээж чадахгүй, зүг чиггүй болох байлаа. Энэ утгаараа бол бид хятадуудад баярлах учиртай. Тэд Далай ламыг Төвдөөс тууж гарган дэлхийн хөгжлийг үзүүлж, дэлхийн хүн болгожээ. (Далай лам энэ санааг хэлсэн)

Элдвийг нуршилгүй шууд хэлэхэд Монголын Бурханы шашин (нэр нь хүртэл төөрөгдүүлсэн!) гэсэн энэ нэрийн доор Буддын шашныг завхайруулсан үйл ажиллагаа явагдаж байна. Авгай авдaг, хараал хийж, хариулж өгдөг, нийгүүлсэнгүй Буддын сургаал гэхэд хэцүү зүйлийг бид шүтдэг бололтой. Нэг ёсондоо, 2500 жил гаруй тасралтгүй үргэлжилсэн Буддын шашныг Монголын бөглүү байдлыг далимдуулан Бурханы шашин болгон дур мэдэн өөрчлөх, бохирдуулах үйл явц өрнөжээ.

Монголын Бурханы шашин гэж ярихад Монголоороо бахархах сэтгэл төрдөг ч, нөгөө бодлын бид хохирч байна. Монгол гэсэн нэрийн дор хөгцөрсөн үзэл, шашны авилгал, мухар сүсэг тархаж, лам дүр эсгэсэн луйварчид нуугдан нийгэм, хувь хүний хөгжлийг арагш чангаахыг хэн ч хүсэхгүй шүү дээ. Харин дэлхийн хөгжилтэй, дэвшилт улс үндэстэнд хүлээн зөвшөөрөгдсөн Буддын шашин, соёлыг ямар ч хаалтгүй хүлээн авах боломжтой байна гэдэг бол бидэнд эд материалын хувьд биш юмаа гэхэд оюун санааны хувьд хөгжих сайхан боломж олдоно. Тэгээд ч энэ чинь манай уламжлалт шашин шүү дээ. Энэтхэгт үүсэж, Төвдөөр дамжин Монголд ирсэн. Түүнээс бус монголчууд үүсгээгүй. Бид энэ шашны ачаар л соёл, уламжлалаа авч үлдэж чадна. Манай шашин соёлын төлөөлөгч дэлхийн хэмжээний хүн болж, Буддизм дэлхийн хөгжилтэй улсуудад дэлгэрнэ гэдэг бол Буддын шашинтай хоцрогдсон Монголд хөгжих дардан замыг зааж өгсөн хэрэг бөгөөд монголчууд одоо саад болох хаалтыг авч хаян их урсгалд нэгдмээр.

Нийгмээ
өндөр ёс суртахуун, ёс зүйтэй болгоё гэвэл 2500 жил гаpyй мөрдөгдөж ирсэн Буддын сургаалыг “монголчлолгүйгээр” ард түмэндээ хүргэх нь эдүгээ хамгаас илүү чухал бөлгөө. Энэ санааг үе үеийн монгол туургатны сэтгэгчид хэлж, бичиж ирсэн. (Харин энд монгол хэлнээ буулгахыг эсэргүүцээгүй шүү.)

Чухам шашны асуудалд мунхаг үндсэрхэх үзлээр хандах осолтой бөгөөд энэ нь шашныг гажуудуулдаг фундаменталист үзэл дэлгэрэх хөрс болдгийг анхаарууштай.

Монголчууд Баруунд Буддизм хэрхэн тархаж бyйг анхаарч ажиглах хэрэгтэй гэдэг
зөвөө. (Хэрэв монголчууд 30-д онд хамаг ламаа хамж аваад алалгүй, туугаад явуулсан бол Баруунд Буддизмыг төвдүүдээс өмнө аваачих түүхэн боломж бидэнд байсан.) Энэ түүхэн үзэгдэлд бид хамрагдаж, хамрагдах нь бүү хэл манлайлах ёстой гэж Далай лам хэлжээ. Бодит байдалд бол бид аль хэдийн хоцроод, Бурханы шашны далбаан доор мухар сүсэг Монголд гаарлаа.

Олон улсын харилцааны хувьд ч Монгол улс дэлхийн хэмжээний шашин, соёлын нэг хэсэг болж, тэр бүү хэл цөм нь болж чадвал хөгжлийн чиг хандлага сарнихгүй, тусгаар тогтнол
ч баталгаатай байнa. Гандантэгчэнлин хийдийн тэргүүн хамба Д.Чойжамцын хэлдгээр “Хүн ард уламжлалт шашин соёл, шинжлэх ухааны боловсролыг хослуулж чадвал өөрсдөө дархлаатай, зорилготой, зорилгодоо хүрэх эрмэлзэлтэй болж улс нийгэм маань хөгжих болно”.

Бид өнөөдөр үнэт зүйлстэй, эрүүл сүсэг бишрэлтэй Буддын шашинт улс гэдгээ бусад харуулж чадвал хэн дуртай нь манайд ирж шашиндаа оруулан монголчуудыг “аврах” гэж оролдохгүй бөгөөд манай ард түмний шашин, соёлоо ойлгохгүй байгаа байдлыг далимдуулж мухар сүсгээр нь “тоглохоо” багасана. Мэдээж хүний дуртай шашнаа шүтэх эрхийг нь хорьж болохгүй. Харин аливаа шинээр дэлгэрч буй шашныхан Монголын уламжлалт шашин, соёлыг эхлэж анзаарч, хүндлэх учиртай гэдгийг ойлгуулах ёстой.
2006.11 сар
Х. Эрдэмбилэг
ebi21@hotmail.com

1. http://www.dalailama.com/news.76.htm
2. http://www.dalailama.com/news.80.htm
3. Гандантэгчэнлин хийдийн тэргүүн хамба Д. Чойжамц: “Ард түмэндээ хандсан шашин номын үйл ажиллагаа сайн явуулаарай” гэж Далай багш захисан, 2006.09.4 Зиндаа
4. http://www.tibet.ca/en/wtnarchive/2006/8/23_1.html
“His Holiness exposed this thinking today to the bright glare of the Vinaya, the Buddha's teachings on a monk's discipline. He began by remarking that during his 1997 visit, there were about 150 monks, but now there were hundreds more in robes. He said that the number of monks is not at all important, however, it's the purity of their lives that matters. In fact, if they're not keeping their precepts, the number of monks is pointless. Then he said it straight out: if you have girlfriends or wives or are not keeping the precepts of a monk in other ways, you should disrobe. Do it 100% or don't do it. Period. Stop wearing the clothing of a monk altogether and confusing people and staining the lineage. Try to be a good lay Buddhist but stop pretending to be a monk. Before 1990, there was some excuse. For those who chose a monastic life after 1990, there's no excuse”.
5. http://www.radionetherlands.nl/specialseries/Mongolia800/060815bud
“We feel that so-called Tibetan, or Tibetan-Mongolian Buddhism in its unique form is kept here.”
6. http://savetibet.ru/1155885603.html
Президент Монголии Энхбайар Намбар заинтересовался буддизмом в 1980-е, когда переводил анти-буддистсткую литературу. Сегодня он является активным членом союза по делам религии и охраны памятников. «Мы считаем, что так называемый тибетский, или тибето-монгольский буддизм уникален. Мы живем в независимой стране, и на нас лежит ответственность за сохранение нашего духовного наследия. Это нелегкая задача в современных условиях.», -
7. http://savetibet.ru/1157315682.html
Председатель ЦДУБ: «Бурятский народ недоумевает», Юлия Жиронкина, Август 2006,