Thursday, 10 March 2016

СОЛОНГОСЖИЛТ УУ, ХЯТАДЖИЛТ УУ: ГУТРАНГИ ПРОГНОЗ


Дөрвөн жилийн өмнө Солонгосжилт уу, хятаджилт уу? гэдэг нэг сүртэй нэртэй нийтлэл бичсэнээ саяхан санамсаргүй олж уншаад засаж бичмээр санагдав. Тэр нийтлэлийн санаа нь бид Зүүн Xойд Азитай сүжирсээр хятаджихаас сэргийлдэг дархлаагаа сулруулж адагтаа хятад болчих вий гэсэн аятай. Учир нь энэ бүс нутгийн—өдгөө монголчууд нуруугаа тасартал урд нь тонголздог—Япон, Солонгос улсууд өлгийтэйгээсээ хятадын соёлоор бойжсон, түүнийхээ хүчинд ч өдий зэрэгт хүрсэн. Харин бидний өвөг дээдэс нүүдэлчид—яагаад ч юм бэ, бүү мэд—бөөснөөсөө салахыг хүсээгүй мэт хятадын Цагаан хэрмээс дутахааргүй Хятадаас хажигладаг их зантай явжээ. Үүний гай (гавьяа ч юм уу?), бид хөгжөөгүй, бүдүүлэг хэвээрээ.
Одоо Зүүн Хойд Азид шургахаар ханцуй шуун нэгэнт зүтгэсэн тул дээрх санааг оролдмооргүй л байна. Гэнэн ч сонсогдоно: Ерөнхий сайд С.Баяр хүртэл “Монгол Улс өдгөө эдийн засаг, улс төрийн хувьд эргэлт буцалтгүйгээр Зүүн Хойд Азийн орон болжээ” гэсэн тул угаасаа л бүгд тодорхой, Монголд хурдан хөгжих өөр гарц алгаа.
Гутранги прогноз гэж давхар гарчиглахдаа хятад болчихлоо гэж гаслаагүй. Харин хэчнээн чармайгаад—Япон, Өмнөд Солонгосоос тэс өөр болохоор—хурдан хөгжиж Азийн бар болохгүй байх гэж гутарсан юм. Уламжлалт соёл, үнэт зүйлсээс харахад Япон, Солонгос хоёр Монголоос ондоо байна.
Xөгжил зөвхөн материаллаг баялаг биш тул бүс нутгийн эдийн засгийн интергацид хамрагдах нь зөвхөн эдийн засаг, улс төрийн бус мөн соёл, үнэт зүйлсийн асуудал. Иймд манай улс төрчид алгасдаг энэ асуудлыг хөндөх нь илүүдэхгүй бөгөөд ялгаа зааг, ижил зүйлсээ сайн мэдэж бусадтай харилцвал бидэнд л өгөөжтэй.
Өнөөгийн байдлаар гадаадад ажиллаж, амьдардаг монголчуудын хамгийн олон буюу ойролцоогоор 32 мянган монгол иргэн[1] Солонгост ажиллаж, сурч; хамгийн их мөнгө тэр зүгээс цутгаж байна. Манай нийгэм Өмнөд Солонгос, Японы соёлыг памбалзуур шиг л ховх сорон; телевизийн олон ангит кинонууд нь монголчуудын амьдрах хэв маяг, хувцас, хоол, ааш зан, хэл яриаг өөрчилж, манай өсвөр үеийнхнийг хүмүүжүүлж байна.
Кимчитэй хуушуур амттай биз дээ? Японы сумогийн хоёр их аварга хэн билээ?  Хэдийгээр монгол залуус ч Японы соёлын том импортлогч нар бөлгөө. Японтой харилцаа холбоог сайжруулах гол зорилготой Д.Кекүшюзан УИХ-д сонгогдож; Дархан, Эрдэнэт явж байгаа юм шиг Токио, Киото нисэн зөвлөгөө, заавар өвөртлөн арлын орноос ард түмэндээ хэрэгтэй зүйлийг бүтээхээр буцан ирдэг. Энэ бүхэн бол факт. Гутарч гуних ч зүйл биш. Болоод л байна. ХXI зуунд Монгол Улс амжиж хөгжихийн тулд бүхий л арга чаргаа хэрэглэж байна.

*
Хэд хоногийн өмнө Орчин цагийн Солонгосын товч түүх[2] гэдэг ном уншлаа. Уншаад товч түүхтэй юм гэсэн сэтгэгдэл анх төрлөө. Товч түүх уншсан тул аргагүй л дээ. Мөн дандаа гадагшаа дайpдаг манайхтай харьцуулбал солонгосчууд ганц газартаа гадсаа зоогоод өдий хүрсэн нь товч санагдсан байх. Солонгосчууд гадагш дайтсангүй харин харийн зандалчдаас болж их зовжээ. Хятад, монгол, манж, япон гээд есөн шидийн нөхөд ёстой л нэг Солонгос орныг талхалжээ.
Солонгосын хойг үүдний өрөө шиг л байж. Хэн дуртай нь ирж л байдаг, явж л байдаг. Ихэвчлэн хувь заяаг нь гаднаас шийддэг. Үүний шалтгаан нь байгалийн баялаг бус газарзүйн байршил: стратегийн чухал ач холбогдолтой тул хөршүүдийнхээ хорхойг их хүргэдэг аж. Орос, Хятад, Японтой хиллэж; Номхон далайгаас эх газрын Азийн бусад улсууд руу очиход байгалийн гүүр болдог улс юм байна. Хубилай хаан Японыг эзлэхээр оролдохдоо (1274, 1281 онуудад) Солонгосоор дамжсан. Япончууд мөн эхэлж Солонгосыг эзлээд Хятад руу довтолсон. 1950 онд Хойд Солонгос, Өмнөд рүү довтлоход Америк, Хятад хоёр үзэлцсэн… Япончууд зүрх рүү заасан хутга, хятадууд дагзан дээр хэзээд ч буухад бэлэн лантуу гэдэг Солонгосын хойгийг өвөл Сибирийн хүйтэн агаар, зун Номхон далайн агаар хоёр дайрч, цаг агаарыг нь эрс хувьсгана.
Хэдийгээр солонгосчууд Төв Ази, Манжуураас гаралтай; солонгос хэл монгол, турк хэл шиг урал-алтайн хэлний бүлэгт багтдаг ч олон зууны туршид утга зохиолоо сонгодог хятад хэлээр бичсэн; үгсийн сангийнх нь тал хувь хятадаас зээлсэн үгс гэнэ. Манай хувьд хятадаас зээлсэн үгс арай тал хувийг эзлэхгүй. Шийгуа, бууз, цонх гэх мэт үгс хятад гаралтай; голцуу Юань гүрний үед л монголчууд утга зохиолоо хятадаар бичсэн санагдана. (Өвөр Монгол ондоо байгаа нь мэдээж.)
Солонгос, Хятадын харилцаа маш дотно бөгөөд эртнийх. МӨЭ 108 оны үед хятадын Хан династи солонгосын Эртний Жусон улсыг эзэлснээс хойш хятадын нөлөө эрчимжиж, өнөөг хүртэл тасалдаагүй. Хэрэв манай өвөг дээдэс бүдүүлгээрээ дуудуулсаар өдий хүрсэн бол солонгосчуудын өвөг дээдэс Дундад Улсаас байнга үлгэр дуурайл авч, хятадуудаас бүр Күнзийн сургаалыг дотор хүнээс илүү чанд мөрдөж сахидаг гэсэн үнэлгээ авчээ.
Хятадын нөлөө гурван маягаар хэлбэржин, солонгосын нийгэм, соёлд үүрдийн ул мөрөө үлдээж. Хамгийн чухал нь хятадын дүрс үсгийг хэрэглэсэн явдал. XV зуунд солонгосын 28 үсэгтэй хангыл бичгийг зохиохоос өмнө бичгийн хэл нь хятад байжээ. Гэхдээ XIX зууны шинэчлэл өрнөтөл хангыл бичгээ дорд үзэн идэвхтэй хэрэглэлгүй, баруун европынхон латин бичгийг хэрэглэдэг шиг ханзаар албан хэргээ хөтөлсөөр ирж.
Хоёр дахь хятадын импорт бол Буддын шашныг авсан явдал. Буддын шашин солонгосын бөө мөргөл, зан заншилтай холилдож, нийгмийн бүх давхаргад нь хүржээ. Мөн Солонгосоор дамжин хятадын соёл Японд нөлөөлжээ. (Монголчууд Төвдөөс Буддын шашныг авсан.)
Гурав дахь хятадын соёлын довтолгоо бол Күнзийн сургаал. Күнзийн сургаалын нөлөөгөөр солонгосын төр, нийгмийн тогтолцоо, үнэт зүйлс бүрэлдсэн.
Нэгдсэн Шилла Улсын үед (676-935)[3], хэдийгээр хятадуудыг хөөсөн ч, 735 онд Хятад албан ёсоор Солонгосын Вант Улсыг хүлээн зөвшөөрч, Хятадаар толгойлуулсан олон үндэстний Күнзийн дэг, системийн хүрээнд Солонгосыг бүрэн эрхт гишүүн болгожээ. Тэр цагаас хойш Солонгос, Хятад хоёр эцэг хүүгийн дотно харилцаатай байсан. XVII зуунаас хойш энэ харилцааг ах дүүгийнх гэж томъёолох болжээ. Үүний хүчинд ч Дундад Улс солонгосчуудыг зэрлэгүүд гэж үзэхээ больж, Күнзийн соёл Солонгост нэвтэрч хаадууд нь Тэнгэрийн хөвүүнд бэлэг сэлт, татвар өгч захирах эрхээ зөвшөөрүүлдэг байж. Энэ заншил 1895 он хүртэл буюу Барууны жишгээр тусгаар улс болтол нь үргэлжилсэн байна.
Шиллагийн дараа гарч ирсэн Курёо улс (936-1392) Күнзийн сургаалыг улс төрийн баримтлал, Буддын шашныг төрийн шашнаа болгосон байна. Энэ Курёогийн улс шавар ваар болох Сангамчонжаг урлаж, дэлхийд анх удаа төмөр бар зохиожээ. Энэ үед Буддын шашны эсрэг Күнзийн шинэ урсгал (Neo-Confuicianism) үүсэж, бас түүхийн oлон ном бичсэн боловч манайхан очоод яйруулчихаж.
Курёо улс монголчуудад дарамтлуулсныг, энэ номонд катастрофи (great catastrophes) буюу маш их гамшиг гэж бичжээ. Монголчууд зуу гаруй жил Солонгостой ураг барилдахдаа олигтой зүйл хийгээгүй боловч хятаджих явцыг сааруулсан байж магад.
Монголчуудын дараа Курёог Жусон улсаар (1392-1910) сольж, Буддын шашныг халан Күнзийн сургаалыг төрийн шашнаар өргөмжилж, хятадын Мин улстай эцэг хүүгийн харилцаагаа сэргээсэн боловч харамсалтай нь тэдний янаг харилцаа мөнхөд үргэлжилсэнгүй. XVII зуунд манжууд Мин  улсыг эзлэн Солонгосын шинэ ноёдоор тодорсон байна. Манжийн дарлалд байхдаа Солонгос Күнзийн системд багтсан улсын хувьд бүх гадаад харилцаагаа Манжид даатгаж, гадаадынхныг улс орондоо ирэхийг хориглон, сайн дураараа өөрсдийгөө гадаад ертөнцөөс тусгаарлаж Даянч улс гэгдэх болжээ.
Монголчуудад сонирхолтой нь юу гэвэл, хэрэв Манжийн дарлалаас манайхан үхэх гэж байсан (650 мянгахан хүн амтай)[4] улс гарч ирсэн бол, харин эд нар хоёр зуун жилийн дараа нэлээн үржчихсэн, эдийн засаг нь сайжирчихсан мултарчээ. 1657-1753 он хүртэл арвай, будаа арвин ургасны хүчинд 2 сая гаруй байсан хүн ам 7 сая болтлоо үржсэн байх юм. Үнэхээр хачирхалтай. Хоёулаа Манжид дарлуулж, бөглүү зэлүүд орон байсан… Манжууд маниуст хатуу хандаад байв уу? Эсвэл хэтэрхий удаан байлдав уу? Эсвэл манайхны арчаагүй зан уу? Эсвэл шарын шашныг ашигласан сүм хийдийн гай юу?… Бүү мэд.
Солонгосын түүхээс парадокс ч гэмээр зүйл ажиглагдлаа. Хятадын соёлыг их доозоор хүртэхдээ Хятадад уусаж өвөрмөц шинж төрхөө алдаагүй. Гэхдээ өдий зэрэгтэй яваагийн гол хүчин зүйл нь оргиналиараа байхдаа биш, харин хэзээ ч Күнзийн сургаалын цөмийг хадгалж, төрийн зохион байгуулалтаа гээгээгүйд бий.
Күнзийн сургаал бол эртний хятадын үзэл суртал, гүн ухаан. Заримдаа шашин ч гэж нэрлэгддэг. Энэ сургаал зөвхөн Зүүн Азид биш Төв Азид ч нөлөөлсөн. Гэхдээ Төв Азийн нүүдэлчдийн хувьд Күнзийн сургаалыг Солонгос, Япон шиг үхэн хатан мөрдөж дагаагүй. Харин ч өөдөөс нь сөрөх шашин соёлыг хөгжүүлж байсан.
Күнз ойролцоогоор МЭӨ 500 онд амьдарч байж.[5] Түүний гол сургаал бол ертөнцөд хамаг юмс өөрсдийн зохих байр суурьтай—хүний нийгэм ч адил. Хэрэв хүн бүхэн зохих байр сууриа мэддэг, мөн хариуцлагаа хүлээж чаддаг бол амар амгалан, зохицлыг олох ажээ. Күнзийн сургаал таван харилцааг чухалчилдаг: Хаан ба сайд ноёд, эцэг ба хүү, ахмад ба залуу, нөхөр ба эхнэр, мөн анд найзуудын харилцаа тус бүр өөр өөрийн онцлох чанартай, дагаж мөрдөх ёстой. Энэ сургаалд орсон улсуудын хувьд Хятад бол төв цэг бөгөөд бусад нь нарыг тойрон эргэлдэх гаригуудтай адил байр суурьтай.
Иймд Күнзийн сургаалыг сайн судалбал уг сургаалд эрт дээр үеэс орсон улс орнуудтай харилцах харилцаагаа бэхжүүлж, хэдийд наалдах, хэдийд зайгаа авахаа мэдэх болно. Хориод жилийн өмнө монгол судлаач, япон бүсгүй Кимүро Аяоко хятадын соёлыг судалж мэдэхгүйгээр тархины тураалаас монголчууд гарахгүй гэж Тархины тураал гэдэг нийтлэлдээ бичиж байсныг, мөн 2006 онд манай улс БНСУ-тай хөрш орнууд болсныг санахад илүүдэхгүй. Манай улсад төрийн айлчлал хийсэн хөрш орны маань Ерөнхийлөгч Ну Мү Хён, манай Засгийн газартай хамтарсан мэдэгдэл гаргахдаа: Хоёр орон Зүүн Хойд Азид орших хөрш орнуудын хувьд цаашид улс төр, эдийн засаг, соёлын бүхий л салбарт хамтын ажиллагаагаа ‘Сайн хөршийн, найрамдал, хамтын ажиллагааны түншлэл’-ийн зарчмын үндсэн дээр хөгжүүлэхээр[6] тохирцгоосон билээ.
Хэрэв Монгол, Зүүн Хойд Азид оршдог л юм бол энэ бүс нутагт их нөлөөлсөн хятадын соёлыг судалж, мэдэх шаардлагатай. Хятадын соёлыг соосогдсон Япон, Солонгос гэх мэт улсууд хятад болчихолгүй харин ч бүр хөгжөөд, бүрэн аж үйлдвэржсэн байна. Хэрэв хөгжвөл хаанахын соёл нь хамаагүй ч юм уу? Төвдийг хар! Oндоо шашин соёлтой атлаа Хятадын салшгүй нэг хэсэг байхад, Күнзийн системд сайн дураар багтсан Япон, Солонгос тусгаар улсууд болчихсон л байна.
Хятадыг судлах нь хятаджихдаа биш харин Зүүн Хойд Азийг таньж, манай нийгмийн үнэт зүйлсийн шилжилт өөрчлөлтийг зөв тодорхойлоход чухал. Монгол хүний уламжлалт үнэт зүйлс хэрхэн хувирч өөрчлөгдөж буйг сайн судлаагүй. Гуйлгачинд сонголт үгүй гэдэг шиг хүчгүй соёлтой өнөөгийн бид ардчиллын далимаар юу л бол юу тархи толгойдоо цутгаж байна. Энэ нь ч тархины тураалд орсноос дээр. Өдөр тутам далд өрнөх үнэт зүйлсийн харшилдаанд монголчууд байнга хүчиндүүлж, Монгол Улсын Ерөнхий сайд соёлоо түгээцгээ гэхийн оронд харьд зугтаж очсон голцуу шал, шаазан, жорлон угаадаг хүмүүсээс соёлыг аваад ирээч хэмээн доош орон гуйлаа.
Бодит байдлаас ажихад, орчин цагийн Солонгос ба Зүүн Хойд Азиас зөвхөн хятадын соёлыг импортлоогүй мөн тэдний авчирсан барууны соёл, олон янзын шашин, бас бус маш олон үл анзаарагдах үнэт зүйлсийг тархи, зүрхэндээ юүлсэн.
Өмнөд солонгосчуудын, 2005 оны байдлаар, нийт хүн амын 46.5 хувь нь шашин шүтдэггүй, 29 хувь нь Христийн, 22.8 хувь нь Буддын шашин шүтдэг ба Өмнөд Солонгос гадаадад явуулсан христийн шашны номлогч нарынхаа тоогоор дэлхийд АНУ-ын дараа хоёрт ордог гэнэ.[7]
Бас нэг мэдээгээр бол, Засгийн газрынх нь статистикаар, 1985 оны байдлаар Өмнөд Солонгосын хүн амын 42.6 хувь буюу 17 саяас илүү нь зохион байгуулалттай шашны ямар нэгэн урсгалыг дэмждэг. Дор хаяж 8 сая хүн буюу нийт хүн амын 20 хувь нь Буддын шашинтай, ойролцоогоор 6.5 сая нь Протестант (хүн амын 16 хувь), 1.9 сая Католик (5 хувь), 500 000 орчим нь Күнзийн сургаалыг дагадаг (1 хувь), 300 мянгаас илүү нь (0.7 хувь) бас бусад шашны урсгалуудад хамрагддаг гэнэ. 1980 оны сүүлээр Өмнөд Солонгост шашны 300 гаруй шинэ урсгалууд тоолуулсан байх юм.[8]
Яг энэ үед манайд Ардчилал мандаж, хамаг юмс замбараагүй, аз туршсан авантюристүүд чөлөөтөй ирж байсан бөгөөд 300 гаруй урсгалын хэд нь манай улсад туршилт хийсэн бол. Хамгийн осолтой нь эдгээр сургаал номлолын ихэнх жижиг, хувьсан өөрчлөгдсөн үзэгдлүүд байсан нь бүр барьцгүй болгож байна. Ерээд онд шинэ нэвтэрсэн сургаал номлолыг шүтдэг зарим хүүхэд залуус аав ээждээ дахиж төрнө гэж зурвас бичээд өндөр байшин дээрээс нисэж үхцгээсэн. Чухам ямар сургаал тэгж сургадаг байсан юм бол?
Мэдээж, Зүүн Хойд Азийн соёл, үнэт зүйлс Монголд нэвтрэхэд эрс эсэргүүцэх утгагүй. Солонгос түүхэндээ Монгол шиг харийн улсуудыг эзэлж их гүрэн байгуулаагүй ч өнөө үед Өмнөд Солонгос дэлхийн баян улсуудын нэг болсны хувьд дэлхийд биш юм аа гэхэд Азид эдийн засаг, улс төр, соёлын хүчтэй нөлөөтэй болсон тул соёл, моодоо бусдад тархааж байна. Солонгосын таеквондо, японы жудо Олимпийн спорт болсон нь үүний баталгаа. Гол нь бид хэн бэ? Тэд хэн бэ? гэдгийг л заагтай мэдэх чухал.
Хятад, cолонгос, япончуудаар Монголд хийлгэх юм ч их бий. Наад зах нь зөв хооллох идээ ундаа. Хоолой давбал хоол гэдэг нүүдэлчдийн ухагдахууныг эрс өөрчлөхгүй бол манайхан олдсоноо хамаагүй идсээр метр, метрээр харайж яваад л чадхийх юм. Гэтэл Зүүн Хойд Азийн улсууд эрүүл хоол хүнсээрээ дэлхийд алдартай. Настан буурлууд нь мм, мм-ээр алхсаар ёстой нөгөө үхдэггүй ээ гэдэг шиг урт насалдаг нь идэж уудаг хоол хүнсээс нь шалтгаалдгийг хөгжсөн бусад улсууд дүгнээд, судалчихжээ. Мөн оросын нөлөөг саармагжуулж, гээсэн соёл, зан заншлаа ч эднээс олж болох юм: Буддын шашинтай улсуудын хувьд. Жишээ нь, хүний өмнө бөхөлздөгийг залуу үе сурч байна. Заавал 90 градус өнцөг гаргаж, гялс тонгос гэлгүй, (цэргийн ёслол шиг), жаахан чөлөөтэй, аажуу бөхөлзвөл жинхэнэ л монгол болно.
Бас хүүхнүүдийг дардаг аргуудыг нь монгол эрчүүд суралцмаар байна. Эс тэгвээс энэ хүүхнүүд үнэн даварлаа. Эрчүүдтэйгээ эн зэрэгцэж зодолдоод л, архидаад л, явалдаад л адаг сүүлд нь буруу хүмүүжсэн хүүхэд шиг бухын хүзүүнээс ч илүү хатуу боллоо. Хатуу арга хэмжээ авч өгөхийг монгол хүүхнүүд ч далд хүсэж байна. Манай хүүхнүүд захиргаа замбараагүйгээсээ цаагуураа шаналан, уяа хүссэн золбин ноход шиг золбирох юм. Монгол сумочдыг хар! Монгол хүүхэнтэй суусан нь бараг бүгд салсан! Харин япон хүүхэнтэй суусан залуус ганц ч салалтгүй, элдэв шуугиан, зодоонгүй жаахан уйтгартай л амьдардаг бололтой. Зүүн Хойд Азийн ухаантай улсууд эмэгтэйчүүдийн дур, эрхийг элдэв нарийн чамин аргаар боомилон нөхөр, гэр бүлдээ үнэнч зүтгэдэг болгож чаджээ. Тэгсэн нь хэн хэнд нь өлзийтэй. Солонгос эрчүүд архи ууж агсан тавьдгаараа алдартай тул тэднийг Азийн ирландууд гэж хочилдог. Гэтэл тийм эрсийг эмэгтэйчүүд нь Чингис хаан шиг тахисны хүчинд улс орон нь хагартлаа баяжжээ.
Мөн энүүхэндээ гэж хэлэхэд энэ янхан, нохой хоёрыг урд зүгийнхнээр янзлуулмаар. Аль эртнээс л Монголд янхны ард заавал урд газрын хүмүүс байдаг чинь манайхан янхандаа дургүйдээ биш, эд нар заваан балиартаа ч биш, зүгээр л уламжлалт соёл, үнэт зүйлс нь эмэгтэй хүнийг арай анги үздэгт байгаа юм. (Күнзээр үүнийг цэр цээжинд, бөөр бөгсөнд байг гэдэг аж.) Урд зүгийнхэн монгол хүүхнүүдийг ангилж, янзлаад шилэн хоргонд хийхийг нь хийгээд, амбаардахыг нь амбаардаад журамлаад өгнө. Олон мянган жилийн туршлага цаадуулд чинь бий. Очиж туршлага судалсан олон монгол хүүхэн ч манайд бий.
Монгол соёл, үнэт зүйлсийн хувьд бол эмэгтэй хүнийг эх хүн гэж арай ахиу хүндэлж өргөмжлөөд, эр эмийн явдлын зэмсэг гэдгийг бага хайхардаг. Харин одоо нийгэм өөрчлөгдөж, хүссэн хүсээгүй янхнаар дүүрсэн байхад, хэрэв өөрсдөө энэ асуудлыг янзалж чадахгүй бол чаддагаар нь хийлгэмээр байна.
Нохойны хувьд бол монголчууд дангаараа золбин нохдоо янзалж чадахгүй ээ. Тэр олон золбин нохдыг винтовдах сум хаа байна. Тэгэхийн оронд тарган банхар харахаараа шүлс нь гоождог Со нарт даатгачихвал манай хот суурин газруудыг золбин нохдоос маань салгаж өгөөд, вакцинжуулж, бөөснөөс нь ангижруулаад, нохойн фермерийн аж ахуй хөгжүүлээд, хайран амийг яйран үрэлгүй ашиг олж, улсын төсөвт татвар төлөн нэмэр болно. Зөвхөн гадагшаа гаргах биш манай дотоодын зах зээлээс ч ашиг олно. Солонгост удаан ажиллаж амьдарсан олон монголчууд нохойн махаа санаж байгаа, бас нийгмийн доод давхаргынхан аль хэдийн нохой махыг иддэг нь нууц биш.
Эцэст нь, өнөөдөр (2009 оны 3 дугаар сарын 17) МҮОРТ-ийн MМ агентлагийн Цагийн хүрд мэдээллийн хөтөлбөрт мэдээлснээр, Монголд 40 м/сек хүртэл хүчтэй цасан болон шороон шуурга шуурч, хасах 31 градус хүртэл хүйтэрч, урд зүгийнхэн зүүдлээ ч үгүй байгалийн гамшиг катастроф болж байна. Тэсхийм хүйтэнд амь тэнцэн яваа малчинд солонгос уу, хятад уу огт хамаагүй, урдахаа л харан, яаж мал сүргээ алдчихалгүй, өөрөө үхчихэлгүй амьд үлдэх вэ? гэж л бодогдож яваа. Эрт цагт зөөлөн дулаан уур амьсгалтай Зүүн Хойд Ази руу малаа туугаад нүүх боломжтой л байсан байх. Даанч одоо хил гааль давах баримт бичиг бүрдүүлэх, виз авах гээд бөөн төвөг удна. Виз хэрэггүй боллоо ч гэсэн малтайгаа очих боломжгүй. Тэд хувь заяатайгаа эвлэрэн Монголдоо байж, монголоороо зутран амьдрахаас өөр аргагүй. Хотын хэд Зүүн Хойд Азижиж баяжлаа ч,  нийт хүн амын 40 гаруй[9] хувь нохойн мах идэлгүй бүдүүлгээрээ дуудуулан цөөрсөөр Төв Азиараа үлдэхдээ л үлдэнэ.


2009.03.17

 Миний аав Бурхан биш номноос





[1]Б.Батболд: Нийгмийн даатгалын шимтгэлийн ашиг тусыг Солонгосын монголчууд ойлгож эхэлсэн, Үнэн сонин. 2009.03.16

[2] A short history of modern Koreo. David Rees
[4]Хэлний хүчирхийлэл, Л.Түдэв. Дал сонин. сонин.мн. 2009.03.16
[6]Монгол Улс, Бүгд Найрамдах Солонгос Улсын хамтарсан мэдэгдэл  (2006.05.10). http://www.forum.mn/index.php?coid=1400&cid=296
[9] Хөдөө орон нутагт нийт хүн амын 40 гаруй хувь амьдардаг. http://www.president.mn/show_module.php?index=speech&speechid=119


Wednesday, 9 September 2015

Есөн сарын нэгэн

Хоёрдугаар ангидаа, шинэ сургууль руу шилжив. 9 дүгээр сарын 1-нд 47 дугаар сургуулийн гадаах талбай дээр жагссан хүүхдүүдийн дунд шинэ ангиа олоод зогсов. 9 дүгээр сарын 1 өчигдрийнх шиг нартай сайхан өдөр байв. Таних хүүхэд байхгүй болохоор мэдээж ичингүйрэн зогссон байлгүй. 2-ын Г-ийнхний ардхан зогсож байтал, нээх өндөр нөхөр хүрч ирээд, том ангийн ахаа дагуулчихсан, надад томров. Бодвол, оочер дайрах гэсэн байх. Том ангийн ах нь дэмжиж, танай ангийн наадах шинэ хүүхдээ жаахан дарамтал гэх маягийн зүйл хэлээд өөгшүүлээд байв. 

Би уг нь шинэ сургуульд орохдоо анхны өдөр зодолдоно гэж ерөөсөө төсөөлөөгүй. Нэгдүгээр ангиа онц төгсчихсөн, хоёрдугаар ангидаа онц сурна гэсэн итгэл найдвартай, ямар толгойтой хүүхэд вэ гэж гайхуулах бодолтой 47 руу алхаж явснаа санадаг юм. 

Гэтэл хэрэг бишдлээ: нөгөө өндөр нөхөр намайг оролдож, нааш цааш түлхэж, зөөлөн нударсан бололтой, мань нь камбинаатынхаа зангаараа мөчөөгөө өгсөнгүй. Дээрэлхүүлнэ ч гэж байхгүй шүү дээ. Ганцаараа байсан ч үзээд гарна. Манай цагаан хаалганы цагаан байрны хажуугаар хэн ч явахдаа айдаг байсан болохоор би юунаас айх билээ. Биднийг харчихаад нүдэнд нь зуудаг нохой харсан мэт айдас тусаж, зугтаж ч чадахгүй зогсдог байсан юм чинь. Бүр том том эгч нар хүртэл, айгаад маруужингаа булаалгадаг байж билээ. Тэгээд бодохоор нийтийн цагаан байрныхан тун хэцүү нөхөд байсан бололтой. Дөнгөж орчлонтой танилцаж байгаа хүүхдүүд өөрсдийгөө яаж мэдэх билээ дээ.

Үнэхээр хэрэг бишдэв: Батнасаан, миний дүү наадахаа зодоод өг, битгий даварга гээд том ангийн жаахан доголондуу ах нь дүүгээ зоригжуулна. Би зодолдох дургүй, цүнхээ хаана тавихаа мэдэхгүй, хашуулсан гөлөг шиг арга сүвэгчлэн зогсоно. Бүгд дайснууд, охид нь хүртэл, дооглонгуй хараад байх шиг зэвүү төрүүлнэ... 

Гэтэл манай шинэ байрны хэд харин ирж, цүнх манаж санаа амраав. Цоо шинэ цүнхээ өөрийн талын хүүхдэд өгчихөөд хараад зогсов. Бид хоёрыг тойроод дугуй хүрээ үүсэж, Батнасаны ах нь хоёр нохой зодолдуулах гэж байгаа юм шиг бид хоёрыг турхирна. Дүүгээ ялна гэдэгт их бардам байна аа. Аргагүй шүү дээ, дүү нь надаас тохой хэрийн өндөр юм чинь. Би хараад л зогсов. Батнасан өрж байна. Энэ хэсгийг би тод санадаг юм...

Хүүхдүүдийн зодоон удах биш... Хичээлийн хонх дуугарч, ангидаа орцгоон, би арын партан дээр суув. Загдаа багш орж ирэн бүгдтэй нь мэндлээд, хүүхдүүдээ манай ангид шинэ хүүхэд орж ирсэн гэв. Гэтэл нэг охин гараа өргөж босоод:
-Багшаа энэ шинэ ирсэн хүүхэд манай Батнасаныг зодчихсон гэж хэлээд над руу заадаг байгаа.
Амьдралдаа би тэгж ичиж үзээгүй. Загдаа багш чинь манай аавыг таньдаг, нэг нутгийн хүн. Онц сурдаг сайн хүүхэд гэж байгаад намайг ангид нь оруулсан гэж аав хэлснийг хэлэх үү. Гэтэл анх ирсэн өдрөө л зодоон хийдэг. Гөөмөн тусгүй еэ. Ингэхийг мэдсэн бол байрныхаа хэдтэй нэг ангид орох байсан юм. Эсвэл 15 дугаар сургуульдаа л үлддэг байж гэж бодож байлаа.

Надад томорч зодолдуулсан хүүхэд бол хүүхдийн зохиолч Данигайн Даваанямын бага банди. Өндөр Гонгорын гуч нь. Арван жилдээ түүнийг зодоо цохион хийж байхыг хараагүй. Зөөлөн зантай хүүхэд байсансан. Одоо их сургуульд тооны багш хийдэг сурагтай. Тэр өдөр ямар тахилаа буруу тавиулах гэсэн юм. Бүү мэд... Зуны амралтаар суга өсчихөөд, бусдад гайхуулах гэсэн юм болов уу. Тэгээд шинэ ирсэн жаахан биетэй хүүхдийг дээрэлхэх гээд, эсвэл ах нь шургаасаар байгаад, дүүгээрээ жаахан хүүхэд зодуулж, найз нартаа гайхуулах гэж байгаад муу дүүгээ золиослосон болж таараад байгаа юм. Ер нь Батнасан зуны амралтаараа цоордог хүүхэд байсан юм. 4, 5 дугаар ангидаа зуны амралтаар цоорч дээд ангийнхаа тоог бодоод ирчихсэн. Тэр цагаас хойш тоогоор явж биднээс тасарсан даа.

Гэхдээ, тухайн үедээ Батнасан чинь намайг очтол 2-ын Г-дээ хамгийн том биетэй, атмаан маягийн нөхөр байсан байж таараад байгаа юм. Нэг байрны Сүхбаатартайгаа нийлж байгаад... Би ямар мэдэх биш... Амьдралдаа жинхэнэ атмаантай ч таарч үзсэнгүй. Хаа очсон газраа зодолдож, орц гудамжны лус савдгийг баясган, хамарны цусаар тахилга өргөдөг хүүхэд байсан атлаа, жинхэнэ атмаантай ерөөсөө таараагүй юм даа. Жинхэнэ атмаан байдаг гэдэгт итгэхээ больсон. Энэ нь намайг, одоо бодоход, либерал гэх үү дээ, маягийн, болгосон юм шиг байгаа юм. Үнэндээ миний очсо бүх газар атмаан гэж байдаггүй байлаа. Хүүхдүүд, 1.2, 3 дугаар атмаан гэж ярихаар хар багаас инээд хүрдэг байв. Атмаан бол атмаан л байх ёстой биз дээ. Дугааргүй. Бүр хар багаасаа тэр жинхэнэ атмаан гэж ямар байдаг юм бол, ганц удаа ч болсон харах юмсан гэж мөрөөддөг байж билээ. Мөрөөдөл маань даан ч биелээгүй дээ...

Thursday, 22 January 2015

Дурсамж зурвас


Их сургуульд элсэлтийн шалгалт өгөх боллоо. Шүлэг, уран зохиол бичдэг хүүхдүүдийг авна. Зохиолч, яруу найрагчдын шүүмж бил үү, зөвлөмжтэй ирнэ гэсэн санагдаж байна. Тэмдэглэлийн дэвтэр дээрээс хэдэн шүлэг сонголоо. Тэгээд хэн нэгэн яруу найрагчаар уншуулж зөвлөгөө авч засуулаад өгчихвөл их сургуулийн сэтгүүлийн ангид орох магадлалтай гэж сэтгэлээ. Аавдаа ямар уншуулалтай биш, ичин барин, нууж бичдэг хүн чинь... Лхагва ах гэнэт санаанд орлоо. Аав бас магтаж байсан санагдаж байна. "Толгодын цаана ингэ буйлана" гэж мундаг зохиол гэж хэлж байсан санагдаж байна. Манайд ганц хоёрхон удаа л уусан байх намайг бараг танихгүй байх гэж бодлоо. Гэр нь манай хажуугийн дэлгэмэл 44 дүгээр байр. Гэрийг нь мэддэг байсан бололтой... Жаахан итгэлтгүй, хаалгыг нь тогшлоо. Охин нь онгойлгож байна. Манай доод ангийнх байсан байх. Гайхаад харж байна. Аав чинь байна уу гэлээ. Байна гэж байна. Уулзая гэлээ. Ороод уулз гээд гэр лүүгээ дагуулж байна. Угсармалын, хэвшмэл гурван өрөө байр. Баруун талынх нь жижиг өрөөнд ортол, төмөр орон дээр Лхагва гуай дээл нөмрөөд унтаж байна. Нойрмогдуу, юу билээ гэсэн янзтай хараад өндийлөө. Би их сургуульд орох гэж байгаа тэгээд бичсэн шүлгүүдээ таньд шалгуулах гэсэн гэлээ. Унш даа гэж байна. Дээлээ нөмрөөд орон дээр суучихав. Би модон сандал өөрөө аваад хажууд нь сууж байгаад уншлаа. Юу уншсанаа бүдэг бадаг санаж байна: Ганган машинтай, будмал хүүхэн суулгаад найз минь чи намайг тоохгүй өнгөрлөө. Яах вэ, чи томорч л байг, багын зангаа битгий орхиороо гэсэн маягтай ч юм уу, их л догшин "эмоцтой" шүлэг ганц хоёрыг уншлаа. Хашир жаахан эвгүйцсэн бололтой харж байсан санагдаж байна. Юу хэлснийг нь санахгүй байна. Бодвол болж байна, бичээд бай л гэсэн байх... Энэ хүүхдийн шүлэг сайн майн гэсэн бичиг хийлгэнэ гээд гарсан болов уу. Би дахиж очоогүй. Харин нэг удаа гудамжинд аавтай явж байгаад таарсан чинь... Намайг энэ чинь юун хүүхэд билээ гэсэн байртай харж байсан. Би ичсэн гэж... Газар доор л орчихмоор санагдсан даа. Лхагва гуайг шууд алга болчихоосой гэж бас хүссэн... Намайг танихгүй хүн шиг өнгөрлөө... Дотроо баярлаж байлаа. Ширүүн харцтай, хяналттай, няхуур хүн байсан.

Тэр явдал миний анхны бөгөөд сүүлчийн зохиолч, яруу найрагчид өөрөө зорьж очиж шүлгээ уншсан тохиолдол билээ. Хожим их сургуульд ангийнхныхаа өмнө албадлага маягаар, хэнхэглэж уншсаан уншсан.

Хожим "Хайрын зурвас" унших тусам, тэр явдал дандаа бодогддог. "Адуунаас унтаж хоцорсон цагаан унага шиг сэтгэлийн манан дундуур янцаан давхиж айсуй... АНХНЫ ИЧИНГҮЙРЭЛ минь... Гэмт хэрэг хийж байгаа мэт тэгэхэд санагдсан шүү... Аавд хэлээгүйд баярлаж явдаг шүү..."



Хайрын зурвас /Ж.Лхагва/


Анхны хайрын тухай бодол адуунаас унтаж хоцорсон цагаан унага шиг сэтгэлийн манан дундуур янцгаан давхиж айсуй. Босовч суувч нэхэн дагасаар билээ.


Анхны хайр минь хөвөнтэй ногоон дээлтэй, хоёр салаа гэзэгтэй торгон савхин түрийд шальгүй нарийдсан чилгэр бор шилбэтэй байжээ.


Би завсарлага бүхнээр ангийн нь хавьцаа эргэлдэж, дараагийн нь завсарлагаанаар очих шалтгаанаа хичээл бүхэн дээр боловсруулан суудагсан. Түүний ангийнхан дээр очиж байхын тулд мөн ч олон хүүхдийн гэрийн даалгаврын тоог бодож өгсөн дөө.


Орой ангидаа суугаад давтлага хийхэд онгорхой хаалгаараа чамайг хараасай гэж цааш нааш мөн ч олон гардагсан. Нэгэн шөне ангидаа би түгжиж суугаад анхны хайрын захидлаа бичиж билээ.


Лааны гэрэлд цаасны өнгө шарланги, миний сэтгэл тогоотой сүү шиг дэврэн, анхны хайр минь өрөм шиг ариухан байжээ.


Сурагчийн эмзэгхэн үзэг хайрын үгийг итгэлгүйхэн сийлэхдээ гэмт хэрэг хийж байгаа юм шиг үл мэдэгхэн чичрээд байсан. Гадна талын хаалга дуугарахад давхийн цочиж, бичиж байгаа захидлаа шүүрэн авч базчихаад хөлийн чимээ тасарсан хойно, дахин өөр цаасан дээр бичиж байлаа. Тийнхүү шөнөжин бичсэн илгээлтээ өвөртөлчихөөд явж байхад тэрхэн зурвасны хэмжээгээр дөрвөлжин газар халуу шатаж би бээр улсын нууц хадгалсан төмөр авдар шиг хариуцлагад тохогдсоноо мөч бүхэнд ухаарч байсан. Түүнийг гардуулах эвтэй мөчийг хүлээн хэд хоносны эцэст сургуулийн довжоон дээрээс би чам руу чиглээд: трамплин дээрээс л үсэрчих шиг хоёр чих юм сонсохоо больж аврах ганцхан шийдвэр эх дэлхийн цагаан цас шиг чи минь ойрхон л юм шиг атлаа эрин өнгөрөх шиг хол байсан. Дотно байна гэж бодоод байсан чамайгаа хичнээн хөндий байсныг тэгэхэд л би гадарласан.


Чи зурвасыг минь авчихаад хоёр салаа гэзгээ годогнуулж гүйх шахам булан тойрсон, би сургуулийн үүдэнд ургаастай юм шиг яахаа ч мэдэлгүй зогссоор байлаа.


Маргааш нь дөрөвдүгээр цагийн завсарлагаанаар танай ангийн Чимгээ ирж миний алгебрын номыг гуйгаад эгүүлэн авчирч өгөхдөө их л учиртай инээж нэг юм хэлэх гэсэн боловч хонх нэгэнт дуугарч, багш журналаа барьсаар айсуй тул анги анги руугаа эргэн гүйлдэнэ.


Хичээл ид дундаа явж байхад номоо дэлгэвэл дөрөв нугалсан дэлбээ цаас нүднээ тусав. Түүнээс минь хариу иржээ. Номоо сэмхэн хамхиад саванд нь хийвэл тийм хүндтэй юм хадгалж явахад хуучирсан муу цүнх минь их л гологдож байх шиг санагдлаа. Зүрхний цохилт түргэсэн хацар улайж, хуучин муу цүнхнийхээ оосроор гараа ороож барьчихаад хичээл тарахыг ирээдүй мэт хүлээв. Хичээл тараад хамт явдаг хүүхдүүдээс албаар хоцорч ганцаар дөлөн явсаар замын баруун овоон дээр гарч суугаад уул зурвасыг задлан үзлээ. Дэлбээн цаасны голд "10б-ийн тэнэг. Дахиад өгвөл багшид хэлнэ дээ" гэж нямбай нь аргагүй бичээд нэрээ ч тавьсангүй. Би өндийн сууж зам руу харлаа. Нөгөө аймаг даяар магтагдаад байгаа шинэ ирсэн эмч хүүхэн төмөр замын инженер залуутай хөхрөлдөн явна. Олигтой ч хүүхэн биш л байна. Харин муу хуучин цүнх тэгтлээ гологдоод байхаар эд биш байлаа. Нөгөө зурвасны захын цагааныг таслан хаясаар суутал зевхөн "106-ийн тэнэг" гэдэг нь үлдэв. Би туүнийг зажилж, зажилж залгичихлаа. Дотор сэтгэл хоёр адилхан горойж залгисан зүйл маань их л хатуу байлаа. Түүнийг зөөлрүүлэх гэсэн мэт аяндаа гарсан нулимс завьж даган аманд орсоор байв.

Wednesday, 19 November 2014

“Миний аав Бурхан биш ” бол “Манай аав архичин, танай ээж янхан уу?”


( шүүмж)
Миний ширээн дээр байгаа номын гарчиг анх ийм л сэтгэгдэл төрүүлж, эгдүүцүүлж билээ.

Х.Эрдэмбилэг  “Миний аав бурхан биш”  ( УБ хот, 2014 он, 351 тал ) номныхоо заримыг баруун европын Англи улсад ( United Kingdom) бичсэн учраас  “ Лондонгийн бичлэгүүд” гэсэн давхар гарчиг дагалдуулжээ.

Тус ном 2 бүлэгтэй. 1-р бүлэг  нийтлэл, тэмдэглэл,  2-р бүлэг өгүүллэгүүдээс бүрдсэн бөгөөд сонин нийтлэлийн болон уранзохиолын найруулгаар сүлэлдүүлэн бичжээ.

Бид чинь эцэг эхээ Бурхан гэж хөөрцөглөн өргөмжилж,  дуу шүлэг зохиолдоо бичдэг болгон нь оруулж, сонссон болгон нь итгэсээр будилмаар олон Бурхантай болчихжээ. Гэтэл бодит амьдралд өөрсдийн минь аав ээж Бурхан ч биш, чөтгөр ч биш жирийн л нэг хүн байдаг.

Энэ бол Монголчууд бид хэт хийсвэрлэн сэтгэж,  Бурхан ба хүнээ ч ялгахаа байсан сэтгэлгээний логик алдааг өөрийнхөө ааваар жишээ аван, хошин өнгө инээмсэглэлээр  “Миний аав Бурхан биш”(63т) нийтлэлдээ бичжээ. Нээрээ Бурхан нь тэнгэртээ,  хөгшид минь газартаа байг л дээ.

Аав ээжээ амьд Бурхан болгочихсон болохоор тэднийгээ  шүүмжилж чаддаггүй, Бурхад маань ч үнэнийг сонсох дургүй. “Ээждээ хүүхэд гаргах, аавдаа авгай авахыг ” зааж болохгүй. Гэтэл...

Аав ээжийн үүргээ биелүүлж чаддаггүй Бурхадыг дагасан энэ Бурхадын хүүхдүүдийн ирээдүй ямар байх вэ? Учир нь ихэнх монгол аав архичид, өнөөгийн монгол ээжүүд дунд  янхан байна. Эцэг эхийн үг бүрийг  зөв гээд дагаж дарцаглаад байх уу...?

Өнгөрсөн үеийн буруу хазгай бодлыг өвлөн авах биш, өөрсдийн үеэр бахархаж авах гээхийн ухаантай байхыг “Манай аав архичин,танай ээж янхан уу?” ( 23т) нийтлэлдээ ёжтойгоор халаглажээ.

Үнэндээ,  урьдын  сургаал болгоныг үнэн гэж дагах уу? Тухайлбал одоо нэлээд дэлгэрсэн “Хүнд мөнгөө зээлэх нь тэнэг, зээлснээ эргүүлж төлөх  нь усан тэнэг” гэсэн хоржоо үг хожмоо сургаал болоод үлдвэл ямар ёс суртахуун ноёлж эхлэх вэ? Чи өөрөө болж байвал бусад нь падлийгүй гэсэн сэтгэлгээний өвчлөл мөн үү...

Сэтгэлгээний буруу төлөвшилт нь нийгмийн ёс суртахууны ариун байдлаа буртаглаж байгааг “Нэг сайныг үйлдээд – нэг муу хэрэг хий!” ( 53т) нийтлэлд их аварга Дагвадоржийн ээжийн энгийн цагаан яриагаар жишээлэн хийсэн нь нулимстай инээд хүргэнэ.

Энэ бүхний эх сурвалж нь манай Бурхан ярьсан лам нарын будлиантай номлолоос үүдэлтэй       “Бурхан гэдэг Будлиан үг”(38т) бөгөөд шашныг мэдлэггүй дэлгэрүүлбэл хөгжил биш хоцрогдол авчирч байгааг ч ”Ярилцлагаас үүдсэн бодрол”(8т)   асуудал болгон дэвшүүлэн тавьсан нь  гашуун инээдийн хажуугаар сонирхол татна.

Х.Эрдэмбилэг нь өөрөө Будда-гийн гэгээн хутагт, хувилгаадын бичсэн Бурхан болон хүний мөн чанар ба оюун гэгээрэл,  бясалгалын талаарх туурвил бүтээлийг англи хэлээр өрнөдөд дэлгэрсэнийг нилээдгүй уншиж судалж, гэтэл манай лам нар оюун гэгээрэл,  танин мэдэхүйн шинэ ертөнцийн талаар  ард түмэндээ номлох биш харин өөрсдөө  орчлонгийн  хар цагаандаа ороолцолдоод,  хөлтолгойгоо  алдчихсан бөгөөд  Бурханы нэр барьж  буруу  зөрүү  үзэл төлөвшүүлж  байгааг  “Хамбын араас шидсэн чулуу”( 143т) мөн өмнө нь ч байсныг ”Архангайн авшигтай хүү”( 22т) хатуухан чимхэж, хоржоонтой инээдээр догиожээ.

Нийгэмсудлаач, сэтгэлзүйчид өнөө үеийн сэтгэлгээний доройтлыг ардчилалтай холбон гайхан шогширч муулдаг.

Гэтэл сэтгэлгээний өвчний зөв оношийг олж эрүүлжүүлэх хэрэгтэйг Х.Эрдэмбилэг сануулахдаа үүний эх үүсвэр  нь малист сэтгэлгээтэй холбоотой гэж  “-изм” дэвшүүлж...
Бидний сэтгэлгээний ядуурал нь феодалын нийгмийн ёс суртахууны үндсэн хэв маяг руу гулган орж байгаа шалтгааныг “Мализм”(138т) гэсэн бодрол болон асуудал дэвшүүлсэн нийтлэлдээ хурцаар хөнджээ.

Х.Эрдэмбилэг нь  бичлэгийнхээ хэлнайруулгадаа дүрслэлийн ёгтлол, егөөдлийг түлхүү бас оновчтой  хэрэглэж, егөө догиотой  хөнгөн хошигнолоор  бичсэн нь  уншсан хүнээ уйдаахгүйн хамт учиртай  инээд, ухаарал төрүүлж байна.

Ер нь  түүний бичлэг нь ёгт дүрслэмж, ёжтой  инээмсэглэлээр  дүүрэн. Хошин шог өнгө  аясаар хэлэх  санаагаа  гаргадаг  нь сонин сэтгүүлийн найруулгаар  “Шанаагаа санаж байна”(18т), ”Яруу найргийн елементүүд”(28т) гэсэн нийтлэл болон  шүүмжид, харин уранзохиолын найруулгаар   ”Могжоохон морьтой  жогжоохон  цэргүүд”(251т),  ”Эндүүрэл”(255т) өгүүллэгүүдэд тод  мэдрэгдэнэ.

Оросын уран зохиолын  нөлөөнд  орж,  бичлэгийн  загварыг нь  үлгэр  болгодог бидэнд  түүний бичлэг  этгээд байж  болно.  Гэлээ  ч  Орос  халуун чихэртэй  байхуу цайны амтыг мэдэрдэг бидэнд  өрнийн  ханххийсэн аатай үнэртэй,  нойр сэргээм кофений амтыг санал болгожээ.

Анхааруулахад,  амьдралыг хэтэрхий илэн далангүй дэлгэж, эрээ цээргүй нүгэлт гэмийг зөвшөөрөөд байгаа ч юм шиг  “Их амьдралын эхэнд”(263т) гэх гагц нэг  өгүүллэгийг  насанд хүрээгүй  эсвэл  ухаан төлөвшөөгүй  залуучуудыг уншихыг хоригломоор, ингэж  бичиж болох уу... гэсэн бодлоо  дурдмаар байна.

Жил  бүрийн улсын наадмаар хүчит бөхчүүд бяр хүч, уран мэхээрээ улсын цол авдаг шиг Монголын зохиолчдын гаргасан номуудыг оюуны цар  хэмжээ, бичлэгийн урчадвараар нь шалгаруулбал  Х.Эрдэмбилэгийн ном энэ жилийн үзүүр түрүүнд хүрч, арслан зааны цолны дайтай оюуны арал бяр заах юм байна гэж төсөөлөгдөж байна.

Х.Эрдэмбилэгийн номыг уншвал инээнэ, тэгээд  эгдүүцэж ч болно, бас...

Хэл судлаач З. Ганболд (Ph.D)

Нийтэлсэн: 2014-11-19 08:58:10
http://sonin.mn/news/easy-page/35377

Friday, 14 March 2014

НҮҮДЛИЙН АМИН СҮНС—ХОН ХОН ДУУТ

Эх орноо хайрлах гэдэг яг юу гэсэн үг вэ? Эх орондоо хайртай гэж хэлэхээр л хайртай болчихдог хэрэг үү? Би монгол хүн, Монголдоо хайртай гээд л болоо юу? Тийм амархан гэж үү? Тэгээд Монголыг муулсан, эсвэл шүүмжилсэн этгээдийг “ална, хядна” гэж хөөрч онгирон хоороороо интернэтээр коммент бичээд жинхэнэ монгол хэмээн өөрийгөө бодоод л суух уу?


Жинхэнэ эх орончид Монголд амьд уу? Монголын төлөө шанаадуулж, шатаж, золиослогдогдохоос үл эмээж эрч хүчтэй амьдралаа зориулан Монголыг Монголоор нь хөгжүүлж, үнэт зүйлс, соёлыг нь хамгаалж хойч үедээ хүргэх чин эрмэлзэлтэй—эрмэлзлээ ажил үйлсээрээ баталдаг залуус бий юу? Эсвэл бүгдээрээ л улс төрийн өндөрлөгт дүүлэхийн тулд монгол, монгол гэж монголчуудаа молигоддог гэж үү?

Азаар бүгд тийм биш юм даа. Улс төрийн тогоонд шалзартлаа чанагдаж дарга болохыг хүсэхээс илүү эх орныхоо ширхэг ч гэсэн соёл, соёлыг бүрдүүлж буй “элементийг” мөхлийн хувиас холдуулж авралын замд оруулах хүсэл зорилготой; зорилгоо биелүүлэхэд бие сэтгэл, мөнгө төгрөгөө золиослож чаддаг сайхан залуус байдаг ажээ.  Үр хойчдоо өвлүүлэх ёстой нэгэн соёлыг маань дамжуулахаар, өөрөө өөртөө үүрэг хүлээлгээд, олны анзаарч хайрхаагүйг түрүүлж мэдээд сэтгэл зүрхнийхээ дуудлагаар “илгээлтийн эзэн” болдог залуу өнөөгийн өнгө мөнгө хөөсөн нийгэмд байдаг л юм байна: Ийм бодолд—Аянгын монгол нохойн фермийг үзчихээд буцах замд—автагдав.

Нохой тэжээx амаргүй. Нохой тэжээх тэжээхдээ, “үхэж далд орохоороо айлгаад байгаа моодны биш” монгол хоточ нохдыг эртний түүхт эх газрын булан тохой бүрээс эрдэнэсийн чулуу мэт олж, худалдаж аваад, эргээд малч ахуйд тавих зорилгоор сүрэглүүлж, “өөртөө лай”, үндэстэндээ буян үйлдэн хамаг бүхнээ хаяад хашаа бариад суух хэр баргийн аавын хүү хийж зүрхлэхгүй, шантрахаар үйлс юм байна: Эд хөрөнгө, эрүүл мэнд, ар гэрийн амьдрал ч “будаа болохоор даахгүй булуу” ажээ, мань мэт нь. Зөвхөн ноход хооллоход л сая сая төгрөг ходоод руу нь чулуудна,  өвдөж шархадсныг нь эмчлэх барих гээд бусад зардлыг нь хамт тооцвол нэг жижиг тэрэг аваад унах мөнгийг хоёр, гурван сард үрнэ гээд бод доо...


*
Үргэлж л гоё ганган костюмтэй явдаг анд маань анчин Жуураа шиг (бидний бага насны орос киноны баатар) халаад маягийн хөдсөн дээл углачихаад хашааныхаа хаалганы завсараар цухуйхад бушуухан буцаагаад хаагаасай гэж хүсэв: Дэнхийсэн том хар улаан халтар толгой бас цухуйсан юм л даа.

Аянгыг гарч ирэхээс өмнө хашааны дээгүүр өнгийгөөд харахад “жинхэнэ мангаснууд” бэлчиж байгаа юм чинь... Ямар ч “гадны хулгайч” зориглож орохгүй хамгийн бат хамгаалалтай газар чинь монгол нохдын ферм юм байна лээ дээ. Бидний очсон өдөр хоол хийдэг тогоог нь эзэн нь шатаачихаад мунгинаасаар өглөөний зоогийг нь 3 цагаар оройтуулсан тул хон хон дуутай, хондлой дээрээ дэгээтэй ноход “хашааных нь хамарт” тулсан гадаад тэрэгний үнэр, чимээнээр далимдуулан улам л “эсэргүүцлээ илэрхийлэн” хаврын урь орсон уулсын бэлийн гялтгасан цасыг “дагжран чичиртэл” хуцаж байв аа.

Энэ нохдыг л төв талбай дээр “жагсааж эцсийн удаа” эзэн Чингистээ сонсгох юмсан. Их эзэн хаан баатар эрсийнхээ уухайг сонссон аятай хэчнээн их баярлах бол... Яадаг юм трактoр жагсааж болсон юм чинь, жинхэнэ монгол xоточ нохдоо төв талбайд яагаад жагсааж болохгүй гэж... Монгол ноход Чингисийн их үйлсэд их тус үйлдсэн—сайтар судлаагүй л болохоос... Нэгээхэн жишээ татахад л, хаа холын Европын улсуудад бие томтойгоороо брэнд болсон нохдыг монгол нохойноос гаралтай гэж түүх сударт тэмдэглэсэн нь монголчууд нохойтойгоо хамт дэлхийг дайлаар морьдсоны гэрч шүү дээ.

Тогоогоо янзлаад мэндийн ч завгүй нөхрөө ойлгосон хүүхэд багачуултай нийлсэн бидний хэдэн томчуул машинаасаа буулгүй, хашаан дотор “экскурс” хийж, Африкийн зоопаркт арслан, заан үзэж буй аятай алаг бяруу шиг амьтдыг машин дотроосоо айн эмээн, алмайран ажиж байгаад тэндээс явсан.

Хоточ нохой үржүүлэх гэдэг хүсэл эрмэлзэл, зоригтой залуу хүний л хийх ажил аж. Түүнээс мань мэтийн жулдрайнууд хийдэг ажил лав биш. Ард түмэн төр засагтайгаа л нийлж хийх үйлсийг хэсэг залуус сэтгэлийнхээ дуудлагаар зориглоод хийж байгаа нь бахархмаар. Дээшээ тэнгэр хол, доошоо газар хатуу гээд гараа хамхиад суучихад хэн ч буруушаахгүй дэгээ. Харин Аянга бол гараа хамхиж зүгээр суусаар монгол хоточ нохой мөхөхийг үзээд, ниргэсэн хойно нь хашхирав гэхчээр төр засгийг эсвэл хэн нэгнийг муулаад явах эр лав биш: тийм “совестгүй”. Хар багын л нохойд элэгтэй, өөрийн бодолтой, нэг зүйл бариад авбал заавал судалж гүн рүү нь орох өвчтэй, сэнтэг гэмээр эх оронч хүүхэд байсан. Орос школоор хүмүүжсэн түүнийг монгол малч ахуйн амин сүнсийг бариад авсныг ааш авирыг нь мэддэгийн хувьд би гайхаагүй ээ. Бусад хүмүүс гайхаж магадгүй.

Монгол нохой нүүдлийн ахуйн амин сүнс гэдгийг би ухаараач үгүй явж.
—Нохой бол тухайн үндэсний “индикатор”, аливаа үндэстний нохой нь эхэлж алга болсны дараа, тухайн үндэстэн нь алга болдог гэж Аянга ярихад төдийлөн шимтэн сонсож байгаагүй, нуулгүй хэлэхэд. Хааяа нэг түүнтэй уулзахад монгол нохойн тухай л тэр яриад байдаг байсан. Үл ойшоогоогүй ч, үнэн сэтгэлээсээ сонирхож тоогоогүй ээ. Гэхдээ очиж үзье гэснээ биелүүллээ. Монгол нохойг амьдралдаа анх удаа зурагт, зурагнаас биш бодитоор харсан маань тэр. Үнэхээр л хаанаас нь ч харсан өвөрмөц, Монголоос өөр газар үзэхгүй амьтан байна лээ. Би ч бас галуу шувууны мах идэж гадаад далайг гаталж харийн улс орнуудад олон ч үүлдэрийн нохой харсан даа. Тэр дундаас хамгийн хайртай үүлдэрийн нохой маань бидний нэрлэж заншсан “немц овчарка”. Гэхдээ л хон хон дуутай, хондлой дээрээ дэгээтэй нохойг хараад сүрдэж, эмээсэн шиг нь үгүй ээ. Хүндэтгэл шаардсан, монгол бөхийн их аварга шиг амьтан ажээ.

Нүүдлийн малч ахуйн жинхэнэ дайсан чоно хүртэл монгол нохойтой хот айл руу шууд дайрч зүрхэлдэггүй нь учиртай аж. Байгаль эх эсрэг тэсрэг “элементүүдийг” бий болгохдоо нүүдэлчидтэй хамтран, нохойн заяаг хүнд ээлтэй болгон зохицуулсаар монгол хоточ нохой “үйлдвэрлэснийг” чоно хүртэл “хүлээн зөвшөөрчээ”. Харин зассан хоточ нохойтой хот айл руу чоно огтхон ч эмээлгүй дайрч ордог. Зассан нохойн дуу, биеэс нь ялгарч байгаа үнэр огт ондоо байдаг гэнэ лээ.

Өөрийн хөрөнгөөр жинхэнэ монгол хоточ ноходыг хөдөө хээрээр эрж явахдаа зарим сайхан амьтдын төмсгийг барьж үзээд засчихсан байдаг нь тэр их харамсдаг. Уг нь зассан монгол хоточ нохой, тайган хүн шиг бүр том биетэй, сүрлэг болчихдог юм байна л даа. Гэтэл жинхэнэ дайснаа үргээж чаддаггүй нь сонин. Үүнийг байгаль эхийн зохицуулалт гэж л тайлбарлахаас өөр яах уу. Жилд ганцхан удаа дүн өвлөөр монгол хоточ нохойны ороо орж, гөлөглөдөг. Бусад цагт бол “үндсэн ажлаа” үнэнчээр хийдэг. Энэ мөчлөгийг чонотой давхцуулж зохицуулсан нь ч учиртай. Тэгтэл бусад үүлдэрийн ноход завхай эрчүүд шиг хэзээ л бол хэзээ ороо нь ордог аж.

Манай эрчүүд чоныг магтаж магтаж байгаад л өөрсдөө таарвал алах хүсэлтэй. Алчихвал хийморьтой яваагаараа бахархдаг. Алах гэж магтдаг гэлтэй. Мэдээж монгол нохойд тийм магтаал хэрэггүй л дээ. Тэртэй тэргүй мөхөх гэж байгаа амьтад, бараг чоноос ч цөөхөн: гэтэл хоточ нохойгоо хамгаалдаггүй нь л харамсалтай. Монгол малчин айл бүрийн хотонд хоточ нохой байдаггүй нь хачирхалтай. Хувьсгалын эсэргүү гээд хамгийн түрүүнд “хэлмэгдүүлсэн” гэлтэй. Магадгүй маниусыг мангар байхад оросууд монгол ахуйг устгахын тулд амин сүнсийг нь “хяргахаар” монголчуудын гараар могой бариулсан ч юм бил үү. Эсвэл монголчууд сайн дураараа жинхэнэ коммунист болох гэж монгол хоточ нохойгоо хяргасан уу? Ер нь алийн болгон бусад руу буруугаа чихэх билээ. Одоо хэн ч биднийг “захиргаадаагүй” байхад байдал дээрдсэн нь хаа байна. Аянга шиг залуустай тулдаа л бусдын өмнө нүүр улайхааргүй байна шүү дээ. Социалист нийгмийг цогцлоон бүтээж байхдаа монголчууд хаа таарсан газраа монгол нохойг алах гэж хошуурцгаадаг байсныг гэрчлэх нэрт зохиолч Донровын Намдагын 1948 онд өөрөө үзсэн нэгэн явдлыг тухай бичсэн намтар ч байдаг. Үндэсний юм бүхнийг дорд үзсэн сэтгэлгээ монголчуудын тархинд баттай сууснаас болж өнөөгийн бид олон зуун жил, бүр магадгүй, мянга мянган жил нүүдлийн ахуйг чоноос хамгаалсаар өдий хүрсэн “хийморьтой чоноос хийморьтой нохойгоо” дорд үзээд нохойг дээдлэх монгол ухаан, суурин ахуйтай улс орнуудын “гоёл чимэглэлийн” нохдоос шал ангийг ойлгоогүй явна.


*
Усанд хаясан давс шиг ор сураггүй уусаад алга болмоор цэлийсэн талд жинхэнэ монгол ерөөлөөр чонотой газар гэрээ барьсан, зуугаад мал сүрэгтэй, эрүү өвдөг нь нийлсэн хоёр хөгшин л амьдарч байсан гэх. Тэдний “ганц гангараа” нь холын газраас хон хон цуурайтсан хоточ нохой. Нохой нь ч бараг хоёр хөгшин шиг өтөлчихөж, гэхдээ л тэр айлын “дархан хил хязгаарын аюулгүй байдлын” баталгаа. Аянга болон түүний нөхөд машид бэлгэшээн, тэр сайхан амьтныг жингэртэй нэг хавьтуулчихвал үр удам нь үлдэж магадгүй гэж найдаад хоёр хөгшнөөс нохойг нь гуйхад огт хавьтуулаагүй гэдэг. Залуу нохой, дээрээс нь мөнгө өгье гэж гуйгаад ч бараагүй гэнэ лээ.
—Үйлийн үрээр учирч бид хоёрын харах хараа, сонсох чих болдог ханиа өгч чадахгүй ээ. Олон жил бараа түшиг болж, үр хүүхдүүдээс маань ялгаагүй манай гэрийн гишүүн болсон энэ буянтай амьтнаа нутагт нь ясыг нь тавиулна. Хойд насандаа хүн болж үр удмыг маань залгуулах ч юм бил үү. Энэ нохой байхгүй бол бид хоёр гар хөлгүй л гэсэн үг гэж гэрийн эзэн түс тас хэлжээ. (Монгол малчны хоточ нохойг хайрлах жинхэнэ ухаан даа.) Тийм ч байлгахыг Аянга хүсдэг учраас тэр сайхан амьтнаас адис аваад Монголдоо олон гөлөг төрүүлж үлдээгээрэй гэж дотроо залбираад явсан гэж байгаа юм.
—Хэрэв завтайсан бол нэг сайхан жингэр аваачаад тавьчих юмсан. Үр төлийг нь үлдээх юмсан. Удах тусам “шаансгүй” болж байгаа, хайран амьтан. Хасар, Басар мину зээ хэмээн Аянга халаглаж суусан нь нүдэнд үзэгдэж, инээд хүргэдэг юм. (Хорвоогийн жамыг ойлгосон хүний л үг дээ.)

Мал дагаад мал боллоо гэдэг. Үнэний ортой. Нүүдлийн малч ахуйн амин чухал “элементийг” гээсэн болохоор бүр ортой. Мал маллах ухаанаа монголчууд нохойд заадаг байж. Харин өдгөө хоточ нохойгоо мартачихаад хийдэг ажлыг нь өөрсдөө хийгээд явж байгаа нь эмгэнэлтэй. Цасан шуурганд малаа дагаж явсаар малчин осгож үхлээ гэх. Гэтэл монгол хоточ нохойтойсон бол цасан шуурганд уруудсан малыг малчин биш хоточ ноход нь дагаад явах байлаа. Цасан шуурга намдсаны дараа араас нь очиж, хоточ ноход нь нөмөртэй газар “хорьсон” малаа буцаагаад туугаад ирэх байлаа. Олон зуун жил шалгарсан энэ арга мартагдаагүйсэн бол олон малчин осгож үхэхгүй дэгээ. Монгол хоточ нохой цасан шуурганд мал сүргээ нөмөр нөлөөлгө газар хоргоож эзнээ хүлээдэг “цусанд шингэсэн сургуультай” гэнэ лээ. Монгол Туургатны Уугуул Нохой Судлалын Холбооныхон 2013 онд Орос руу 9 хоточ нохойтой тэмцээнд дайлаар очоод 7 алт, 1 мөнгө, 1 хүрэл медал авсан нь үүнийг батална.

Өнгөрсөн зун Шинэ Зеландаас ирсэн малчин, анчин хоёр “хүнд гарыг” Хустайн нуруу үзүүлээд явж байхад мал дагасан нохой харахаараа л (жинхэнэ монгол үүлдэрийнх биш л дээ) матар хочит Дэнди шиг шүгэлдээд болдоггүй. Яагаад дэггүйтээд байна гэтэл, манай хоньч ноход ингэж шүгэлдэхээр хонио эргүүлээд хүрээд ирдэг юм, бараг танайхаас сурсан байх гэж билээ. Би юу ч хэлээгүй, жинхэнэ монгол ноход л тэгдэг юм гэж хэлээд өнгөрсөн дөө.

Хэрэв нүүдлийн мал аж ахуйг жинхэнэ утгаар нь “амьд үлдээхийг” хүсвэл цогц бүрэлдэхүүнээр нь харж, бүх “элементүүдийг” нь аврах хэрэгтэй. Нүүдлийн малч ахуй үгүй болчихвол, монголын уламжлалт соёл ор тас алга болно. Наад зах нь монгол гэрийг тойрсон зан заншил, айраг бүлэх арга гээд олон зүйлс устах аюултай. Урлагийн тайзнаас л хардаг болно. Мал маллах монгол арга ухаан ч устана. Өнөөгийн малчид хятад мотоциклоор малаа хариулдаг нь нэг “элемент” алга болсныг хэлээд байна шүү дээ. Бид л хайхрамжгүй тэнэг байна. Харин эртний нүүдэлчид тэнэг биш байж: тэд ажлаа хөнгөлөх аргыг аль хэдийн олоод уламжлуулсан аж. Тэдэнд мотоцикл байгаагүй ч хоточ нохой байжээ. Зөвхөн ан хийдэг ондоо үүлдэрийн ноход ч байсныг дундад зууны үеийн зурагнуудаас ч харж болдог шүү дээ. Өнөөгийн бидэнд үлдсэн нь зөвхөн хоточ нохой бололтой. Ганц үлдсэн монгол үүлдэрийн нохойгоо Ардчиллын эринд алга болгочихгүй юмсан.

Үндсэн хуулийн 5 дугаар зүйлийн 5-д “Мал сүрэг бол үндэсний баялаг мөн бөгөөд төрийн хамгаалалтад байна” гэсэн заалт орсныг олон хүн янз янзаар шүүмжилдэг. Уг санаа нь бол монгол нүүдлийн аж ахуйг тодорхой хэмжээнд хамгаалах гэсэн байх. Түүнээс биш зөвхөн махыг нь идэх гэсэндээ тэгж томьёолоогүй. Ямар чоно биш. Үүнийг манай улсын нэгдэн орсон олон улсын гэрээ конвенциудын үзэл бодолд бүрэн нийцүүлье гэвэл цогцоор томьёолох шаардлагатай. “Уламжлалт нүүдлийн малч ахуй үндэсний баялаг мөн бөгөөд төрийн хамгаалалтад байна” гэж томьёолбол дэлхий нийтээр нүүдлийн соёл, ахуйг бүхлээр нь хүлээн зөвшөөрүүлж, ЮНЕСКО-гийн Биет бус Соёлын Өвийг Хамгаалах Конвенцийн Төлөөллийн болон Яаралтай хамгаалах шаардлагатай өвийн жагсаалтад оруулах боломжтой. Тэр тусмаа хоточ нохойн мал маллах арга барилыг Яаралтай хамгаалах шаардлагатай соёлын өвийн жагсаалтад оруулбал улс үндэснийхээ соёл төдийгүй, үндэсний аюулгүй байдлын бэлгэ тэмдгийг давхар давхар хүлээн зөвшөөрүүлж, дэлхий нийтийн өмнө хамгаалах үүрэг хариуцлага хүлээнэ гэсэн үг. Тэгсэн цагт манай улс нүүдлийн соёлын амин сүнс хоточ нохойг хамгаалах үүргээ нэгдэн орсон конвенциудын хүрээнд биелүүлэхээс өөр замгүй болно.

Төр засаг дэмжээсэй. Биологийн болон соёлын олон төрөл зүйлийг хамгаалах нь өнөөгийн хүн төрөлхтний нэгэн чухал зорилт болсон учир монгол хоточ нохойг хамгаалах нь зөвхөн монголчуудын ч биш хүн төрөлхтний үүрэг юм.

Өнгөрсөн жил ОХУ-ын “Планета собак” гэдэг алдартай нэвтрүүлгийнхэн монгол хоточ нохойн тухай баримтат кино хийгээд буцсан. Гэтэл бид нэг ч олигтой кино хийгээгүй. Байдаг ч байж магадгүй, би лав үзсэнгүй. Байдаг бол сайн л байна.

Хорин жилийн дараа л оросуудаас киноных нь хальсыг гуйхгүй байх юмсан даа.

2014 оны 3 дугаар сар 9
16.03

Wednesday, 5 March 2014

БРЭНД САНААТАЙ НОМ ГАРЛАА



Хүрэлбаатарын Эрдэмбилэгийн “Миний аав Бурхан биш: Лондонгийн бичлэгүүд” эссэ нийтлэл, богино үгүүллэгийн ном худалдаанд гарлаа.

Арваад жилийн өмнөөс өдийн хүртэл бичсэн хамгийн эсэргүү эссэнүүдээ энэ багтаасан гэх зохиолчийн гурав дахь номын эхний бүлэгт өнөөгийн монголын нийгмийн сэтгэлгээ, үнэт зүйлсийг задлан шинжилж, оношлосон болон буддын шашны талаарх бодрол, мухар итгэлийг хэрхэн арилгах талаар эргэцүүлэл багтсан эссе нийтлэл орсон бол хоёрдугаар бүлэгт нь шог хошин зохиолын төрлөөр бичсэн богино өгүүллэгүүд багтжээ.

МОНЦАМЭ агентлагийн сэтгүүлчээр ажиллаж байсан тэрбээр “Миний эсэргүү эссэнүүд, Лондонд намайг шашны харьцуулсан уншлага хийж, английн нийгмийн соёл, ул үнэт зүйлс, байдлыг ардчилсан нийгэм байгуулж байсан монголчуудынхаа соёл, үнэт зүйлс, байдалтай бодол санаандаа жишиж, бренд хувцас биш бренд санааг эрж байх үед төрсөн гээд  3  дахь номонд орсон бичлэгүүдээ Буддын шашны ухагдахуун, үнэт зүйлст түшэглэсэн гэж номынхоо нээлтийн үеэр хэлж байлаа.

Тэрбээр мөн "Миний аав Бурхан биш"-ийг шимтэн шүүмжлэн уншсан этгээд гэв гэнэт ганцаар инээх, гуниглах, уурлах гэх мэт эсэн бусын сэтгэлийн хөдөлгөөнд нэг бус удаа өртөх нигууртай гэж сануулж байна.

Эссэ нийтлэлийн “Толбогүй монгол” номоо 2005 онд хэвлүүлснээс хойш, “ЭнДүүрэл ба бусад өгүүллэг” хэмээх богино өгүүллэгийн ном хэвлүүлжээ.

Нэрт утга зохиолч судлаач, Соёлын гавьяат зүтгэлтэн, Монголын шинжлэх ухааны академич, доктор профессор Х.Сампилдэндэв агсан Х.Эрдэмбилэгийн анхны номыг өлгийдөн авч “авьяас билгийн очийг нь олж харсан” бол, нэрт шог зохиолч Соёлын гавьяат зүтгэлтэн И.Цэрэнжамц Х.Эрдэмбилэгийн богино өгүүллэг бичих арга барилыг орчин цагийн эзэмшвэл зохих арга барил яах аргагүй мөн гэж дүгнэжээ.

Мөн нэрт нийтлэлч Баабар Х.Эрдэмбилэгийг социал психологи чиглэлээр бичигч, сэтгэгч гэж дүгнэснийг номын ард талын нүүрэнд тавьсан байна.