Sunday, 15 October 2017

SOS! SOS! SOЁЛЫН ӨВ



Мэргэжлийн хэмээх Засгийн газар огцрохоосоо өмнөхөн Түүх, соёлын хосгүй үнэт дурсгалт зүйлийг хилээр нэвтрүүлэх журам баталжээ.[1] Олон журамтай хуулийнхаа нэг журмыг гурван ч засгийн нүүр үзэн байж баталсан тул чухам ямар журам дуншин байж төрснийг олоод харчих санаатай гүүглэдэв. Байдаггүй. Соёлын өвийг хамгаалах хоёр журам баталлаа” гэсэн гарчигтай товч мэдээнээс өөр мэдээ алга: Хосгүй үнэт дурсгалт зүйлийг хилээр гаргах, оруулахтай холбоотой бүхий л үйл ажиллагааг зохицуулсан журам гэнэ. Зөвшөөрөл олгох, хяналт тавих үйл ажиллагаа болон эзэмшигчийн эрх, үүргийг нарийвчлан тусгасан гэнэ. Ажлын шинэ орон тоо гаргахгүй, улсын төсөвт санхүүгийн ачаалал үүсгэхгүйгээр хилээр нэвтрүүлэх үйл ажиллагааг улам боловсронгуй болгох журам гэнэ. Ямар ид шидтэй журам бэ? Хорхой хүрээд ахиад хайлаа. Олддоггүй ээ.
Бодвол, зөвшөөрсөн хугацаанд нь буцааж авчраагүй тохиолдлыг ч харгалзсан байх. Хэрэв үнэхээр “бүхий л үйл ажиллагааг зохицуулсан” бол шүү дээ... Олоод нэг харчих юмсан. Арай, 2002 оны Түүх, соёлын олдворыг үзэсгэлэнд тавьж сурталчлах, судалгаа шинжилгээнд ашиглуулах, түүнээс орох орлогыг төвлөрүүлэх, хуваарилах, зарцуулах  журамд заасан шигээ “Төрийн өмчлөлд байгаа түүх, соёлын хосгүй үнэт дурсгалт олдворуудыг…Засгийн газрын тогтоосон хугацаа, зөвшөөрөлгүйгээр улсын хилээр нэвтрүүлнэ[2] гэчихээд сууж байгаа юм биш биз...
Ингэхэд түүх, соёлын хосгүй үнэт дурсгалт олдворууд гэж юу вэ? Шинэчлэн найруулсан соёлын өвийг хамгаалах хуульд: Түүх, соёлын хосгүй үнэт дурсгалт зүйл гэж бий. Бас, эх олдвор гэсэн нэр томьёо ч бий. Харин 2014 онд хүчингүй болсонд тооцсон 2001 оны хуульд: “түүх, соёлын хосгүй үнэт дурсгалт зүйлд тодорхойлогдвол уг олдворыг эрдэнэсийн сан, улсын музейд шилжүүлнэ гэж заасан ч яг түүх, соёлын хосгүй үнэт дурсгалт олдворууд гэдэг нэр томьёо байдаггүй. Байддаггүй тул зөвхөн үнэтэй цайтай олдворуудыг хугацаа, зөвшөөрөлгүйгээр улсын хилээр нэвтрүүлэхээр шинэ нэр томьёо зохиож дээрх 2002 оны журмыг батлахдаа хуультай зөрчилдөхгүй гэж үзсэн бололтой.
2008 онд ШУА-ын Археологийн хүрээлэнгээс Жаргалант хайрхан, Цагаан хад, Чонот хайрхан зэрэг хэд хэдэн газраас олдсон түрэг, киданы үеийн 100 гаруй нэр төрлийн  230 гаруй олдворыг судалгаа шинжилгээ, сэргээн засварлах зорилгоор Германд гаргаад таван жилийн дараа буцаагаад авчирсныг улсын музейд бүртгэхэд 64 ширхэг л болсон гэдэг. Шороо, чулуутайгаа овор хэмжээ ихтэй ачаа хилээр гарсан ч ирэхдээ их л цомхон иржээ. Судалгаа шинжилгээний явцад нэг бөөн юмнаас нэлээд хэдэн олдвор илрэх, эсвэл нэг ч олигтой олдворгүй хэсэг шороо байх тохиолдлыг үгүйсгэхгүй ч яг хэчнээн олдвор хилийн чанадад илэрснийг яаж мэдэх үү. Музейд байгаа үзмэрээс илүүтэйгээр газрын доорх илрүүлээгүй олдворууд монгол үндэстний түүх, соёлын нууцыг хадгалсан байхыг хэн үгүйсгэх вэ!
Уг нь газрын хэвлий дэх баялаг төрийн өмч болохыг Үндсэн хуульдаа зарлаад Соёлын өвийг хамгаалах тухай хуульд: түүх, соёлын үнэт зүйл оршин байгаа нутаг дэвсгэр, газрын хэвлийг төрийн хамгаалалтад авч аливаа олдвор нь төрийн өмч мөн гэж илрүүлээгүй соёлын өв төрийн өмч болгохыг давхар баталсан улс билээ. Үүнийг ч Нью-Иоркийн шүүхэд америкийн прокурорууд дурдаж, Т-баатарыг өөрийн иргэнээс хураан авч, эгүүлэн өгсөн. Хэрэв 2002 оны  журмыг хулгайч Эрик Прокопигийн өмгөөлөгчид олж үзсэн бол ёстой балрах байлаа.
Ер нь, нэг хууль баталчихаад, дараагаар нь өчнөөн олон замбараагүй журам баталдаг практикийг цэгцэлмээр юм. Сиймхийгээр, Үндсэн хуулиасаа ч давсан журам баталж мэдэх нь... Үнэхээр санаатай эсвэл санамсаргүй гаргасан алдаа юу? Аль нь ч байлаа. Осолтой алдаа. Legalinfo дээр торойж байхыг бодоход 2002 оны журам одоо хүртэл үйлчилсээр байна. Хууль нь батлагдаад гурван жил болж байхад дүрэм журамнууд нь нохойн баас шиг цувран гарч шинэчлэгдэнэ гэдэг хуулийн цоорхойг албаар бий болгож буй хэрэг гэж зарим мэргэжилтнүүд үздэг билээ.
Үнэндээ, энэ олон замын алийгээр явах вэ, таминь ээ гэдэг шиг энэ олон журмын учрыг олохсон. Олон журам батлах нь хуулийн заалтуудыг бултуулж, зувчуулдаг арга ч байж мэднэ. 2003 оны Түүх, соёлын дурсгалт зүйлийг улсын хилээр нэвтрүүлэхэд лиценз олгох журам[3] гэж бас байгаа. Бүр 2002 оны журамд “журмын дотор журам хийж паасалсан” байдаг: Улсын хил гаргасан түүх, соёлын олдворууд алдагдсан, үрэгдсэн тохиолдолд Монгол Улсын өмч болохын хувьд эргүүлж авчрах ажлыг ШУА, Боловсрол, соёл, шинжлэх ухааны яам болон цагдаагийн байгууллага хууль тогтоомжид заасан журмын дагуу зохион байгуулна гэж. Гэхдээ энэ заалтад алдсан ч алзахгүй гэсэн аятай, зөвшөөрөлгүй гаргасан түүх, соёлын хосгүй үнэт дурсгалт олдворуудыг дурдаагүй байна.
Хар ухаанаар бодоход, хилээр нэвтрүүлэх журамд соёлын өвийг гаргах мөн оруулах  бүх зохицуулалтуудыг хийх ёстой. Хуулийн дагуу зөвшөөрлөөр түр экспортлоод, хулгайлсан бол яах вэ? Зөвшөөрлийн хугацаа хэтрүүлсэн бол яах вэ? Зувчуулсан тохиолдолд эрэн сурвалжлах, эргүүлэн авчрах зардлыг хаанаас гаргах вэ? Яг адилхныг хийгээд эх олдворыг аваад үлдэх, солих, хуулбарлах асуудал гарвал яах вэ? гэсэн хамгийн энгийн асуултуудад шинэ журам хариу өгөх учиртай.  Яагаад гэвэл 2002 оны журамд гадагш зувчуулсан соёлын өвийг эргүүлэн авчрах зардлыг огт дурдаагүй. Зөвхөн олсон ашгийг нь хэрхэн хувираалах, зохицуулах талаар заасан. 
Хэдийгээр 2014 оны Соёлын өвийг хамгаалах тухай хуульд хууль бусаар зувчуулсан соёлын өвийг эргүүлэн авчрах зардлыг тодорхой заагүй орхисон ч – манай улсад хил дамнуулан зувчуулсан соёлын өвийг эргүүлэн авчрах эрх зүйн орчин бүрэн бүрэлдээгүй ч – Т-батаарыг авчирсан асар том туршлага байхад шинэ журамд нарийн зохицуулалтууд хийсэн байх. 2013 онд Т-батаарыг хилээр оруулахад, санд мэнд баталсан ГЕГ-ын даргын 2013 оны А/250-р тушаалаар, 2008 оны Барааг гаалийн нутаг дэвсгэрт буцаан оруулах горим хэрэгжүүлэх журамд нэмэлт оруулсан горимын (код 641) дагуу гаалийн мэдүүлэг шаардахгүй оруулж ирсэн гэдэг. Үүнийг улам боловсронгуй болгосон болов уу.
Зөвшөөрлөөр хилээр гаргасан үзмэр, олдворуудыг хугацааг нь хэтрүүлсэн, эргүүлж авчраагүй өчнөөн тохиолдол бий. Ганцхан манайд ч биш олон улсад хэрээс хэтэртэл олон гараад бүр арга ядахдаа: Үзэсгэлэнд гаргах, судалж шинжлэх, сэргээн засварлах гэх зэрэг зориулалтаар түр экспортолсон соёлын өвийг зөвшөөрлийн нөхцлийн дагуу буцаагаагүй бол хууль бусаар экспортолсон гэж үзнэ хэмээн маш тодорхой заасан нэгэн конвенцийг 1995 онд хүртэл баталсан – Хулгайлсан эсвэл хуул бусаар экспортолсон соёлын эд зүйлсийн тухай ЮНИДРУА-гийн Конвенц гэдэг. Гадаад хэргийн сайд байсан Л.Пүрэвсүрэн 2015 онд манай улс нэгдэн орно гээд ГХЯ-ны албан ёсны вэбсайт дээрээ “Монгол Улс энэ ондоо багтан ЮНИДРУА-гийн Конвенцид элсэн орно” хэмээн зарлаж[4] байв. Гэвч бараагүй. Гадаад хэргийн болон соёлын яам судлах ажлыг нэг нэгэн рүүгээ чихсээр өдий хүрлээ. Харин хэсэгхэн мэргэжилтнүүд зүгээр суусангүй судаллаа.
 ЮНИДРУА-гийн Конвенцид хууль бусаар хадгалсан өвийг хулгайлсан гээд өчиггүй эргүүлэн олгох механизмыг тогтоожээ. Өөрөөр хэлбэл, зөвшөөрлийн дагуу түр экспортолсон өвийг хугацаанд нь эргүүлж өгөлгүй хадгалсан бол хулгайлсан гээд өчиггүй эгүүлэх авах бас нэг хувилбар бий. Мэдээж хууль бусаар экспортолсон гэж бас шүүхэд нэхэмжлэл гаргаж болно. Мөн уг конвенцид хил дамнуулан хууль бусаар зувчуулсан соёлын өвийг уугуул улсад нь буцаах зардлыг зөвхөн буцаан авах нэхэмжлэл гаргасан улсаас нь биш мөн өөр эх үүсвэрүүдээс гаргах боломжийг ч нээсэн. Нэгдэн ороогүй ч хууль тогтоомждоо тусгаж өгөхөд их тустай зохицуулалтууд байдаг юм байна.
Харин манай улс 1991 онд нэгдэн орсон Соёлын үнэт зүйлийн хууль бус экспорт, импорт, өмчлөх эрхийн шилжилтийг урьдчилан сэргийлэх болон хориглох арга хэмжээний тухай ЮНЕСКО-гийн 1970 оны Конвенцид, соёлын өвөө буцаан авах хүсэлт гаргасан уугуул улс нь буцаах зардлыг даах ёстой хэмээн маш тодорхой заасан байдаг. Тиймээс манай улс хүлээсэн үүргийнхээ дагуу соёлын өвөө буцаан авчрах зардлыг хаанаас гаргахыг, ядах нь аа, хуульчилсан байх ёстой. Мөн соёлын өвөө гадаадад гаргах хууль, дүрэм журмаа хамгийн түрүүнд олон нийтэд танилцуулж, дэлхий нийтээр өргөн хэрэглэдэг гадаад хэлээр орчуулан албажуулах ёстой. Ингэснээр урьдчилан сэргийлэх арга хэмжээг өчүүхэн боловч хэрэгжүүлж байгаа хэрэг билээ. Эс тэгвээс палеонтологийн олдворуудыг Америк руу зувчуулсан Эрик Прокопигийн өмгөөлөгчийн хэлсэн “монголын соёлын хуулийг англи хэлээр хайгаад олоогүй тул хулгайлаагүй” гэдэг аргументтай байнга гадаадын шүүхэд тулгарах болно.
Энэ ташрамд, 2014 оны Соёлын өвийг хамгаалах тухай хуулийн албажуулсан орчуулга өдий хүртэл байхгүйг сануулмаар байна.  Соёлын өвийг хамгаалах үндэсний хуулиудын ЮНЕСКО-гийн мэдээллийн санд оруулсан орчуулгад[5] 2016 онд оруулсан өөрчлөлтүүдийг нэмж оруулаагүй мартжээ. Мөн яаралтай албажуулахгүй бол өмнөх хувилбарууд нь энд тэнд тархсан ч харагдана. Энэ бол ЮНЕСКО-гийн ажил биш. Монгол Улсын Засгийн газрын ажил. Үндсэн хуульд заасан бүрэн эрхийнхээ хүрээнд Засгийн газар хэрэгжүүлэх ёстой, зардал мөнгийг нь харамгүй гаргах ёстой ажил билээ. Эцсийн бүлэгт үндэсний аюулгүй байдалтай ч холбоотой. Үндэсний аюулгүй байдал, тусгаар тогтнол хямдхан гэж үү?
Ийм атал Түүх, соёлын хосгүй үнэт дурсгалт зүйлийг хилээр нэвтрүүлэх журам шинээр орон тоо нэмэхгүй, улсын төсөвт санхүүгийн ачаалал үүсгэхгүйгээр түүх, соёлын хосгүй үнэт дурсгалт зүйлийг хилээр нэвтрүүлэх үйл ажиллагааг улам боловсронгуй болгоно гэдэг “мэссэж” олон нийтэд түгээх нь утгагүй юм. Юу гэсэн үг вэ? Хүний соёлын өвийг албатай мэт хамгаалаад байгаа хэрэг үү? Ачааллынхаа хязгаарыг давтал соёлын өвийн хууль бус худалдаатай тэмцсэн бил үү? Соёлын өвийн хамгаалалт олон улсын жишигт хүрсэн бил үү? Үндэсний мэргэжилтнүүдийнхээ мэдлэг чадварт анхаарч, судалгаа шинжилгээний ажлыг дэмждэг бил үү? Эсвэл 15 жил хэн ч олж хараагүй 2002 оны молигыг үмхүүлчихсэн юм уу? Ахиад. Арай үгүй байлгүй дээ.
Зардалгүй журмыг задлах байлгүй удалгүй... Бүр англи, франц, хятад, орос хэлээр нь түгээх байлгүй. Тэр болтол Sos! Sos! Soёлын өв!

#mongolchuud.blogspot.com


[1]    Засгийн газрын хуралдаанаар “Соёлын биет өвийн үзлэг тооллого хийх журам”, “Түүх, соёлын хосгүй үнэт дурсгалт зүйлийг хилээр нэвтрүүлэх” журмыг баталлаа.  Эдгээр журмыг баталснаар шинээр орон тоо нэмэгдэхгүй, улсын төсөвт санхүүгийн ачаалал үүсэхгүй бөгөөд соёлын биет өвийн үзлэг, тооллого хийх, түүх, соёлын хосгүй үнэт дурсгалт зүйлийг хилээр нэвтрүүлэх үйл ажиллагаа улам боловсронгуй болж түүнд оролцогч талуудын эрх, үүрэг тодорхой болох юм.Соёлын биет өвийн үзлэг, тооллого хийх журмын төсөлд үзлэг, тооллого хийхэд бэлтгэх, зохион байгуулах, дүн мэдээлэл тайлагнах, үзлэг тооллогын баримтын бүрдэл, түүнийг хамгаалах үйл ажиллагааг боловсронгуй болгож, үзлэг тооллогын комиссын эрх, үүргийг нарийвчлан тусгажээ.“Түүх, соёлын дурсгалт зүйлийг хилээр нэвтрүүлэх журам” хосгүй үнэт дурсгалт зүйлийг хилээр гаргах, оруулахтай холбоотой бүхий л үйл ажиллагааг зохицуулна. Тухайлбал, лиценз хүссэн өргөдөл гаргах, түүнийг хянан шийдвэрлэх, лиценз олгох, хосгүй үнэт дурсгалт зүйлийг улсын хилээр нэвтрүүлэх, лицензид хяналт тавих, тайлагнах үйл ажиллагааг боловсронгуй болгож, лиценз эзэмшигчийн эрх, үүргийг нарийвчлан тусгажээ. http://olloo.mn/n/45907.html
[2]    Төрийн өмчлөлд байгаа түүх, соёлын хосгүй үнэт дурсгалт олдворуудыг үзэсгэлэн гаргах, судалж шинжлэх, сэргээн засварлах зорилгоор хадгалалт, хамгаалалтын найдвартай нөхцлийг бүрдүүлсний үндсэн дээр Засгийн газрын тогтоосон хугацаа, зөвшөөрөлгүйгээр улсын хилээр нэвтрүүлнэ
[5]   http://www.unesco.org/culture/natlaws/media/pdf/mongolia/mon_cltherlaw_14_entof

Thursday, 28 September 2017

СОЁЛЫН ӨВИЙН ЗОЛИОС



“Монголын ард түмний түүх, соёлын дурсгалт зүйл төрийн хамгаалалтад байна” гэж Үндсэн хуульд өргөмжлөөд золигт гаргасан  соёлын өв бол “түүх, соёлын дурсгалт зүйл” билээ. Үндсэн хуульд огт бөөрөнхийлөөгүй: Зөвхөн биет өвийг төрийн хамгаалалтад авсан. Биет өвдөө музейн үзмэр, палеонтолог, археологийн олдвор бас бусад ангиллын эд зүйлс хамаарагдах соёлын хөдлөх өвийг Соёлын өвийг хамгаалах тухай хуульд “түүх, соёлын дурсгалт зүйл” гэжээ. Гэтэл энэ өв маань халамжлах эзэнгүй хачин шоовдорлогдлоо. Хоймортоо залчихаад хотлоороо мартчихлаа. Хоржоонтой шүү...
“Түүх, соёлын дурсгалт зүйлийг” чимээгүй хэлмэгдүүллээ. Булш бунхан тонох гэмт хэргийг зогсоож дийлэхээ байлаа. Тонуулаагүй булш бунхан, хиргисүүр хөдөө бараг байхгүй гэнэ. Булшнаас гаргасан олдвор авна гэсэн зар чөлөөтэй түгэж, металл илрүүлэгчийг хяналтгүй импортолж, зарж, адаг сүүлдээ хөдөө амрахдаа алтаа хайгаад амар гэж сурталчлах боллоо. Эрүүгийн хариуцлага хүлээлгээд ч нэмэргүй, соёлын өвөө тонуулж байгаа Афганистан, Ирак, Сири зэрэг дайн самуунтай улс орнуудаас ч долоон дор байна. Хэчнээн сор болсон хосгүй үнэтэй соёлын өвийг сүм хийд, музей, хувийн цуглуулгаас хулгайлж, сольж холиод гадагш зувчуулсан бол?
Ард түмний хамаг анхаарлыг “хятадад алдсан уртын дуу, хөөмийд” хандуулаад “хамгаалалтгүй үлдсэн” түүх, соёлын дурсгалт зүйлийг гадагш зөөж, Монголыг хоослох ажиллагаа хэрэгжсэн гэхэд хилсдэхгүй. Гадаадад дуудлага худалдаагаар зарагдах гээд баригдсан дуулиант хэргүүд бол зөвхөн мөсөн уулын үзүүр юм. Ихэнх зувчуулсан соёлын өвийг хар зах зээлээс хувийн цуглуулагчид худалдан авч далдалдаг билээ.
Хэдийгээр, ам алдвал барьж болдоггүй, агт алдвал барьж болдог гэж ярьдаг ч нэгэнт гаргачихсан, бүртгэгдээгүй, өмчлөгч нь тодорхой бус соёлын өвийг эргүүлж авч чадахгүй. Хэчнээн монголынх гээд нэмэргүй. Харин биет бус өвийг хулгайлах боломжгүй. Өөрсдөө л мартаж, өөрсдөө л устгахгүй бол сурсан юмыг сураар боогоод авлаа юу?
Мэдээж биет бус өвөө хамгаалах ёстой. Гэхдээ  ЮНЕСКО-гийн соёлын биет бус өвийн конвенцийн жагсаалтыг түрүү барьж, ажил хийсэн нэр зүүж, ард түмний амыг таглах, нэг нэгнээ унагах арга хэрэгсэл болсон улс төрийн арга мэхийг илчлэх цаг иржээ. Үнэндээ, ЮНЕСКО-гийн соёлын биет бус өвийн төлөөллийн жагсаалтад бүртгүүлэх харьцангуй амархан. Ард иргэдийн хэл амнаас айж, манайхан одоо бүр гаршчихаад байгаа. Харин бүртгүүлэх зөвхөн бахархал биш бас хариуцлага гэдгийг умартаж болохгүй. Бид соёлын өвөө устгах гээд байна гээд яаралтай хамгаалах шаардлагатай жагсаалтад хүртэл оруулдаг. Муу ч биш. Гол нь бүртгүүлээд, гэрчилгээ аваад боллоо гээд туйлшрах ёсгүй. Монголд “ганц хувь өв тээгч” алдаг оног барилга дээр ажиллаад л, хааяа нэг дарга, цэрэг нарын рекламд тоглож дээл өмссөж зураг авахуулахаас өөр ажилгүй л явна. Үнэхээр л соёлын биет бусыг хайрлаж хамгаалдаг юм бол биет бус өв тээгчдийнхээ л амьдрал ахуйг дээшлүүлээд эрдэмтэн судлаачдыг дэмжихэд илүү их анхаарах хэрэгтэй. “Мал сүрэг бол үндэсний баялаг мөн бөгөөд төрийн хамгаалалтад байна” гэсэн Үндсэн хуулийн заалтыг “Уламжлалт нүүдлийн малч ахуй үндэсний баялаг мөн бөгөөд төрийн хамгаалалтад байна” гэж шинэчилбэл мал сүргээ ч соёлын биет бус өвөө ч цогцоор нь хамгаална.
Харин Дэлхийн өвийн Конвенцийн жагсаалтад байгаль, соёлын нэг өвөө бүртгүүлэхэд л нэжгээд их хөрөнгө мөнгө зарах тул ихэвчлэн гадаадын мэргэжилтнүүд, санхүүжилтээр хийлгэж бүртгүүлсэн билээ. Ерөнхийлөгчийн зарилгаар Бурхан халдун уулыг 2015 онд бүртгүүлэхэд л улсын төсвөөс анх удаа санхүүжүүлсэн. Манайд номинаци бичих боловсон хүчин бараг үгүй. Ганц хоёр үндэсний эрдэмтдийн нуруунд үүрүүлчихээд явж байна. 2011 онд бүртгүүлсэн Алтай нурууны хадны зургын цогцолборт газрын хамгаалалтын захиргааг хоёр яам нь хоорондоо булаацалдсаар өдий хүртэл байгуулаагүй байна. Орон нутгийн иргэд нь Дэлхий өвд бүртгүүлсэн хадны зургаа ч мэддэггүй. Осолгүй улсын тусгай хамгаалалтай газрын нутаг дээр хэсэг нь байдагтаа л гайгүй байна. Манайх 5-хан харин  урд хөрш 52 Дэлхийн өвтэй билээ.
Дэлхийн өвийн Конвенц бол байгаль, соёлын үл хөдлөх өвийг хамгаалдаг. Бид л өөрсдөө ухаж төнхөж, устгахгүй бол хулгайд алдах боломжгүй. Харин гэмт хэрэгт жинхэнэ өртдөг өвийг хамгаалдаг Соёлын үнэт зүйлийн хууль бус экспорт, импорт, өмчлөх эрхийн шилжилтийг урьдчилан сэргийлэх болон хориглох арга хэмжээний тухай ЮНЕСКО-гийн 1970 оны Конвенц гэж бий. 1991 онд нэгдэн орсон. Конвенцид хүлээсэн үүргээ биелүүлж, хууль бус малтлагыг зогсоох, эртний эдлэлийн худалдааг хянах, ард иргэддээ ухуулан сурталчлах зэрэг соёлын өвөө хамгаалах урьдчилан сэргийлэх наад захын арга хэмжээнүүдийг хэрэгжүүлдэггүй. Анх Ардын Их Хуралд танилцуулсан гуравхан хуудас илтгэлээс өөр үндэсний мэргэжилтнүүдийн хийсэн судалгаа байхгүй. Бүдүүн баараг, алдаг оног холбогдох хуульд тусгасан тул манайхан бараг ашиглаж чаддаггүй конвенц билээ.
Учир нь, ЮНЕСКО-гийн Жагсаалт эсвэл Дэлхийн өвд бүртгэх тогтолцоо уг конвенцид байхгүй тул улстөрчид болон ард иргэдийн анхааралд төдийлөн өртдөггүй. Манайхаас гарал үүсэлтэй өвийг гадаадад дуудлага худалдаагаар худалдагдахад л тогонд цохиулсан аятай анзаарч, үүрээ эвдлүүлсэн шоргоолж шиг бужигнахаас цаашгүй. Харамсалтай нь, соёлын өвийн хууль бус худалдаатай жинхэнээсээ тэмцэж Үндэсний аюулгүй байдлын үзэл баримтлал болон төрөөс баримтлах бодлогыг бодитоор хэрэгжүүлсэн Засгийн газар гарч ирсэнгүй.
Батаарын хулгай ил болоход 2013 онд Соёлын үнэт зүйлийг уугуул улсад нь буцаах эсвэл хууль бусаар завшсан тохиолдолд эгүүлэн олгохыг дэмжих ЮНЕСКО-гийн Засгийн газар хоорондын хороонд манай улс хоёр дахь удаагаа сонгогдсон ч огт ашиглаж, ажиллаж ч чадалгүй хугацаагаа дуусгаж байна. Үүнээс гадна, Соёлын өвийг хамгаалах тухай хуульд хулгай, хууль бус экспортыг ч ялгадаггүй, эргүүлж авчрах зохицуулалт ч дутмаг, хувийн өмчийн соёлын өвийн эрх зүйн хамгаалалт муу гэх мэтчилэн олон асуудал бий. “Асуудлыг унтуулах” сонирхол ч бий. Мэдэхгүйдээ дайсагнах хүмүүс ч бий. Гэвч хэчнээн “унтуулаад”, “дайсагнаад” ч соёлын өвийн хууль бус малтлага, зувчуулгыг зогсоож, дарж чадахгүйгээс хойш эрт орой хэзээ нэгэн цагт соёлын өвөө хамгаалах төрийн үүрэг дахин дахин сөхөгдөх нь тодорхой болохоор, наад зах нь, урьдчилан сэргийлэх арга хэмжээнүүдийг авч үндэсний мэргэжилтнүүдийн судалгааг дэмжмээр байна.
Соёлын өвийг эргүүлэн авчрах олон улсад хүлээн зөвшөөрөгдсөн механизмыг тогтоосон Хулгайлсан эсвэл хууль бусаар экспортолсон соёлын эд зүйлсийн тухай ЮНИДРУА-гийн 1995 оны Конвенцийг нэн даруй судлах шаардлага байна. Эс тэгвээс нэгдүгээр ангийн хүүхэд ч гарал үүслийг нь баталж чадах, зөвхөн Монголоос олддог палеонтологийн олдворуудыг АНУ сайн санаагаар буцаан өгснийг өөрсдийн эр бяраар авчирсан мэт сэтгэж, галуу дуурайж хэрээ хөлөө хөлдөөх гэгчээр саранд хуцсан саваагүй нохой шиг, дэлхийн нэр хүндтэй дуудлага худалдааны газрын худалдааг зогсоох гээд дааж давахгүй өр ширэнд унах шахсан онигоонд дахин дахин орсоор байх болно. Хэзээ, хаанааас олдсныг амархан тогтоож чадах палеонтологийн олдворуудыг бид буцааж авчирсан болохоос археологи, угсаатны зүй, эсвэл шашны ач холбогдолтой нэг ч соёлын өвийг буцааж авч чадаагүй.
Мөн холбогдох хууль тогтоомжуудаа дахин нягтлан үзэхгүй бол “Төрийн өмчлөлд байгаа түүх, соёлын хосгүй үнэт дурсгалт олдворуудыг...Засгийн газрын тогтоосон хугацаа, зөвшөөрөлгүйгээр улсын хилээр нэвтрүүлнэ”[1]  гэж 2002 онд баталсан түүх, соёлын олдворыг үзэсгэлэнд гаргах журам одоо хүртэл ХЗДХЯ-ны нэгдсэн эрх зүйн мэдээллийн нэгдсэн систем болох legalinfo дээр торойж байна. Cанаатай эсвэл санамсаргүй хийснийг хэн мэдлээ. Ер нь нэг иймэрхүү хайнга хандаж соёлын хөдлөх өвийг золиослож  байна даа…

2017.09.10

#sonin.mn
#mongolchuud.blogspot.com


[1]   Төрийн өмчлөлд байгаа түүх, соёлын хосгүй үнэт дурсгалт олдворуудыг үзэсгэлэн гаргах, судалж шинжлэх, сэргээн засварлах зорилгоор хадгалалт, хамгаалалтын найдвартай нөхцлийг бүрдүүлсний үндсэн дээр Засгийн газрын тогтоосон хугацаа, зөвшөөрөлгүйгээр улсын хилээр нэвтрүүлнэ. Түүх, Соёлын олдворыг үзэсгэлэнд тавьж, сурталчилах, судалгаа шинжилгээнд ашиглуулах, түүнээс орох орлогыг төвлөрүүлэх, хуваарилах, зарцуулах  журам, Санхүү, эдийн засгийн сайд, Боловсрол, соёл, шинжлэх ухааны сайдын 2002 оны тушаалын хавсралт, http://www.legalinfo.mn/annex/details/4010?lawid=7840


Monday, 18 September 2017

Т-БАТААРЫН СУРГАМЖ

Хэдхэн жилийн өмнө батаарыг АНУ-аас эгүүлэн залж дэлхий нийтийн чихийг дэлдийлгэж байлаа, бид. Монгол Улс соёлын өвөө хайрладаг Ерөнхийлөгчтэй гэж даян дэлхийгээр нэг шуугиж билээ. Зарим охор бодолтон хариуцсан сайдыг нь ясаар пиардлаа гэж шүүмжилсэн ч яах аргагүй гавьяа билээ. Харин хамгийн түрүүнд бид америкчуудад баярлах ёстойгоо мартаж болохгүй.
АНУ-ын Засгийн газар палеонтологийн олдворын хар зах зээлтэй  тууштай тэмцсэнээсээ хойш манайд нэг шинэ музей байгуулах үзмэрүүд бэлэглэв. Мөн хоёр ч иргэнээ  холбооны шүүхээрээ яллав. Холливудын алдарт жүжигчин Николас Кэйж хүртэл шүүхийн шийтгэх тогтоол сонсох шахав. Худалдаж авсан батаарын хохимой толгойгоо монголчуудад буцаан өгнө гэж амлан алдарт жүжигчин маань хэргээс мултрав бололтой. Гэтэл дахин нэг нөхрөөс 2013 онд хохимой толгойг нь хураан авсан нь ил боллоо. Техасийн эмч Жеймс Годвин эцсээ хүртэл тэмцэн олдвороо эргүүлж авна хэмээн саяхан мэдэгдлээ. Тэр өөрийгөө шударга эзэмшигч гэжээ. Шударга эзэмшигч буюу гэмгүй худалдан авагч болбол нөхөн төлбөр авна. Ял шийтгэлгүй өнгөрнө. Магадгүй олдворыг эзэмшилдээ үлдээх хуулийн зохицуулалт Америкт байдаг байх. Хэрэв тэр шударга эзэмшигч бол хэн түүнд нөхөн төлбөр төлөх вэ?  Манай хоёр улсын элсэн орсон Соёлын үнэт зүйлийн хууль бус экспорт, импорт, өмчлөх эрхийн шилжилтийг урьдчилан сэргийлэх болон хориглох арга хэмжээний тухай ЮНЕСКО-гийн 1970 оны Конвенцид зааснаар бол өвөө эргүүлэн авах хүсэлт гаргасан улс нь төлнө. Азаар, батаарын хэргүүдийг дээрх конвенцийн дагуу шийдээгүй. Манай улс ч шүүхэд нэхэмжлэл гаргаагүй.
Америкийн прокурорууд “палеонтологийн олдворын ганц хүний хар зах” Эрик Прокопиг хулгайлсан эд зүйл тус улсад оруулж ирсэн, нууцаар импортолсон, хуурамч мэдүүлэг өгсөн гэх зэрэг үндэслэлээр өөр хуулиудынхаа дагуу буруутгасан. Тэр бас өөрийгөө Жеймс Годвин шиг шударга эзэмшигч гэсэн: Би монголын хуулийн англи орчуулгыг хайгаад олоогүй тул хууль зөрчснөө мэдээгүй гэж анх заргалдсан юм.  
Үнэн үг хэлсэн л дээ. Олон нийтэд хүртээлтэй англи орчуулга байхгүй байсан. Одоо ч байхгүй. 2014 оны Соёлын өвийг хамгаалах тухай хуулийн орчуулгыг ЮНЕСКО-гийн мэдээллийн санд хожим тавьсан ч албажуулаагүй. 2016 оны өөрчлөлтүүдийг ч шинэчлэн оруулаагүй. Энэ бол манай улс урьдчилан сэргийлэх арга хэмжээ авдаггүйн нэг жишээ.
276 мянган долларын үнэтэй батаарын  хохимой толгой худалдсан галлерейгаас гэрчилгээ авч наймаагаа баталгаажуулжснаас гадна америкийн эрх бүхий байгууллагатай 2014 онд өөрөө анх холбогдсон Николас Кэйж, мөн өөрийгөө гэмгүй худалдан авагч гэсэн. Батаарын хохимой толгойг хууль бусаар АНУ-д оруулж ирснийг мэдээгүй гээд Засгийн газартаа сайн дураараа хураалган шударга эзэмшигч болох эрхээ Николас Кэйж хадгалсан  бололтой. Харин нөхөн төлбөрийг хэрхэн шийдсэн мэдээлэл алга
Нөхөн төлбөрийг хэлэлцээгүй биш хэлэлцсэн нь ойлгомжтой. Таамаглахад, Хулгайлсан эсвэл хууль бусаар экспортолсон соёлын эд зүйлсийн тухай ЮНИДРУА-гийн 1995 оны Конвенцийн боловсруулсан зохицуулалтуудыг ашигласан болов уу. Яагаад гэвэл тус конвенцийн эргүүлэн олгох механизмын дагуу манай палеонтологийн олдворуудтай холбоотой хэргүүдийг шийдсэн билээ. ЮНИДРУА-гийн Конвенцийн тогтоосон эргүүлэн олгох механизмыг дэлхий нийтээр хүлээн зөвшөөрснийг, мөн гишүүн биш улс хэрхэн хууль тогтоомждоо нийцүүлэн хэрэгжүүлж болохыг Нью-Иоркийн шүүх харуулж чадсан юм.
Манайх шиг өвөө эргүүлэн авах хандлага давамгайлсан улсад зориулсан ЮНИДРУА-гийн Конвенцид АНУ баян зах зээлдээ найдан элсэн ороогүй ч конвенцийг боловсруулж, батлахад идэвхтэй оролцож дэмжсэн бөгөөд өдгөө хэрэгжилтийг нь анхааралтай ажигладаг. Иймээс ч Монгол Улсын Ерөнхийлөгчийн албан ёсны хүсэлтээр 2013 онд АНУ өөрийн иргэнийхээ эсрэг иргэний хэрэг үүсгэн, шүүхэд нэхэмжлэл санаачлан гаргасан. “АНУ, Эрик Прокопигийн эсрэг хэрэг” мөн, “АНУ, Нэг Тираннозавр батаарын араг ясны эсрэг хэрэг”-ийг Нью-Иоркийн шүүх америкийн хуулийн дагуу олон улсад баримталдаг ЮНИДРУА-гийн Конвенцийн тогтоосон хэм хэмжээний дагуу шийдснийг доорх жишээнүүдээр баталж болно:
 Батаарын араг ясыг хулгайлсан гэж үзсэн нь хулгайлсан соёлын эд зүйлийг тодорхойлсон ЮНИДРУА-гийн Конвенцийн тодорхойлолттой нийцдэг. Хууль бусаар малтсан соёлын өвийг тус конвенцид хулгайлсан гэж үзээд өчиггүй эгүүлэн олгох ёстой гэж заасан. Манай улс газрын хэвлий дэх соёлын өвийг төрийн өмч болгон хуульчилсны дагуу холбогдох байгууллагууд маш шуурхай ажиллаж, шаардлагатай мэдээ мэдээллээр америкийн талыг хангасан билээ.
Мөн, 1970 онд баталсан ЮНЕСКО-гийн Конвенцид зөвхөн бүртгэн тоолсон соёлын өвийг дипломат шугамаар эргүүлэн олгох боломж байдаг. Гэтэл батаарын хэргүүдийг иргэний шүүхээр шийдвэрлэсэн бөгөөд илрүүлээгүй байсан буюу бүртгэн тоолоогүй олдворыг эргүүлэн олгосон юм.
Үүнээс гадна, хэрэгт холбогдсон бүх этгээд шударга эзэмшигч болохоо нэн түрүүнд мэдэгдэж, зохих ёсны магадлан хяналт хийснээ батлах гэж оролдсон нь ЮНИДРУА-гийн Конвенцийн боловсруулсан шударга эзэмшигчийг тогтоох шалгуур америкийн шүүхэд бүрэн утгаараа хэрэгждэг болсны тод жишээ. ЮНЕСКО-гийн Конвенцид хүсэлт гаргасан улс нь шударга эзэмшигчид нөхөн төлбөр төлөх ёстойг заасан боловч хэрхэн бодитоор хэрэгжүүлэхийг нарийвчлан заагаагүй орхисныг ЮНИДРУА-гийн Конвенцид улам боловсруулж, худалдаж авах үедээ зохих ёсоор магадлан хянасан эзэмшигч л нөхөн төлбөр авах эрхийг үүсгэсэн. Тиймээс ч Эрик Прокопи монголын холбогдох хуулийг хайгаад олоогүй гэсэн бол түүний өмгөөлөгч нь Монгол болон Америкийн Засгийн газар монголын хуулийг англи хэлээр орчуулж, америкийн цуглуулагчдад хүртээмжтэй болгоогүй бөгөөд монголын хууль хоёрдмол утгатай, хүчин төгөлдөр үйлчлэхээ больсон [1924 онд баталсан хуулийг хэлсэн бололтой] тул батаарын араг ясыг хулгайлаагүй гэж маргасан байна. Гэвч батаарын араг ясыг хулгайлсан гэж Нью-Иоркийн шүүх үзсэн билээ. Мөн уг хэргүүдийг дүгнэсэн америкийн нэгэн хуульч, аливаа соёлын өвийг худалдаж авахдаа зохих ёсны магадлан хяналт хийх маш чухал болсныг батаарын хэргүүд харууллаа хэмээн америкийн цуглуулагчдад анхааруулжээ.
Зохих ёсны магадлан хяналт гэж юу вэ? Соёлын өвийг худалдаж авахдаа гарал үүслийг нь нягтлан шалгасан эсэхийг худалдаж авсан нөхцөл байдал, төлсөн үнэ, олж мэдэх ёстой байсан холбогдох мэдээлэл болон баримттай танилцаж, хандах боломжтой байгууллагуудаас лавласан зэрэг аливаа хариуцлагатай этгээд хэрэгжүүлэх байсан арга хэмжээг авсан эсэхээс шалтгаалан зохих ёсоор магадлан  хянасныг тогтооно.
Хэдийгээр хууль бусаар малтсан олдворыг бүртгэх боломжгүй боловч шинж чанар, гарал үүслийг нь нягтлан шалгах чухал. Соёлын өв нь хууль бус малтлагын золиос болсныг дэлхий даяар мэддэг улсаас гаралтай олдвор байвал зүй ёсоор сэжиглэх ёстой. Тухайлбал, Т-батаарын хэргээс хойш Монголд хууль бус малтлага гамшиг болсныг дэлхий нийт мэддэг болсон тул Монголоос гаралтай палеонтологийн олдворыг худалдаж авч байгаа хүн гарал үүслийг нь улам няхуур магадлан хянах ёстой. Эс тэгвээс худалдан авсан соёлын өвөө хураалгаад, нөхөн төлбөргүй хоцорно. Мөн зохих ёсоор магадлан хянасныг батлахад худалдан авагчийн статус (эртний эдлэл худалдаалагч эсвэл туршлагагүй хувийн цуглуулагч уу), хаанаас худалдан авсан (эртний эдлэлийн дэлгүүр, нууц газар, урлагийн бүтээлийн худалдааны төв эсхүл хар зах) зэрэг бусад хүчин зүйлийг харгалзан үздэг. Иймээс ч Николас Кэйж, худалдан авсан галлерейгаасаа гэрчилгээ авсан гэж мэдээлсэн нь түүнийг шударга эзэмшигч болохыг нотлох нэг баталгаа болно. Харин түүнд төлөх магадлалтай нөхөн төлбөрийг нэхэмжлэл гаргасан АНУ биш галлерей төлөх зохицуулалт америкийн хуульд байж болох юм. Ийм зохицуулалт ЮНИДРУА-гийн Конвенцид мөн байдаг.
Эдгээр болон бусад жишээнээс харахад олон улсад соёлын өвийг эргүүлэн олгох механизмыг тогтоосон ЮНИДРУА-гийн Конвенцийн хэм хэмжээ, зарчим Т-батаар болон түүний нөхдийг төрлөх нутагт нь эргүүлэн авчрахад хувь нэмэр оруулжээ. Ойрын ирээдүйд Америкт “харалсан монголын үлэг гүрвэлүүд” бидний чихнээс хонх уясаар байх бололтой. Зөвхөн Америк гэлтгүй, бусад улс орнуудаас соёлын өвөө эргүүлэн авах ажил мундахгүй их гарах янзтай. Булган сүүлтэй батаар бусад нөхдүүдээ Япон, Солонгос, Англи, Францаас ч “чирээд ирэх” чадалтай тул нөхөн төлбөр болон буцаах зардлыг улсын төсвөөс бус өөр эх үүсвэрүүдээс гаргуулах боломжийг нээсэн ЮНИДРУА-гийн Конвенцийг даруй судлах шаардлагатай байна. Байсхийгээд л манайхаас хулгайлсан соёлын өв дэлхийн бөмбөрцөгийн энд тэнд ил гарч ирэхэд бид буцааж авах зардалгүй гээд гараа хумхиад сууж болмооргүй байна, цаашдаа...
2017.09.05
#mongolchuud.blogspot.com


[1]     Since federal authorities began a crackdown in 2012 on the little-known black market in dinosaur bones, more than 18 specimens were returned to Mongolia. Two men were convicted in federal court of smuggling fossils into the U.S